एकदा, परम आदरणीय ऋषी आणि योगाचार्य यांची वंशपरंपरा आणि त्यांच्या दिव्य अवतारांची गाथा सांगण्यात आली. वाचश्रवा ऋषी स्वतः, शु्ष्मायणी हे शुद्धात्मा, तृणबिंदू हे कठोर तपस्वी, शक्ती, शाक्तेय आणि उत्तर—हे सर्व थोर ऋषी म्हणून ओळखले जातात. जाटकर्ण्य, हरि स्वतः, आणि कृष्णद्वैपायन ऋषी—हे सर्व व्यास म्हणून प्रसिद्ध आहेत. कलीयुगात योगाचार्यांचे ऐकणे या सर्वांना योग्य आहे. प्रत्यक्षात, प्रभू, रुद्र आणि व्यास यांच्या अवतारांची संख्या अनंत आहे; प्रत्येक युगात आणि विशेषतः कलीयुगात, ते भक्तीभावाने प्रकट होतात. वैवस्वत मन्वंतरात, वराह कल्पात आणि इतर सर्व कल्पांत मी पुन्हा या अवतारांचे वर्णन करीन. या वराह कल्पातील मन्वंतरांचा आणि वरील कल्पांतील तसेच वैवस्वत चक्रातील सिद्ध पुरुषांचा तू उल्लेख करावा. मनुंच्या वंशात प्रथम स्वायंभुव, मग स्वरौचिष, पुढे उत्तम, तामस, रैवत आणि चाक्षुष या मनूंचा समावेश होतो. त्यानंतर वैवस्वत, सावर्णि, धर्मसावर्णिक, पिशंग, अपिशंगाभ, शबल आणि वर्णक हे मनु येतात. 'औ' ने समाप्त होणारे, 'अ' ने सुरू होणारे मनु—श्वेत, पांडु, रक्त, ताम्र, पीत आणि कापिल—असे त्यांची नावे आहेत. कृष्ण, श्याम, धूम्र, सुधूम्र, अपिशंग, पिशंग, त्रिवर्ण आणि शबल—हेही मनु रंगानुसार कालंधुर म्हणून ओळखले जातात. त्यांची नावे आणि रंग, आणि पुन्हा रंगानुसार त्यांची ओळख आहे. या सर्वांचा सारांश सांगताना, ज्यांचा मूळ स्वरूप ध्वनी आहे, आणि जे अंतर्यामी प्रभू आहेत—त्यात वैवस्वत, ऋकार, मनु, कृष्ण आणि सुरेश्वर यांचा समावेश होतो. मी या सर्वांमध्ये सातव्या योग्यांचा, म्हणजे सप्तर्षींचा, विविध युग आणि कल्पांत, भूतकाळातील आणि भविष्यकालीन कल्पांत, उल्लेख करीन. सध्या सातव्या अंतरात वराह कल्पातील योग्यांचे आणि त्यांच्या शिष्यपरंपरेचे वर्णन केले जाईल. योग्यांच्या सर्व काळांचा आणि युगांचा विचार करता—प्रथम श्वेत, कलीयुगात रुद्र, सुतर आणि मदन, पुढे सुहोत्र, कंकण, लोकाक्षी, तेजस्वी जैगीषव्य, आणि पुण्यवान दधिवाहन यांचा समावेश आहे. त्यानंतर ऋषभ, उग्र, अत्रि, सुबालक, गौतम आणि सर्व देवांनी पूजित असलेले पुण्यात्मा, वेदशीर्ष, गोकर्ण, गुहावासी, जटामाळी, ठठहास, दारुक आणि लांगळी हे ऋषी येतात. शूली, दंडी, मुंडीश्वर, सहिष्णु, सोमशर्मा, नकुलीश—जगाचा गुरू—हे महान योगी आहेत. वैवस्वत अंतरात, या श्रेष्ठ आत्म्यांचे योगगुरू म्हणून योग्य प्रकारे वर्णन झाले आहे, जे सर्व कल्पांत उत्तम व्रतांचे