അലാതചക്രവദ്യാന്തി വാതചക്രേരിതാനി തു യസ്മാദ്വഹതി ജ്യോതീംഷി പ്രവഹസ്തേന സ സ്മൃതഃ
അവ വായുവിന്റെ ചക്രം കൊണ്ടാണ് അലയുന്ന തീച്ചക്രംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നത്; പ്രകാശങ്ങൾ വഹിക്കുന്നതിനാൽ അവനെ പ്രവഹ എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.
നക്ഷത്രസൂര്യാശ് ച തഥാ ഗ്രഹതാരാഗണൈഃ സഹ ഉന്മുഖാഭിമുഖാഃ സര്വേ ചക്രഭൂതാഃ ശ്രിതാ ദിവി
നക്ഷത്രങ്ങളും സൂര്യനും, ഗ്രഹങ്ങളും മറ്റ് നക്ഷത്രങ്ങളും ചേർന്ന്, എല്ലാം മുന്നോട്ടും പിന്നോട്ടും നോക്കി, ആകാശത്തിൽ ഒരു ചക്രംപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു.
ധ്രുവേണാധിഷ്ഠിതാശ്ചൈവ ധ്രുവമേവ പ്രദക്ഷിണമ് പ്രയാന്തി ചേശ്വരം ദ്രഷ്ടും മേഢീഭൂതം ധ്രുവം ദിവി
ധ്രുവനാൽ അധിഷ്ഠിതരായ ഇവർ എല്ലാം ധ്രുവനെ ചുറ്റി വലതുവശത്തേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നു; ആകാശത്തിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്ന ധ്രുവനാഥനെ കാണാനാണ് അവർ പോകുന്നത്.
നവയോജനസാഹസ്രോ വിഷ്കമ്ഭഃ സവിതുഃ സ്മൃതഃ ത്രിഗുണസ്തസ്യ വിസ്താരോ മണ്ഡലസ്യ പ്രമാണതഃ
സൂര്യന്റെ വലിപ്പം ഒമ്പതിനായിരം യോജനമാണ്; അതിന്റെ വട്ടം അളക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ മൂന്നു മടങ്ങാണ്.
ദ്വിഗുണഃ സൂര്യവിസ്താരാദ് വിസ്താരഃ ശശിനഃ സ്മൃതഃ തുല്യസ്തയോസ്തു സ്വര്ഭാനുര് ഭൂത്വാധസ്താത്പ്രസര്പതി
ചന്ദ്രന്റെ വലിപ്പം സൂര്യന്റെ ഇരട്ടിയാണെന്ന് പറയുന്നു; സ്വർഭാനുവിന് ഇരുവരുടെയും വലിപ്പം തുല്യമാണ്, അവൻ താഴെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ഉദ്ധൃത്യ പൃഥിവീഛായാം നിര്മിതാം മണ്ഡലാകൃതിമ് സ്വര്ഭാനോസ്തു ബൃഹത്സ്ഥാനം തൃതീയം യത് തമോമയമ്
ഭൂമിയുടെ നിഴൽ വട്ടംപോലെ എടുത്തു, സ്വർഭാനുവിന്റെ വലിയ സ്ഥാനം മൂന്നാമത്തേതാണ്; അത് ഇരുട്ടുകൊണ്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്.
ചന്ദ്രസ്യ ഷോഡശോ ഭാഗോ ഭാര്ഗവസ്യ വിധീയതേ വിഷ്കമ്ഭാന്മണ്ഡലാച്ചൈവ യോജനാച്ച പ്രമാണതഃ
ചന്ദ്രന്റെ പത്തിനാറിൽ ഒരു ഭാഗം ശുക്രനു നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവയുടെ വലിപ്പം, വൃത്തം, അകലം എന്നിവയുടെ അളവുപ്രകാരം അങ്ങനെ ആണ്.
ഭാര്ഗവാത്പാദഹീനസ്തു വിജ്ഞേയോ വൈ ബൃഹസ്പതിഃ പാദഹീനൌ വക്രസൌരീ തഥായാമപ്രമാണതഃ
ശുക്രനേക്കാൾ നാലിൽ ഒരു ഭാഗം കുറവാണ് ഗുരു. അങ്ങനെ തന്നെ ചൊവ്വയും ശനിയും നാലിൽ ഒരു ഭാഗം കുറവാണ്; ഇവയുടെ അളവുകൾ ഒരുപോലെയല്ല.
