शाक द्वीपावर सात भव्य पर्वत आहेत, असे सांगण्यात आले आहे. त्यांची नावे ऐक: उदय, रैवत आणि श्यामक – हे सर्व अत्यंत पवित्र आणि तेजस्वी आहेत. त्यानंतर, तिथे एक सुंदर रजत पर्वत आहे, जो देवी अंबिकेचा आहे; अंबिकेच्या पलीकडे सर्व औषधी वनस्पतींनी समृद्ध असा एक मनोहारी पर्वत आहे. त्याचप्रमाणे, केसरी नावाचा पर्वत आहे, ज्यापासून वारा उत्पन्न होतो. पुष्कर द्वीपावर एकच विशाल, तेजस्वी असा दगडी पर्वत आहे. या पर्वताचे शिखर विविध रत्नांनी आणि दगडांच्या राशींनी बनलेले आहे. हा महान पर्वत द्वीपाच्या पूर्व भागात, अद्भुत शिखरासह उभा आहे. तो पन्नास हजार योजन उंच वर गेलेला आहे आणि चौतीस हजार योजन खाली विस्तारलेला आहे. या द्वीपाच्या अर्ध्या भागाभोवती मानसोत्तर नावाचा पर्वत समुद्रकिनाऱ्याजवळ उभा आहे; तो नव्याने उगवलेल्या चंद्रकोरीसारखा चमकत आहे. हा पर्वत पन्नास हजार योजन उंच आहे आणि त्याचा आकार गोल व रुंद आहे. द्वीपाच्या पश्चिम भागात मानसा नावाचा पृथ्वी धारण करणारा एकच पर्वत आहे, ज्याची रचना त्याला दोन भागांत विभागते. या द्वीपावर राजत आणि मानस या दोन पवित्र आणि मंगल प्रदेश पर्वताभोवती वसलेले आहेत. मानसा पर्वताबाहेर महावीता नावाचा प्रदेश आहे, आणि आतील भागाला धातकीखंड असे म्हणतात. कमळाच्या आकाराचा हा द्वीप सर्व बाजूंनी गोड पाणी व दही यांच्या समुद्राने वेढलेला आहे, आणि तो पुष्कर द्वीपाच्या विस्ताराएवढाच मोठा आहे. विस्तार व परीघाच्या दृष्टीने पुष्कर द्वीप आणि हा द्वीप सारखे आहेत; अशा प्रकारे सातही द्वीप सात सात समुद्रांनी वेढलेले आहेत. प्रत्येक द्वीपानंतर जो समुद्र येतो, तो सातवा असतो; द्वीप आणि समुद्रांची ही वाढ एकामागून एक अशी समजावी. पुष्कर द्वीपाच्या पलीकडे, सर्व बाजूंनी वेढणारा गोड पाण्याचा महान समुद्र आहे. त्याच्या पलीकडे, त्याच्या दुप्पट मोठा, एकसंध सोन्यासारखा भव्य प्रदेश आहे, जिथे सर्व लोकांची वस्ती आहे. त्याच्या पलीकडे, गोलाकार मर्यादेवर एक पर्वत आहे, जो प्रकाशमान आणि अप्रकाशमान अशा दोन्ही स्वरूपांत आहे; त्याला लोकालोक पर्वत म्हणतात. जितपत हा दृश्यमान व अदृश्य पर्वत विस्तारला आहे, तितपत ही पृथ्वी पसरलेली आहे. या पर्वताची उंची दहा हजार योजन आहे. एवढीच या महान लोकालोक पर्वताची रुंदीही आहे; जवळच्या अर्ध्या भागात सूर्यकिरणे फिरतात, पण दूरच्या अर्ध्यात कायमचा अंधार असतो, म्हणून त्याचे नाव लोकालोक आहे. या प्रकारे पृथ्वीच्या लोकविश्वाचा विस्तार थोडक्यात सांगितला आहे. सूर्यापासून पृथ्वी व स्वर्गप्रदेश, ध्रुवताऱ्यापर्यंत, सात वायूंच्या परिघांची स्थापना झाली आहे – आवह, प्रवह, अनुवह, संवह, विवह, आणि पुढे परावह. सातवा परिघ परिवह आहे; हे वायूंचे सात परिघ आहेत. त्याचप्रमाणे, मेघ, सूर्य, चंद्र, तारकासमूह, ग्रह, सप्तर्षी