പ്രജാസ്താ വൈ തതഃ സര്വാഃ പരസ്പരഭയാര്ദിതാഃ വ്യാകുലാശ് ച പരിഭ്രാന്താസ് ത്യക്ത്വാ ദാരാന് ഗൃഹാണി ച
അപ്പോൾ എല്ലാ ജനങ്ങളും പരസ്പര ഭയത്തിൽ പീഡിതരായി, വിഷമത്തോടെ അലയുന്നു; കുടുംബവും വീടുകളും ഉപേക്ഷിച്ചു.
സ്വാന്പ്രാണാന് അനപേക്ഷന്തോ നിഷ്കാരുണ്യാഃ സുദുഃഖിതാഃ നഷ്ടേ ശ്രൌതേ സ്മാര്തധര്മേ പരസ്പരഹതാസ്തദാ
സ്വന്തം ജീവനെ പോലും പരിഗണിക്കാതെ, കരുണയില്ലാതെ, അതീവ ദുഃഖിതരായി, വേദധർമ്മവും ആചാരങ്ങളും നശിച്ചപ്പോൾ, അവർ തമ്മിൽ തന്നെ കൊല്ലാൻ തുടങ്ങി.
നിര്മര്യാദാ നിരാക്രാന്താ നിഃസ്നേഹാ നിരപത്രപാഃ നഷ്ടേ ധര്മേ പ്രതിഹതാഃ ഹ്രസ്വകാഃ പഞ്ചവിംശകാഃ
പരിധിയില്ലാതെ, പുറത്താക്കപ്പെട്ടവരായി, സ്നേഹമില്ലാതെ, ലജ്ജയില്ലാതെ, ധർമ്മം നഷ്ടപ്പെട്ട്, ശക്തി തളർന്ന്, അവർ矮രായി ഇരുപത്തഞ്ചുപേർ മാത്രം ശേഷിച്ചു.
ഹിത്വാ പുത്രാംശ് ച ദാരാംശ് ച വിവാദവ്യാകുലേന്ദ്രിയാഃ അനാവൃഷ്ടിഹതാശ്ചൈവ വാര്താമുത്സൃജ്യ ദൂരതഃ
മക്കളെയും ഭാര്യമാരെയും ഉപേക്ഷിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ തർക്കത്തിൽ അലഞ്ഞു, വരൾച്ചകൊണ്ട് ബാധിച്ച്, ജീവിതോപാധി വിട്ട് ദൂരെയ്ക്ക് പോയി.
പ്രത്യന്താനുപസേവന്തേ ഹിത്വാ ജനപദാന് സ്വകാന് സരിത്സാഗരകൂപാംസ്തേ സേവന്തേ പര്വതാംസ് തഥാ
സ്വന്തം ദേശങ്ങൾ വിട്ട് അതിരപ്രദേശങ്ങളിൽ താമസിച്ചു; നദികൾ, സമുദ്രങ്ങൾ, കിണറുകൾ, മലകൾ എന്നിവയിലേക്കാണ് അവർ പോയത്.
മധുമാംസൈര്മൂലഫലൈര് വര്തയന്തി സുദുഃഖിതാഃ ചീരപത്രാജിനധരാ നിഷ്ക്രിയാ നിഷ്പരിഗ്രഹാഃ
അവരെ അതീവ ദുഃഖം ബാധിച്ചു; തേൻ, മാംസം, കിഴങ്ങ്, പഴം എന്നിവയാൽ ജീവിച്ചു; ചീരം, ഇല, മൃഗത്വക്ക് ധരിച്ച്, ആചാരങ്ങളോ സ്വത്തോ ഇല്ലാതെ.
വര്ണാശ്രമപരിഭ്രഷ്ടാഃ സംകടം ഘോരമാസ്ഥിതാഃ ഏവം കഷ്ടമനുപ്രാപ്താ അല്പശേഷാഃ പ്രജാസ്തദാ
വർണ്ണാശ്രമം വിട്ട്, ഭയങ്കരമായ കഷ്ടതയിൽ അകപ്പെട്ട്, അപ്പോൾ വളരെ കുറച്ച് പേർ മാത്രം ബാക്കിയായിരുന്നു, വലിയ കഷ്ടത അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട്.