വിസ്താരാന്മണ്ഡലാച്ചൈവ പാദഹീനസ്തയോര്ബുധഃ താരാനക്ഷത്രരൂപാണി വപുഷ്മന്തീഹ യാനി വൈ
ചൊവ്വയെയും ശനിയെയും അപേക്ഷിച്ച് ബുധന് വലിപ്പത്തിലും വൃത്തത്തിലും നാലിൽ ഒരു ഭാഗം കുറവാണ്. ഇവിടെ കാണുന്ന നക്ഷത്രങ്ങളും താരങ്ങളും എല്ലാം അതുപോലെയാണ്.
ബുധേന താനി തുല്യാനി വിസ്താരാന്മണ്ഡലാദപി പ്രായശശ്ചന്ദ്രയോഗീനി വിദ്യാദൃക്ഷാണി തത്ത്വവിത്
അവയുടെ വലിപ്പത്തിലും വൃത്തത്തിലും ബുധനോടു തുല്യമാണ് ഈ താരങ്ങളും നക്ഷത്രങ്ങളും. ചന്ദ്രനോടു ചേർന്നിരിക്കുന്ന നക്ഷത്രങ്ങൾ പൊതുവെ ഇതുപോലെയാണെന്ന് ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നു.
താരാനക്ഷത്രരൂപാണി ഹീനാനി തു പരസ്പരമ് ശതാനി പഞ്ച ചത്വാരി ത്രീണി ദ്വേ ചൈവ യോജനേ
താരങ്ങളും നക്ഷത്രങ്ങളും തമ്മിൽ പരസ്പരം അഞ്ചു നൂറ്, നാലു നൂറ്, മൂന്നു നൂറ്, രണ്ടു നൂറ് യോജനങ്ങൾ വീതം കുറവാണ്.
സര്വോപരി നികൃഷ്ടാനി താരകാമണ്ഡലാനി തു യോജനദ്വയമാത്രാണി തേഭ്യോ ഹ്രസ്വം ന വിദ്യതേ
എല്ലാവിടത്തിലും മുകളിൽ താരങ്ങളുടെ ചെറിയ വൃത്തങ്ങളാണ്, അവ രണ്ടു യോജനങ്ങൾ വീതമാണ്; അതിനേക്കാൾ ചെറുതൊന്നും ഇല്ല.
ഉപരിഷ്ടാത്ത്രയസ്തേഷാം ഗ്രഹാ യേ ദൂരസര്പിണഃ സൌരോ ഽങ്ഗിരാശ് ച വക്രശ് ച ജ്ഞേയാ മന്ദവിചാരിണഃ
അവയുടെ മുകളിൽ മൂന്ന് ഗ്രഹങ്ങൾ ഉണ്ട്, അവ ദൂരേയ്ക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നു: ശനി, ചൊവ്വ, പിന്നെ വക്രനക്ഷത്രം; ഇവയെ മന്ദഗതിയിലുള്ളവയെന്നു അറിയാം.
തേഭ്യോ ഽധസ്താത്തു ചത്വാരഃ പുനരന്യേ മഹാഗ്രഹാഃ സൂര്യഃ സോമോ ബുധശ്ചൈവ ഭാര്ഗവശ്ചൈവ ശീഘ്രഗാഃ
അവയുടെ താഴെ നാല് വലിയ ഗ്രഹങ്ങൾ ഉണ്ട്: സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, ബുധൻ, ശുക്രൻ; ഇവ എല്ലാം വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവയാണ്.
താവന്ത്യസ്താരകാഃ കോട്യോ യാവന്ത്യൃക്ഷാണി സര്വശഃ ധ്രുവാത് തു നിയമാച്ചൈഷാമ് ഋക്ഷമാര്ഗേ വ്യവസ്ഥിതിഃ
എത്ര നക്ഷത്രങ്ങൾ ഉണ്ടോ, അത്രയേറെ കോടികൾ താരങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഇവയുടെ സ്ഥാനം ധ്രുവനക്ഷത്രത്തിൽ നിന്നുള്ള നിയമപ്രകാരം നക്ഷത്രപഥത്തിൽ സ്ഥിരമാണ്.
