सर्वप्रथम, ज्यांची मूळतत्त्व ध्वनी आहे, अशा काहींची आणि अंतर्गत अधिपतींची संक्षिप्त ओळख दिली जाते— Vaivasvata, Ṛkāra, Manu, Krishna आणि Sureśvara. या सर्वांचा उल्लेख केल्यानंतर, मी आता त्यांच्या सातव्या— योग्यांबद्दल— सांगणार आहे, जे युगांच्या चक्रात, गत कल्पांमध्ये आणि भविष्यातील कल्पांमध्येही प्रकट झाले आहेत. सध्या सातव्या अंतरात, म्हणजेच वराह कल्पात, प्रभूंच्या योग अवतारांची आणि त्यांच्या शिष्यपरंपरांची महती सांगितली जाते. योग्यांच्या कालचक्रात, प्रथम श्वेता, कली युगात रुद्र, तसेच सुतरा आणि मदन या योग्यांचा उल्लेख आहे. सुहोत्र, कंकण, लोकाक्षी— हे सर्व श्रेष्ठ ऋषी; तेजस्वी जैगीषव्य, मंगलमय दधिवाहन; ऋषभ, उग्र, अत्रि, सुबालक, गौतम— हे सर्व देवतांनी पूजिलेले; वेदशिर, गोकर्ण, गुहावासी, शिखाधारी; जटामाळी, ट्टहास, दारुक, लांगली— हे सगळेही या परंपरेतील आहेत. महाकाय शूली, दंडी, स्वयं मुंडीश्वर; सहिष्णु, सोमशर्मा, जगद्गुरु नकुलीश— हेही त्या योग्यांमध्ये गणले जातात. वैवस्वताच्या अंतरात, या सर्व योगाचार्यांच्या अवतारांचे यथायोग्य वर्णन झाले आहे, जे सर्व युगात उत्तम व्रतांचे पालन करणारे होते. द्वापर युगात व्यास आणि श्रेष्ठ ऋषी, तसेच योगाचार्यांचे चार अविनाशी शिष्य— श्वेता, श्वेतशिखंडी, श्वेताश्व, श्वेतलोहित; दुंदुभी, शतरूपा, ऋचीका, केतुमान; विषोक, विकेश, विपाश, पापकृत; सुमुख, दुर्मुख, दुर्दम, दुरतिक्रम— यांचा उल्लेख आहे. सनक, सनंद, प्रभु, सनातन; ऋभु, सनत्कुमार, सुधामा, विरज; शंखपाद, वैराज, मेघ, सारस्वत, सुवाहन, मेघवाह— हे सर्वही श्रेष्ठ योगी आहेत. कपिल, असुरी, पञ्चशिख, वाल्कल— हे महान योगी, धर्मनिष्ठ आणि ऊर्जावान; पराशर, गर्ग, भार्गव, आंगिरस, बलबंधु, निरामित्र, केतुषृंग, तपोधन— हेही या परंपरेतील आहेत. लांबोदर, लांब, लांबाक्ष, लांबकेशक— हे सर्वज्ञ, समचित्त, साध्य, सर्व— अशा नावांनी ओळखले जातात. सुधामा, कश्यप, वसिष्ठ, विरजा, अत्रि, देवसद, श्रवण, श्रविष्ठक, कुंणी, कुंणिबाहू, कुशरीर, कुनेत्रक; कश्यप, उशन, च्यवन, बृहस्पती, उतथ्य, वामदेव— हे महान योगी आहेत. वाचश्रवा, सुधीक, श्यावाश्व, तपस्वींचे अधिपती, हिरण्यनाभ, कौशल्य, लोकाक्षी, कुतुमी— हेही या परंपरेत आहेत. सुमंतु, विद्वान बर्बरी, कबंध, कुशिकंधर, प्लक्ष, दाल्भ्यायणी, केतुमान, गोपण; भल्लावी, मधुपिंग, श्वेतकेतु— तपस्येचा खजिना, उशिक, बृहदश्व, देवल, कवी; शालिहोत्र, अग्निवेश, युवनाश्व, शरद्वसु, छगला, कुंडकर्ण, कुंभ, प्रवाहक— हे सर्वही योग्यांच्या परंपरेतले आहेत. उलूक, विद्युत, मंडूक, आश्वलायन, अक्षपाद, कुमार, उलूक, वत्स; कुशिक, गर्भ, मित्र, कौरुष्य— हे सर्व परंपरागत योग्यांचे श्रेष्ठ शिष्य आहेत. हे सर्व पवित्र, ब्रह्मनिष्ठ, ज्ञान आणि योगमार्गाला समर्पित, सिद्ध पाशुपत आहेत, आणि ते भस्माने विभूषित असतात. त्यांच्या शिष्य-प्रशिष्यांची संख्या शेकड्यांनी, हजारांनी आहे. हे सर्व पाशुपत योग प्राप्त करून रुद्रलोकात स्थित झाले आहेत. देवांपासून पिशाच्यांपर्यंत सर्व प्राणी ‘पशु’ म्हणून ओळखले जातात, आणि त्यांचा अधिपती म्हणून भव म्हणजेच पाशुपती असे नाव आहे. हा पाशुपत योग, जो सर्वश्रेष्ठ आणि कनिष्ठ सिद्धी प्राप्त करण्यासाठी आहे, तो रुद्र— प्राण्यांचा स्वामी— यांनीच स्थापन केला आहे. आता, मी संक्षिप्तपणे सांगतो— योगाची ती आसने, जी स्वयं शिवाने जगाच्या कल्याणासाठी स्थापन केली आहेत. घशाखाली आणि नाभीच्या वर असलेली जागा— ती योगाची सर्वोच्च आसन आहे; नाभीखालील जागा कनिष्ठ आसन, आणि भुवयांच्या मध्ये असलेली जागा मध्यम आसन आहे. आत्मज्ञानाची पूर्णता म्हणजेच योग; प्रभूच्या कृपेने, नेहमीच एकाग्रता प्राप्त होते. ही कृपा— जी स्वत: अनुभवली जाते— तिचे खरे स्वरूप, श्रेष्ठ द्विजांनो, ब्रह्मादिकांनीही वर्णन करता येत नाही; ती हळूहळू लोकांमध्ये प्रकट होते. ‘योग’ या शब्दाचा अर्थ आहे— महेशाचा सर्वोच्च अवस्था, जी निर्वाण म्हणून ओळखली जाते; त्याचे कारण आहे दृष्ट्याचे ज्ञान, आणि ते ज्ञान प्रभूच्या कृपेनेच मिळते. ज्ञानाने पाप जाळावे, इंद्रियांचे विषयांपासून नेहमी संयम करावा; इंद्रियांच्या क्रियांचे संयमन केल्याने योगसिद्धी प्राप्त होते. योग म्हणजे मनाच्या वृत्तींचे संयमन; त्याची प्राप्तीची आठ अंगे येथे सांगितली आहेत. यम हे पहिले, नियम दुसरे; तिसरे आसन, चौथे प्राणायाम. पाचवे प्रत्याहार, मग धारणा; ध्यान सातवे, आणि समाधी आठवे आहे. तप आणि संयम हे यम; अहिंसा हे यमाचे पहिले कारण आहे. सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह— हे नियमाचे मूळ आहेत; आणि निःसंशय, यम हेच त्याचे अधिष्ठान आहे. अशा प्रकारे, योग्यांची परंपरा, पाशुपत योगाची महती, आणि योगाची अष्टांग साधना— हे सर्व शिवकृपेने जगाच्या कल्याणासाठी सांगितले गेले आहेत.