ഭാവിനോ ഽര്ഥസ്യ ച ബലാത് തതഃ കൃതമവര്തത പ്രവൃത്തേ തു തതസ്തസ്മിന് പുനഃ കൃതയുഗേ തു വൈ
ഭാവിയിൽ സംഭവിക്കേണ്ടതിന്റെ ശക്തിയാൽ, കൃതയുഗത്തിന്റെ ചക്രം വീണ്ടും തിരിഞ്ഞു; അതു തുടങ്ങുമ്പോൾ വീണ്ടും കൃതയുഗം ആരംഭിച്ചു.
ഉത്പന്നാഃ കലിശിഷ്ടാസ്തു പ്രജാഃ കാര്തയുഗാസ്തദാ തിഷ്ഠന്തി ചേഹ യേ സിദ്ധാ അദൃഷ്ടാ വിചരന്തി ച
കലിയുഗത്തിൽ ശേഷിച്ചവർ പിന്നീട് കൃതയുഗത്തിൽ ജനിച്ചു; ഇവിടെ ശേഷിക്കുന്ന സിദ്ധന്മാർ ദൃശ്യരല്ലാതെ സഞ്ചരിച്ചു.
സപ്ത സപ്തര്ഷിഭിശ്ചൈവ തത്ര തേ തു വ്യവസ്ഥിതാഃ ബ്രഹ്മക്ഷത്രവിശഃ ശൂദ്രാ ബീജാര്ഥം യേ സ്മൃതാ ഇഹ
അവിടെ ഏഴു വിഭാഗങ്ങളും ഏഴു മഹർഷിമാരും കൂടെ നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണർ, ക്ഷത്രിയർ, വൈശ്യർ, ശൂദ്രർ — ഇവരെ ഇവിടെ സന്താനത്തിനായി ഓർക്കുന്നു.
കലിജൈഃ സഹ തേ സര്വേ നിര്വിശേഷാസ്തദാഭവന് തേഷാം സപ്തര്ഷയോ ധര്മം കഥയന്തീതരേ ഽപി ച
കലിയുഗത്തിൽ ജനിച്ചവരോടൊപ്പം അവരൊക്കെയും അന്നത്തെ കാലത്ത് വ്യത്യാസമില്ലാതെ ഒന്നായി. അവരിൽ മഹർഷിമാർ ധർമ്മം ഉപദേശിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവരും അങ്ങനെ തന്നെ ചെയ്യുന്നു.
വര്ണാശ്രമാചാരയുതം ശ്രൌതം സ്മാര്തം ദ്വിധാ തു യമ് തതസ്തേഷു ക്രിയാവത്സു വര്ധന്തേ വൈ പ്രജാഃ കൃതേ
വർണ്ണാശ്രമങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ശൗതവും സ്മാര്ത്തവുമായ ആചാരങ്ങൾ രണ്ടുവിധമാണ്. അവരിൽ ആ ക്രിയകൾ നടപ്പാക്കുമ്പോൾ സത്യയുഗത്തിൽ ജനങ്ങൾ വളരുന്നു.
ശ്രൌതസ്മാര്തകൃതാനാം ച ധര്മേ സപ്തര്ഷിദര്ശിതേ കേചിദ്ധര്മവ്യവസ്ഥാര്ഥം തിഷ്ഠന്തീഹ യുഗക്ഷയേ
ശൗതവും സ്മാര്ത്തവുമായ ആചാരങ്ങൾ മഹർഷിമാർ കാണിച്ചപോലെ അനുഷ്ഠിച്ചവയിൽ ചിലത് ധർമ്മം നിലനിര്ത്താനായി യുഗാന്തത്തിൽ ഇവിടെ തുടരുന്നു.
മന്വന്തരാധികാരേഷു തിഷ്ഠന്തി മുനയസ്തു വൈ യഥാ ദാവപ്രദഗ്ധേഷു തൃണേഷ്വിഹ തതഃ ക്ഷിതൌ
മന്വന്തരങ്ങളുടെ കാലഘട്ടങ്ങളിൽ മഹർഷിമാർ നിലനിൽക്കുന്നു; അഗ്നിയിൽ ചുട്ടുപോയതിനു ശേഷം നിലത്ത് പുല്ല് നിലനിൽക്കുന്നപോലെ.