സപ്താശ്വസ്യൈവ സൂര്യസ്യ നീചോച്ചത്വമനുക്രമാത് ഉത്തരായണമാര്ഗസ്ഥോ യദാ പര്വസു ചന്ദ്രമാഃ
ഏഴ് കുതിരകളാൽ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്ന സൂര്യൻ ക്രമമായി ഉയരുകയും അസ്തമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ചന്ദ്രൻ ഉത്തരം വഴിയിൽ സംധികളിൽ എത്തിയാൽ,
ഉച്ചത്വാദ്ദൃശ്യതേ ശീഘ്രം നാതിവ്യക്തൈര്ഗഭസ്തിഭിഃ തദാ ദക്ഷിണമാര്ഗസ്ഥോ നീചാം വീഥിമുപാശ്രിതഃ
ഉയരത്തിൽ ഉള്ളതിനാൽ അതിവേഗം കാണപ്പെടുന്നു, അതിന്റെ കിരണങ്ങൾ അത്ര തെളിയല്ല. അപ്പോൾ ദക്ഷിണപഥത്തിൽ ചന്ദ്രൻ താഴ്ന്ന വഴിയിലാണ് സഞ്ചരിക്കുന്നത്.
ഭൂമിരേഖാവൃതഃ സൂര്യഃ പൌര്ണിമാവാസ്യയോസ് തദാ ദദൃശേ ച യഥാകാലം ശീഘ്രമസ്തമുപൈതി ച
ഭൂമി വലയമായി ചുറ്റിയിരിക്കുന്ന സൂര്യൻ, പൗർണമിയും അമാവാസ്യയും സമയത്ത് കാണപ്പെടുന്നു; സമയമെത്തുമ്പോൾ അതിവേഗം അസ്തമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
തസ്മാദുത്തരമാര്ഗസ്ഥോ ഹ്യ് അമാവാസ്യാം നിശാകരഃ ദദൃശേ ദക്ഷിണേ മാര്ഗേ നിയമാദ്ദൃശ്യതേ ന ച
അതുകൊണ്ട്, അമാവാസ്യയിൽ ചന്ദ്രൻ ഉത്തരം വഴിയിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ കാണപ്പെടുന്നു; ദക്ഷിണപഥത്തിൽ നിയമപ്രകാരം കാണപ്പെടുന്നില്ല.
ജ്യോതിഷാം ഗതിയോഗേന സൂര്യസ്യ തമസാ വൃതഃ സമാനകാലാസ്തമയൌ വിഷുവത്സു സമോദയൌ
നക്ഷത്രങ്ങളുടെ സഞ്ചാരയോഗം മൂലം സൂര്യൻ ഇരുണ്ടതാൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; വിഷുവിനപ്പൊഴ് ഉദയം അസ്തമയം ഒരേ സമയത്താണ്.
ഉത്തരാസു ച വീഥീഷു വ്യന്തരാസ്തമനോദയൌ പൌര്ണിമാവാസ്യയോര് ജ്ഞേയൌ ജ്യോതിശ്ചക്രാനുവര്തിനൌ
ഉത്തരപഥങ്ങളിൽ സൂര്യോദയവും അസ്തമയവും ഇടക്കാലത്താണ്; പൗർണമി, അമാവാസ്യ ദിവസങ്ങളിൽ അവ പ്രകാശചക്രത്തെ പിന്തുടരുന്നതായി അറിയണം.
ദക്ഷിണായനമാര്ഗസ്ഥോ യദാ ചരതി രശ്മിവാന് ഗ്രഹാണാം ചൈവ സര്വേഷാം സൂര്യോ ഽധസ്താത് പ്രസര്പതി
ദക്ഷിണായനപഥത്തിൽ രശ്മിയുള്ള സൂര്യൻ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ എല്ലാ ഗ്രഹങ്ങളുടെയും താഴെകൂടി കടക്കുന്നു.
