या जगातील विद्युत, जलीय आणि कमळातून उत्पन्न होणाऱ्या अग्नींचे स्वरूप जाणून घ्या. या तिन्ही अग्नींच्या वैशिष्ट्यांचे वर्णन मी आता सांगतो—विद्युत अग्नी, पाचक अग्नी आणि सूर्य अग्नी हे तिघेही अग्नी स्वरूप आहेत. सूर्य आपल्या किरणांनी जल पितो, म्हणून तो तेजस्वीपणे चमकतो. कमळातून उत्पन्न झालेला अग्नी पाण्यात स्थित असतो, पण पाण्यामुळे तो अग्नी विझत नाही. मानवांच्या पोटातही अग्नी विझत नाही; वायूच्या साहाय्याने ज्वलंत असणारा हा अग्नी पाचक अग्नी म्हणून ओळखला जातो, जरी त्याला प्रकट प्रकाश नसला तरी. सूर्य अस्ताला जातो तेव्हा जे श्वेत, गोल आणि शीतल तेज दिसते, तेच सूर्याचे तेज आहे. रात्रौ अग्नी सूर्याच्या गोलामध्ये प्रवेश करतो आणि त्यामुळे सूर्य दूरवरून प्रकाशमान होतो; पुन्हा सूर्य उगवल्यावर अग्नीचे ताप त्यात प्रवेश करते. भूमीवरील अग्नीच्या पायामुळे तो अग्नी प्रज्वलित राहतो; सूर्य आणि भूमिगत अग्नी दोन्हीही तेज आणि उष्णतेच्या रूपात प्रकाशमान आहेत. हे दोन्ही अग्नी परस्परांत मिसळून एकमेकांना पोसतात; पृथ्वीच्या उत्तरेकडे पाणी आहे आणि दक्षिणेकडे अग्नी आहे. सूर्य पुन्हा पुन्हा उगवतो आणि पुन्हा जलामध्ये प्रवेश करतो; म्हणून दिवसा आणि रात्री सूर्याच्या प्रवेशामुळे जल तांबूस दिसते. सूर्य मावळतो आणि पाणी दिवसभरात प्रवेश करते; त्यामुळे रात्री जल श्वेत आणि चमकदार दिसते. या क्रमाने, पृथ्वीच्या दक्षिण आणि उत्तर भागात, सूर्योदय आणि सूर्यास्त, दिवस आणि रात्र, जल नेहमीच प्रवेश करते. जो सूर्य आपल्या किरणांनी जल पितो आणि तेजस्वीपणे प्रकट होतो, तोच दिव्य, शुद्ध आणि भूमिगत अग्नीमिश्रित आहे असे म्हटले जाते. हा अग्नी हजारो पायांसारखा असून, गोल पात्रासारखा दिसतो; तो सर्व बाजूंनी हजारो नलिकांमधून आकर्षण करतो. त्या नलिका म्हणजे समुद्र, विहिरी, मेघ, स्थिर आणि प्रवाही जल, तसेच तळी, प्रवाह इत्यादी. त्याच्या हजारो किरणांतून शीत, पाऊस आणि उष्णता निर्माण होते; त्यापैकी चारशे नलिका अद्भुत स्वरूपात पाऊस पाडतात. त्या पात्रे, हार, ध्वज आणि झरणी म्हणून ओळखल्या जातात; पाऊस पाडणाऱ्या सर्व किरणांना 'अमृत' असे नाव आहे. त्यातील तीनशे नलिका हिमवाहक किरणे आहेत; त्यात तंतू, मेघ आणि शीतलतेने हिम निर्माण करणारे शॉवर आहेत. त्यांना 'चंद्रकिरण' असे नाव आहे; तसेच पिवळसर किरणे, श्वेत किरणे, दिशा आणि विश्वाला पोषण करणाऱ्या गायी. सर्व श्वेत किरणे उष्णता निर्माण करणाऱ्या तीनशे किरणांचे नाव आहे; या किरणांनी चंद्र मानव, पितर