വനാനാം പ്രഥമം വൃഷ്ട്യാ തേഷാം മൂലേഷു സംഭവഃ തഥാ കാര്തയുഗാനാം തു കലിജേഷ്വിഹ സംഭവഃ
കാടുകളിൽ ആദ്യം മഴപെയ്യുമ്പോൾ വേരുകളിൽ പുതിയ വളർച്ച ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, കലിയുഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സത്യയുഗങ്ങൾക്കും ഉദ്ഭവം ഉണ്ടാകുന്നു.
ഏവം യുഗാദ്യുഗസ്യേഹ സംതാനം തു പരസ്പരമ് വര്തതേ ഹ വ്യവച്ഛേദാദ് യാവന്മന്വന്തരക്ഷയഃ
ഇങ്ങനെ യുഗം കഴിഞ്ഞ് യുഗം പരസ്പരം തുടർച്ചയായി നടക്കുന്നു; മന്വന്തരത്തിന്റെ അവസാനം വരെയും ഈ പ്രവാഹം മുടങ്ങാതെ തുടരുന്നു.
സുഖമായുര്ബലം രൂപം ധര്മോ ഽര്ഥഃ കാമ ഏവ ച യുഗേഷ്വേതാനി ഹീയന്തേ ത്രീംസ്ത്രീന് പാദാന് ക്രമേണ തു
സുഖം, ആയുസ്സ്, ബലം, സൗന്ദര്യം, ധർമ്മം, സമ്പത്ത്, ആഗ്രഹം — ഇവ യുഗങ്ങളിൽ ഓരോന്നിലും മൂന്ന് ഭാഗം വീതം കുറയുന്നു.
സസംധ്യാംശേഷു ഹീയന്തേ യുഗാനാം ധര്മസിദ്ധയഃ ഇത്യേഷാ പ്രതിസിദ്ധിര്വൈ കീര്തിതൈഷാ ക്രമേണ തു
യുഗങ്ങളുടെ സംധ്യയിലും സംധ്യാംശങ്ങളിലും ധർമ്മത്തിന്റെ ഫലപ്രാപ്തി കുറയുന്നു; ഇതാണ് ക്രമമായി പറയുന്ന നിയന്ത്രണം.
ചതുര്യുഗാനാം സര്വേഷാമ് അനേനൈവ തു സാധനമ് ഏഷാ ചതുര്യുഗാവൃത്തിര് ആ സഹസ്രാദ് ഗുണീകൃതാ
നാലു യുഗങ്ങൾക്കുമുള്ള മാർഗ്ഗം ഇതുതന്നെ. ഈ നാലു യുഗങ്ങളുടെ ചക്രം ആയിരംപോലും ഗുണിച്ചാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.
ബ്രഹ്മണസ്തദഹഃ പ്രോക്തം രാത്രിശ്ചൈതാവതീ സ്മൃതാ അനാര്ജവം ജഡീഭാവോ ഭൂതാനാമ് ആ യുഗക്ഷയാത്
ഇതാണ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസം എന്ന് പറയുന്നു; രാത്രി ഇതേ അളവിലാണ്. യുഗം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ജീവികൾക്ക് അജ്ഞതയും ദുർബലതയും വരുന്നു.
ഏതദേവ തു സര്വേഷാം യുഗാനാം ലക്ഷണം സ്മൃതമ് ഏഷാം ചതുര്യുഗാണാം ച ഗുണിതാ ഹ്യേകസപ്തതിഃ
ഇതുതന്നെയാണ് എല്ലാ യുഗങ്ങളുടെയും ലക്ഷണം എന്ന് ഓർക്കുന്നു. ഈ നാലു യുഗങ്ങൾ കൂട്ടിച്ചേർത്താൽ എഴുപത്തൊന്ന് തവണയാകും.