पालन करणारे आहेत. द्वापरयुगात व्यास आणि श्रेष्ठ ऋषी, तसेच योगाधिपतींचे चार अविनाशी शिष्य—श्वेत, श्वेतशिखंडी, श्वेताश्व, श्वेतलोहित; दुंदुभी, शतरूप, ऋचीक आणि केतुमान; विशोक, विकेश, विपाश, पापांचा संहार करणारे; सुमुख, दुर्मुख, दुर्दम, दुरतिक्रम; सनक, सनंद, प्रभू, सनातन; ऋभु, सनत्कुमार, सुधामा आणि विरज—हे सर्व योगी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. शंखपाद, वैराज, मेघ, सारस्वत, सुवाहन, मेघवाह—हेही तेजस्वी योगी आहेत. कपिल, आसुरी, पञ्चशिख, वाल्कल—हे महान योगी, धर्मपरायण आणि ऊर्जावान आहेत. पराशर, गर्ग, भार्गव, आंगिरस, बलबंधु, निरामित्र, केतुशृंग, तपोधन—हे सर्व ऋषी आहेत. लांबोदर, लांब, लांबाक्ष, लांबकेशक—हे सर्वज्ञ, समचित्त, साध्य आणि सर्व—असेही ओळखले जातात. सुधामा, कश्यप, वसिष्ठ, विरजा, अत्रि, देवसद, श्रवण, श्रविष्ठक, कुनी, कुनीबाहु, कुशरीर, कुनेत्रक—हेही योगी आहेत. कश्यप, उशना, च्यवन, बृहस्पती, उतथ्य, वामदेव—हे महान योगी आणि बलवान आहेत. वाचश्रवा, सुधीक, श्यावाश्व, तपस्वींचा स्वामी, हिरण्यनाभ, कौशल्य, लोकाक्षी आणि कुथुमी हेही ऋषी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. सुमंतु, विद्वान बर्बरी, कबंध, कुशिकंधर, प्लक्ष, दाल्भ्यायणी, केतुमान आणि गोपन—हेही योगी आहेत. भल्लावी, मधुपिंग, श्वेतकेतु—तीव्र तपस्वी, उशिक, बृहदश्व, देवल आणि कवी—हेही थोर ऋषी आहेत. शालिहोत्र, अग्निवेश, युवनाश्व, शरद्वसु, छगला, कुंडकर्ण, कुंभ, प्रवाहक—हेही ओळखले जातात. उलूक, विद्युत, मांडूक, आश्वलायन, अक्षपाद, कुमार, उलूक आणि वत्स—हे सर्व योगींचे शिष्य आहेत. कुशिक, गर्भ, मित्र आणि कौरुष्य—हे सर्व श्रेष्ठ योगींच्या परंपरेतील शिष्य आहेत. हे सर्व पवित्र, ब्रह्मनिष्ठ, ज्ञान आणि योगमार्गाला समर्पित, सिद्ध पाशुपत योगी आहेत, जे भस्माने आच्छादित असतात. त्यांच्या शिष्य आणि शिष्यांचे शिष्य, शेकड्यांनी आणि हजारोंनी, पाशुपतयोग प्राप्त करून रुद्रधामात प्रतिष्ठित झाले आहेत. देवांपासून पिशाच्यांपर्यंत सर्व प्राणी 'पशु' म्हणून ओळखले जातात, आणि त्यांचे प्रभू म्हणून भवाला 'पशुपति' म्हटले जाते. हा योग—पाशुपत—रुद्राने, सर्व जीवांचा स्वामी म्हणून, श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ सिद्धी प्राप्तीसाठी स्थापला आहे. आता, मी थोडक्यात सांगतो—शिवाने स्वतः या विश्वाच्या कल्याणासाठी स्थापन केलेली योगपीठे कोणती आहेत, हे ऐका, हे द्विजश्रेष्ठ!