ജരാവ്യാധിക്ഷുധാവിഷ്ടാ ദുഃഖാന്നിര്വേദമാനസാഃ വിചാരണാ തു നിര്വേദാത് സാമ്യാവസ്ഥാ വിചാരണാ
വയസ്സും രോഗവും വിശപ്പും ബാധിച്ച്, ദുഃഖത്തിൽ നിരാശയിലായ മനസ്സോടെ, ആ നിരാശയിൽ നിന്ന് ചിന്ത ഉണർന്നു; ആ ചിന്തയിൽ നിന്ന് സമതാഭാവം.
സാമ്യാവസ്ഥാത്മകോ ബോധഃ സംബോധാദ്ധര്മശീലതാ അരൂപശമയുക്താസ്തു കലിശിഷ്ടാ ഹി വൈ സ്വയമ്
സമതാഭാവമുള്ള ബോധം ഉദിച്ചു; ആ ഉണർവിൽ നിന്ന് ധർമ്മവും സദാചാരവും ജനിച്ചു; കലിയുഗത്തിൽ ശേഷിച്ചവർക്ക് രൂപമോ നിയന്ത്രണമോ ഇല്ലെങ്കിലും, ഇതെല്ലാം സ്വതന്ത്രമായി ഉണ്ടായിരുന്നു.
അഹോരാത്രാത്തദാ താസാം യുഗം തു പരിവര്തതേ ചിത്തസംമോഹനം കൃത്വാ താസാം വൈ സുപ്തമത്തവത്
അപ്പോൾ, അവർക്കു ഒരു പകലും രാത്രിയിലും യുഗം മാറി; അവരുടെ മനസ്സ് ഉറക്കത്തിലോ മദ്യപാനത്തിലോ ആണെന്നപോലെ മയങ്ങിയിരുന്നു.
ഭാവിനോ ഽര്ഥസ്യ ച ബലാത് തതഃ കൃതമവര്തത പ്രവൃത്തേ തു തതസ്തസ്മിന് പുനഃ കൃതയുഗേ തു വൈ
ഭാവിയിൽ സംഭവിക്കേണ്ടതിന്റെ ശക്തിയാൽ, കൃതയുഗത്തിന്റെ ചക്രം വീണ്ടും തിരിഞ്ഞു; അതു തുടങ്ങുമ്പോൾ വീണ്ടും കൃതയുഗം ആരംഭിച്ചു.
ഉത്പന്നാഃ കലിശിഷ്ടാസ്തു പ്രജാഃ കാര്തയുഗാസ്തദാ തിഷ്ഠന്തി ചേഹ യേ സിദ്ധാ അദൃഷ്ടാ വിചരന്തി ച
കലിയുഗത്തിൽ ശേഷിച്ചവർ പിന്നീട് കൃതയുഗത്തിൽ ജനിച്ചു; ഇവിടെ ശേഷിക്കുന്ന സിദ്ധന്മാർ ദൃശ്യരല്ലാതെ സഞ്ചരിച്ചു.
സപ്ത സപ്തര്ഷിഭിശ്ചൈവ തത്ര തേ തു വ്യവസ്ഥിതാഃ ബ്രഹ്മക്ഷത്രവിശഃ ശൂദ്രാ ബീജാര്ഥം യേ സ്മൃതാ ഇഹ
അവിടെ ഏഴു വിഭാഗങ്ങളും ഏഴു മഹർഷിമാരും കൂടെ നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണർ, ക്ഷത്രിയർ, വൈശ്യർ, ശൂദ്രർ — ഇവരെ ഇവിടെ സന്താനത്തിനായി ഓർക്കുന്നു.
കലിജൈഃ സഹ തേ സര്വേ നിര്വിശേഷാസ്തദാഭവന് തേഷാം സപ്തര്ഷയോ ധര്മം കഥയന്തീതരേ ഽപി ച
കലിയുഗത്തിൽ ജനിച്ചവരോടൊപ്പം അവരൊക്കെയും അന്നത്തെ കാലത്ത് വ്യത്യാസമില്ലാതെ ഒന്നായി. അവരിൽ മഹർഷിമാർ ധർമ്മം ഉപദേശിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവരും അങ്ങനെ തന്നെ ചെയ്യുന്നു.