വിസ്തീര്ണം മണ്ഡലം കൃത്വാ തസ്യോര്ധ്വം ചരതേ ശശീ നക്ഷത്രമണ്ഡലം കൃത്സ്നം സോമാദൂര്ധ്വം പ്രസര്പതി
വലിയൊരു വൃത്തം സൃഷ്ടിച്ച് ചന്ദ്രൻ അതിന്റെ മുകളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; മുഴുവൻ നക്ഷത്രവൃത്തവും ചന്ദ്രന്റെ മുകളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
നക്ഷത്രേഭ്യോ ബുധശ്ചോര്ധ്വം ബുധാദൂര്ധ്വം തു ഭാര്ഗവഃ വക്രസ്തു ഭാര്ഗവാദൂര്ധ്വം വക്രാദ് ഊര്ധ്വം ബൃഹസ്പതിഃ
നക്ഷത്രങ്ങൾക്കു മുകളിൽ ബുധൻ; ബുധനു മുകളിൽ ശുക്രൻ; ശുക്രനു മുകളിൽ ചൊവ്വ; ചൊവ്വയ്ക്ക് മുകളിൽ ഗുരു.
തസ്മാച്ഛനൈശ്ചരശ്ചോര്ധ്വം തസ്മാത്സപ്തര്ഷിമണ്ഡലമ് ഋഷീണാം ചൈവ സപ്താനാം ധ്രുവസ്യോര്ധ്വം വ്യവസ്ഥിതിഃ
അതുകൊണ്ട്, ആ ശാന്തമായി സഞ്ചരിക്കുന്ന ഗ്രഹങ്ങളുടെ മുകളിൽ സപ്തർഷിമണ്ഡലമുണ്ട്. ആ ഏഴു മഹർഷിമാരുടെ മുകളിൽ തന്നെയാണ് ധ്രുവന്റെ സ്ഥിരമായ സ്ഥാനം.
തം വിഷ്ണുലോകം പരമം ജ്ഞാത്വാ മുച്യേത കില്ബിഷാത് ദ്വിഗുണേഷു സഹസ്രേഷു യോജനാനാം ശതേഷു ച
വിഷ്ണുവിന്റെ അത്യുത്തമമായ ലോകം അറിയുന്നവൻ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു. ആ ലോകം ഇരുപതിനായിരം ഒന്നുനൂറു യോജന ദൂരത്തിലാണ്.
ഗ്രഹനക്ഷത്രതാരാസു ഉപരിഷ്ടാദ്യഥാക്രമമ് ഗ്രഹാശ് ച ചന്ദ്രസൂര്യൌ ച യുതൌ ദിവ്യേന തേജസാ
ഗ്രഹങ്ങൾക്കും നക്ഷത്രങ്ങൾക്കും താരകൾക്കും മുകളിലായി, ക്രമമായി, ദിവ്യപ്രഭയോടെ ചന്ദ്രനും സൂര്യനും കൂടിയുള്ള ഗ്രഹങ്ങൾ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
നിത്യമൃക്ഷേഷു യുജ്യന്തേ ഗച്ഛന്തോ ഽഹര്നിശം ക്രമാത് ഗ്രഹനക്ഷത്രസൂര്യാസ് തേ നീചോച്ചഋജുസംസ്ഥിതാഃ
അവയെല്ലാം നിത്യമായി നക്ഷത്രങ്ങളിൽ ചേർന്ന്, പകലും രാത്രിയും തുടർച്ചയായി സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഗ്രഹങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, സൂര്യൻ എന്നിവ താഴ്വരയിലും ഉയരത്തിലും നേരായ നിലയിലും നിലകൊള്ളുന്നു.
സമാഗമേ ച ഭേദേ ച പശ്യന്തി യുഗപത്പ്രജാഃ ഋതവഃ ഷട് സ്മൃതാഃ സര്വേ സമാഗച്ഛന്തി പഞ്ചധാ
അവയുടെ സംയോജനത്തിലും വേർപാടിലും, ജനങ്ങൾ അവയെ ഒരേസമയം കാണുന്നു. ആറ് ঋതുക്കളും അഞ്ചു വിധത്തിൽ ഒന്നിച്ച് വരുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.
പരസ്പരാസ്ഥിതാ ഹ്യേതേ യുജ്യന്തേ ച പരസ്പരമ് അസംകരേണ വിജ്ഞേയസ് തേഷാം യോഗസ്തു വൈ ബുധൈഃ
ഇവ പരസ്പരം നിലകൊള്ളുകയും തമ്മിൽ ചേർന്നുനിൽക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവയുടെ സംയോജനങ്ങൾ ആശയക്കുഴപ്പമില്ലാതെ ജ്ഞാനികൾ മനസ്സിലാക്കണം.