ക്രമേണ പരിവൃത്താ തു മനോരന്തരമ് ഉച്യതേ ചതുര്യുഗേ യഥൈകസ്മിന് ഭവതീഹ യദാ തു യത്
ഇങ്ങനെ ക്രമത്തിൽ ചുറ്റി വരുമ്പോൾ അതിനെ മന്വന്തരം എന്ന് പറയുന്നു. ഓരോ യുഗത്തിലും എന്ത് സംഭവിച്ചാലും അതുപോലെയാണ് നടക്കുന്നത്.
തഥാ ചാന്യേഷു ഭവതി പുനസ്തദ്വൈ യഥാക്രമമ് സര്ഗേ സര്ഗേ യഥാ ഭേദാ ഉത്പദ്യന്തേ തഥൈവ തു
അങ്ങനെ തന്നെ മറ്റുള്ളവയിലും വീണ്ടും വീണ്ടും ക്രമത്തിൽ സംഭവിക്കുന്നു; ഓരോ സൃഷ്ടിയിലും വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ അതുപോലെയാണ് നടക്കുന്നത്.
പഞ്ചവിംശത്പരിമിതാ ന ന്യൂനാ നാധികാസ് തഥാ തഥാ കല്പാ യുഗൈഃ സാര്ധം ഭവന്തി സഹ ലക്ഷണൈഃ
ഇരുപത്തഞ്ച് എണ്ണം — അതിൽ കുറവോ അധികമോ ഇല്ല. അങ്ങനെ, കല്പങ്ങൾ യുഗങ്ങളോടും അവയുടെ ലക്ഷണങ്ങളോടും കൂടെ ഉണ്ടാകുന്നു.
മന്വന്തരാണാം സര്വേഷാമ് ഏതദേവ തു ലക്ഷണമ്
എല്ലാ മന്വന്തരങ്ങളുടെയും ലക്ഷണം ഇതുതന്നെയാണ്.
യഥാ യുഗാനാം പരിവര്തനാനി ചിരപ്രവൃത്താനി യുഗസ്വഭാവാത് തഥാ തു സംതിഷ്ഠതി ജീവലോകഃ ക്ഷയോദയാഭ്യാം പരിവര്തമാനഃ
യുഗങ്ങളുടെ മാറ്റങ്ങൾ എത്രകാലമായി നടന്നുവരുന്നു, അതുപോലെ ജീവജാലങ്ങളുടെ ലോകം യുഗങ്ങളുടെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ച് ഉന്മേഷവും ക്ഷയവും അനുഭവിച്ച് ചുറ്റി നടക്കുന്നു.
ഇത്യേതല്ലക്ഷണം പ്രോക്തം യുഗാനാം വൈ സമാസതഃ അതീതാനാഗതാനാം ഹി സര്വമന്വന്തരേഷു വൈ
ഇങ്ങനെ, എല്ലാ യുഗങ്ങളുടെയും ലക്ഷണങ്ങൾ സംക്ഷിപ്തമായി വിശദീകരിച്ചു; കഴിഞ്ഞതും വരാനിരിക്കുന്നതും എല്ലാ മന്വന്തരങ്ങളിലും ഇതുപോലെയാണ്.
മന്വന്തരേണ ചൈകേന സര്വാണ്യേവാന്തരാണി ച വ്യാഖ്യാതാനി ന സംദേഹഃ കല്പഃ കല്പേന ചൈവ ഹി
ഒരു മന്വന്തരം കൊണ്ട് ഇടയ്ക്കുള്ള കാലഘട്ടങ്ങളൊക്കെയും വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. സംശയമില്ല, ഒരു കല്പം മറ്റൊരു കല്പത്താൽ നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു.
അനാഗതേഷു തദ്വച്ച തര്കഃ കാര്യോ വിജാനതാ മന്വന്തരേഷു സര്വേഷു അതീതാനാഗതേഷ്വിഹ
ഇനി വരാനിരിക്കുന്ന മന്വന്തരങ്ങളിലും, ഇവിടെ ഉണ്ടായതുപോലെ, എല്ലാം മനസ്സിലാക്കുന്നവൻ ചിന്തിച്ചറിയണം, അതായത് കഴിഞ്ഞതിലും വരാനിരിക്കുന്നതിലും.