आणि ध्रुवतारा – हे सर्व पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून पंधरा योजन वर, योग्य क्रमाने मांडलेले आहेत. पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून सूर्याच्या मंडळापर्यंत एक लाख योजन अंतर आहे; त्यावर सूर्याचा रथ आहे, जो आणखी सोळा हजार योजन उंच आहे. पृथ्वीवरून मेरू पर्वत चौऱ्याऐंशी हजार योजन उंच आहे; ध्रुवताऱ्यापासून पुढे, दहा दशलक्ष योजनांवर महर्लोक आहे, जो ध्रुवाच्या वरचा लोक आहे. महर्लोकापासून जनलोकापर्यंत दोन कोटी योजनांचे अंतर आहे; जनलोकापासून तपोलोकापर्यंत चार कोटी योजन आहेत. प्रजापती लोकापासून ब्रह्मलोकापर्यंत सहा कोटी योजन विस्तार आहे. हे सात पुण्यवान लोक या ब्रह्मांडाच्या अंड्यात आहेत. त्याखाली सात अधोलोक आणि कोट्यवधी नरक आहेत; माया या शेवटच्या नरकासह, अठ्ठावीस भयंकर नरक आहेत. पापी जीव त्यांच्या कर्मानुसार तिथे यातना भोगतात; अवीचि, रौरव इत्यादी सर्व नरक तिथे आहेत. प्रत्येक नरकाला पाच विशिष्ट नरक आहेत. ब्रह्मांडाच्या अंड्याच्या आरंभी मी त्याच्या आवरणांचेही वर्णन केले आहे. हिरण्यगर्भाची निर्मिती – तिचा विस्तार इतका आहे की, अशी असंख्य कोटी अंडी, हजारोंच्या संख्येने, या विश्वात आहेत. कारण आदिम पदार्थ (प्रकृती) सर्वत्र – वर, खाली, सर्व बाजूंनी – व्यापलेली आहे; या सर्व अंड्यांमध्ये चौदा लोक आहेत. प्रत्येक अंड्याचा कारण महेश्वर आहे; अंड्यांच्या आत, बाहेर आणि त्यांच्या आवरणातही महेश्वरच आहे. अंधाराच्या शेवटी आणि अंधाराच्या पलीकडे, अष्टमूर्ती परमात्मा स्थिर आहे – हे महेशाचे स्वरूप, महादेवाचे तत्त्व आहे. हा देहहीन असूनही संपूर्ण विश्वाचा देह आहे – अष्टमूर्ती, सर्वव्यापी शिव, गृहस्थरूपाने. दिव्य प्रकृती ही त्याची पत्नी आहे; महत वगैरे संतती आहेत; गोमाता व नोकर म्हणजे देहाभिमानाने बांधलेले सर्व जीव. भगवान शिव अनादि, अनंत, आणि अखंड आहे. प्रधानसह सात तत्त्वे, प्रधानाचे स्वरूप, सोळा अवयवांचा महेश्वर, आणि अष्टमूर्ती – हे सर्व तोच आहे. त्याच्या आज्ञेनेच पृथ्वी, पर्वत, मेघ, समुद्र, तेजोमंडळ, इंद्रसहित देव, यक्ष, स्थावर-जंगम सर्व उभे आहेत. इंद्रासोबत असलेल्या भगवंतास आणि चिन्हरहित यक्षास पाहून सर्वांनी आश्चर्य केले, "हे काय आहे?" निश्चयाने त्या यक्षाजवळ अग्नि व इतर देव गेले, पण त्यांची शक्ती संपली आणि ते अधिकच थकले. त्या यक्षासमोर अग्निला गवताचा एक काडीसुद्धा जाळता आले नाही; वाऱ्याला ते हलवता आले नाही; आणि इंद्रसहित कोणत्याही देवाला आपली शक्ती दाखवता आली नाही. असा हा विश्वाचा विस्तार, त्यातील पर्वत, द्वीप, लोक, नरक आणि सर्व जग – हे सर्व परमेश्वराच्या इच्छेने स्थिर आहे, आणि त्याच्या असीम, अद्वितीय स्वरूपाने व्यापलेले आहे.