വര്ണാശ്രമാചാരയുതം ശ്രൌതം സ്മാര്തം ദ്വിധാ തു യമ് തതസ്തേഷു ക്രിയാവത്സു വര്ധന്തേ വൈ പ്രജാഃ കൃതേ
വർണ്ണാശ്രമങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ശൗതവും സ്മാര്ത്തവുമായ ആചാരങ്ങൾ രണ്ടുവിധമാണ്. അവരിൽ ആ ക്രിയകൾ നടപ്പാക്കുമ്പോൾ സത്യയുഗത്തിൽ ജനങ്ങൾ വളരുന്നു.
ശ്രൌതസ്മാര്തകൃതാനാം ച ധര്മേ സപ്തര്ഷിദര്ശിതേ കേചിദ്ധര്മവ്യവസ്ഥാര്ഥം തിഷ്ഠന്തീഹ യുഗക്ഷയേ
ശൗതവും സ്മാര്ത്തവുമായ ആചാരങ്ങൾ മഹർഷിമാർ കാണിച്ചപോലെ അനുഷ്ഠിച്ചവയിൽ ചിലത് ധർമ്മം നിലനിര്ത്താനായി യുഗാന്തത്തിൽ ഇവിടെ തുടരുന്നു.
മന്വന്തരാധികാരേഷു തിഷ്ഠന്തി മുനയസ്തു വൈ യഥാ ദാവപ്രദഗ്ധേഷു തൃണേഷ്വിഹ തതഃ ക്ഷിതൌ
മന്വന്തരങ്ങളുടെ കാലഘട്ടങ്ങളിൽ മഹർഷിമാർ നിലനിൽക്കുന്നു; അഗ്നിയിൽ ചുട്ടുപോയതിനു ശേഷം നിലത്ത് പുല്ല് നിലനിൽക്കുന്നപോലെ.
വനാനാം പ്രഥമം വൃഷ്ട്യാ തേഷാം മൂലേഷു സംഭവഃ തഥാ കാര്തയുഗാനാം തു കലിജേഷ്വിഹ സംഭവഃ
കാടുകളിൽ ആദ്യം മഴപെയ്യുമ്പോൾ വേരുകളിൽ പുതിയ വളർച്ച ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, കലിയുഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സത്യയുഗങ്ങൾക്കും ഉദ്ഭവം ഉണ്ടാകുന്നു.
ഏവം യുഗാദ്യുഗസ്യേഹ സംതാനം തു പരസ്പരമ് വര്തതേ ഹ വ്യവച്ഛേദാദ് യാവന്മന്വന്തരക്ഷയഃ
ഇങ്ങനെ യുഗം കഴിഞ്ഞ് യുഗം പരസ്പരം തുടർച്ചയായി നടക്കുന്നു; മന്വന്തരത്തിന്റെ അവസാനം വരെയും ഈ പ്രവാഹം മുടങ്ങാതെ തുടരുന്നു.
സുഖമായുര്ബലം രൂപം ധര്മോ ഽര്ഥഃ കാമ ഏവ ച യുഗേഷ്വേതാനി ഹീയന്തേ ത്രീംസ്ത്രീന് പാദാന് ക്രമേണ തു
സുഖം, ആയുസ്സ്, ബലം, സൗന്ദര്യം, ധർമ്മം, സമ്പത്ത്, ആഗ്രഹം — ഇവ യുഗങ്ങളിൽ ഓരോന്നിലും മൂന്ന് ഭാഗം വീതം കുറയുന്നു.
സസംധ്യാംശേഷു ഹീയന്തേ യുഗാനാം ധര്മസിദ്ധയഃ ഇത്യേഷാ പ്രതിസിദ്ധിര്വൈ കീര്തിതൈഷാ ക്രമേണ തു
യുഗങ്ങളുടെ സംധ്യയിലും സംധ്യാംശങ്ങളിലും ധർമ്മത്തിന്റെ ഫലപ്രാപ്തി കുറയുന്നു; ഇതാണ് ക്രമമായി പറയുന്ന നിയന്ത്രണം.
ചതുര്യുഗാനാം സര്വേഷാമ് അനേനൈവ തു സാധനമ് ഏഷാ ചതുര്യുഗാവൃത്തിര് ആ സഹസ്രാദ് ഗുണീകൃതാ
നാലു യുഗങ്ങൾക്കുമുള്ള മാർഗ്ഗം ഇതുതന്നെ. ഈ നാലു യുഗങ്ങളുടെ ചക്രം ആയിരംപോലും ഗുണിച്ചാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.