തുല്യാഭിമാനിനഃ സര്വേ നാമരൂപൈര്ഭവന്ത്യുത ദേവാ ഹ്യഷ്ടവിധാ യേ ച യേ ച മന്വന്തരേശ്വരാഃ
സമാനമായ അഭിമാനമുള്ളവർ എല്ലാവരും നാമരൂപങ്ങളാൽ അഷ്ടവിധ ദേവന്മാരും മന്വന്തരങ്ങളുടെ അധിപതികളും ആകുന്നു.
ഋഷയോ മനവശ്ചൈവ സര്വേ തുല്യപ്രയോജനാഃ ഏവം വര്ണാശ്രമാണാം തു പ്രവിഭാഗോ യുഗേ യുഗേ
മഹർഷിമാരും മനുമാരും ഒരുപോലെ ഒരേ ലക്ഷ്യത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അങ്ങനെ തന്നെ, ഓരോ യുഗത്തിലും വർണ്ണാശ്രമങ്ങളുടെ വിഭജനം ഉണ്ടാകുന്നു.
യുഗസ്വഭാവശ് ച തഥാ വിധത്തേ വൈ തദാ പ്രഭുഃ വര്ണാശ്രമവിഭാഗാശ് ച യുഗാനി യുഗസിദ്ധയഃ
യുഗങ്ങളുടെ സ്വഭാവവും അന്നത്തെ ഭഗവാൻ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. വർണ്ണാശ്രമ വിഭജനം, യുഗങ്ങൾ എന്നിവ ഓരോ യുഗത്തിലും സിദ്ധീകരിക്കപ്പെടുന്നു.
യുഗാനാം പരിമാണം തേ കഥിതം ഹി പ്രസങ്ഗതഃ വദാമി ദേവീപുത്രത്വം പദ്മയോനേഃ സമാസതഃ
യുഗങ്ങളുടെ അളവ് നേരത്തേ പറഞ്ഞുതന്നു. ഇനി ഞാൻ പദ്മത്തിൽ ജനിച്ചവന്റെ ദൈവിക പുത്രത്വം സംക്ഷിപ്തമായി പറയുന്നു.
പുനഃ സസര്ജ ഭഗവാന് പ്രഭ്രഷ്ടാഃ പൂര്വവത്പ്രജാഃ സഹസ്രയുഗപര്യന്തേ പ്രഭാതേ തു പിതാമഹഃ
പിന്നീട്, ആയിരം യുഗങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ് പ്രഭാതത്തിൽ, ഭഗവാൻ പിതാമഹൻ മുമ്പുപോലെ നഷ്ടപ്പെട്ട സൃഷ്ടികളെ വീണ്ടും സൃഷ്ടിച്ചു.
ഏവം പരാര്ധേ വിപ്രേന്ദ്ര ദ്വിഗുണേ തു തഥാ ഗതേ തദാ ധരാമ്ഭസി വ്യാപ്താ ഹ്യ് ആപോ വഹ്നൌ സമീരണേ
ഇങ്ങനെ, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, പരാർദ്ധത്തിന്റെ പാതി ഇരട്ടിയായി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, അപ്പോൾ ഭൂമിയിൽ വെള്ളം വ്യാപിച്ചു, അഗ്നി വായുവിൽ വ്യാപിച്ചു.
വഹ്നിഃ സമീരണശ്ചൈവ വ്യോമ്നി തന്മാത്രസംയുതഃ ഇന്ദ്രിയാണി ദശൈകം ച തന്മാത്രാണി ദ്വിജോത്തമ
അഗ്നിയും വായുവും ആകാശത്തിലെ സൂക്ഷ്മതത്ത്വങ്ങളുമായി ചേർന്നു. ദശേന്ദ്രിയങ്ങളും മറ്റും, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, അവിടെയുണ്ടായി.
അഹങ്കാരമനുപ്രാപ്യ പ്രലീനാസ്തത്ക്ഷണാദഹോ അഭിമാനസ്തദാ തത്ര മഹാന്തം വ്യാപ്യ വൈ ക്ഷണാത്
അവ അഹങ്കാരത്തിൽ എത്തി ഉടൻ ലയിച്ചു. അപ്പോൾ അഭിമാനം മഹത്ത്വത്തിൽ വ്യാപിച്ചു, ഉടൻ അതും ലയിച്ചു.