आणि देव यांना पोसतो. येथे तो मानवांना औषधींनी, पितरांना पिंडदानाने आणि देवांना अमृताने तृप्त करतो. वसंत आणि ग्रीष्म ऋतूत तो तीनशे किरणांनी जळतो; वर्षा आणि शरद ऋतूत चारशे किरणांनी वर्षाव करतो. हेमंत आणि शिशिर ऋतूत तो तीन किरणांनी हिम सोडतो: इंद्र, धाता, भग, पूषा, मित्र, वरुण आणि अर्यमा. अंशु, विवस्वान, त्वष्टा, पर्जन्य, विष्णु, माघ महिन्यात वरुण, आणि फाल्गुन महिन्यात सूर्य. चैत्रात अंशु; वैशाखात उष्णता देणारा धाता; ज्येष्ठात इंद्र; आषाढात अर्यमा आणि रवि. विवस्वान श्रावणात; भग प्रौष्ठपदात; पर्जन्य आश्वयुजात; त्वष्टा आणि रवि कार्तिकात. मित्र मार्गशीर्षात; सनातन विष्णु पौषात; वरुणाच्या सूर्यकर्मात पाच हजार किरणे आहेत. पूषा, देव अंशु, सहा हजार किरणांनी उजळतो; धाता सात हजारांनी; शतक्रतु आठ हजारांनी. विवस्वान दहा किरणांनी फिरतो; भग अकरा; मित्र सात; त्वष्टा आठ किरणांनी स्मरणात येतो. अर्यमा दहा, पर्जन्य नऊ, विष्णु सहा हजार किरणांनी पृथ्वीला तापवतो. वसंतात सूर्य तांबूस असतो; ग्रीष्मात सोन्यासारखा तेजस्वी; वर्षात श्वेत; शरदात फिक्कट. हेमंतात तांबूस आणि शिशिरात लाल रंगाचा असतो. अशा प्रकारे सूर्यापासून निर्माण होणारे रंग मी सांगितले. तो सूर्य वनस्पतींना बळ देतो, पितरांना पिंडदान, आणि देवांना अमृत देतो; सूर्य हे तीनही त्रिलोकांत ठेवतो. अशा प्रकारे हजारो किरणांनी युक्त सूर्यशक्ती जगांच्या कार्याला सिद्ध करते; ती तेथे पोहोचून थंडावा आणि उष्णता जलातून सोडते. हे तेजस्वी, प्रकाशमान गोल—'सूर्य'—हा सर्व तारे, ग्रह आणि चंद्र यांचा आधार व मूळ आहे. सर्व चंद्र, तारे आणि ग्रह सूर्यापासून उत्पन्न झाले आहेत असे समजावे; सोम, तारांचा स्वामी, हा राजाचा डावा डोळा आहे. सूर्य स्वतःच राजाचा उजवा डोळा आहे; त्यांच्या दृष्टीने या जगातील सर्व प्राणी मार्गदर्शित होतात. शिल्लक असलेले पाच ग्रह हे स्वायत्त अधिपती आहेत, ते स्वेच्छेने फिरतात; अग्नी, सूर्य, जल आणि चंद्र यांचा उल्लेख केला जातो. आता मी उर्वरित ग्रहांचे स्वरूप सांगतो—देवतांचा सेनापती स्कंद ग्रहांमध्ये अंगारक म्हणून ओळखला जातो. ज्ञानी लोक बुधाला नारायण देव मानतात; यम, सर्व लोकांचा स्वामी, स्वतःच प्राण्यांचा अधिपती आहे. श्रेष्ठ द्विजा, शनैश्चर—महान ग्रह—हा देव आणि दानवांचा गुरु आहे; हे दोन्ही तेजस्वी ग्रह आहेत. यानंतर शुक्र आणि बृहस्पति हे प्रजापतीचे पुत्र आहेत असे सांगितले जाते; तीनही लोकांचे मूळ सूर्य आहे—याबद्दल कोणतीही शंका नाही.