ബ്രഹ്മണസ്തദഹഃ പ്രോക്തം രാത്രിശ്ചൈതാവതീ സ്മൃതാ അനാര്ജവം ജഡീഭാവോ ഭൂതാനാമ് ആ യുഗക്ഷയാത്
ഇതാണ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസം എന്ന് പറയുന്നു; രാത്രി ഇതേ അളവിലാണ്. യുഗം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ജീവികൾക്ക് അജ്ഞതയും ദുർബലതയും വരുന്നു.
ഏതദേവ തു സര്വേഷാം യുഗാനാം ലക്ഷണം സ്മൃതമ് ഏഷാം ചതുര്യുഗാണാം ച ഗുണിതാ ഹ്യേകസപ്തതിഃ
ഇതുതന്നെയാണ് എല്ലാ യുഗങ്ങളുടെയും ലക്ഷണം എന്ന് ഓർക്കുന്നു. ഈ നാലു യുഗങ്ങൾ കൂട്ടിച്ചേർത്താൽ എഴുപത്തൊന്ന് തവണയാകും.
ക്രമേണ പരിവൃത്താ തു മനോരന്തരമ് ഉച്യതേ ചതുര്യുഗേ യഥൈകസ്മിന് ഭവതീഹ യദാ തു യത്
ഇങ്ങനെ ക്രമത്തിൽ ചുറ്റി വരുമ്പോൾ അതിനെ മന്വന്തരം എന്ന് പറയുന്നു. ഓരോ യുഗത്തിലും എന്ത് സംഭവിച്ചാലും അതുപോലെയാണ് നടക്കുന്നത്.
തഥാ ചാന്യേഷു ഭവതി പുനസ്തദ്വൈ യഥാക്രമമ് സര്ഗേ സര്ഗേ യഥാ ഭേദാ ഉത്പദ്യന്തേ തഥൈവ തു
അങ്ങനെ തന്നെ മറ്റുള്ളവയിലും വീണ്ടും വീണ്ടും ക്രമത്തിൽ സംഭവിക്കുന്നു; ഓരോ സൃഷ്ടിയിലും വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ അതുപോലെയാണ് നടക്കുന്നത്.
പഞ്ചവിംശത്പരിമിതാ ന ന്യൂനാ നാധികാസ് തഥാ തഥാ കല്പാ യുഗൈഃ സാര്ധം ഭവന്തി സഹ ലക്ഷണൈഃ
ഇരുപത്തഞ്ച് എണ്ണം — അതിൽ കുറവോ അധികമോ ഇല്ല. അങ്ങനെ, കല്പങ്ങൾ യുഗങ്ങളോടും അവയുടെ ലക്ഷണങ്ങളോടും കൂടെ ഉണ്ടാകുന്നു.
മന്വന്തരാണാം സര്വേഷാമ് ഏതദേവ തു ലക്ഷണമ്
എല്ലാ മന്വന്തരങ്ങളുടെയും ലക്ഷണം ഇതുതന്നെയാണ്.
യഥാ യുഗാനാം പരിവര്തനാനി ചിരപ്രവൃത്താനി യുഗസ്വഭാവാത് തഥാ തു സംതിഷ്ഠതി ജീവലോകഃ ക്ഷയോദയാഭ്യാം പരിവര്തമാനഃ
യുഗങ്ങളുടെ മാറ്റങ്ങൾ എത്രകാലമായി നടന്നുവരുന്നു, അതുപോലെ ജീവജാലങ്ങളുടെ ലോകം യുഗങ്ങളുടെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ച് ഉന്മേഷവും ക്ഷയവും അനുഭവിച്ച് ചുറ്റി നടക്കുന്നു.
ഇത്യേതല്ലക്ഷണം പ്രോക്തം യുഗാനാം വൈ സമാസതഃ അതീതാനാഗതാനാം ഹി സര്വമന്വന്തരേഷു വൈ
ഇങ്ങനെ, എല്ലാ യുഗങ്ങളുടെയും ലക്ഷണങ്ങൾ സംക്ഷിപ്തമായി വിശദീകരിച്ചു; കഴിഞ്ഞതും വരാനിരിക്കുന്നതും എല്ലാ മന്വന്തരങ്ങളിലും ഇതുപോലെയാണ്.