ദുദോഹ ഗാം പ്രയത്നേന സര്വഭൂതഹിതായ വൈ തദാപ്രഭൃതി ചൌഷധ്യഃ ഫാലകൃഷ്ടാസ്ത്വിതസ്തതഃ
പിതാമഹൻ എല്ലാ ജീവികളുടെ ഭലത്തിനായി പരിശ്രമത്തോടെ ഭൂമിയെ പാൽപോലെ പിഴിഞ്ഞു; അപ്പോൾ മുതൽ ഉഴുവിലൂടെ ഔഷധികൾ പുറത്തെടുക്കപ്പെട്ടു.
വാര്താം കൃഷിം സമായാതാ വര്തുകാമാഃ പ്രയത്നതഃ വാര്താ വൃത്തിഃ സമാഖ്യാതാ കൃഷികാമപ്രയത്നതഃ
ജീവികയ്ക്കായി മനുഷ്യർ ഉത്സാഹത്തോടെ കൃഷിയിൽ ഏർപ്പെട്ടു; ഈ പരിശ്രമം ജീവിതോപാധി എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു, കൃഷി ജീവിതം നയിക്കുന്ന മാർഗം ആയി അറിയപ്പെടുന്നു.
അന്യഥാ ജീവിതം താസാം നാസ്തി ത്രേതായുഗാത്യയേ ഹസ്തോദ്ഭവാ ഹ്യപശ്ചൈവ ഭവന്തി ബഹുശസ്തദാ
അല്ലാതെ, ത്രേതായുഗം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ആ ഔഷധികൾ നിലനില്ക്കില്ല; അപ്പോൾ വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് ഉല്പന്നവും കൈകൊണ്ട് വളർത്തുന്നതും അനേകം ഉണ്ടാകും.
തത്രാപി ജഗൃഹുഃ സര്വേ ചാന്യോന്യം ക്രോധമൂര്ഛിതാഃ സുതദാരധനാദ്യാംസ്തു ബലാദ്യുഗബലേന തു
അവിടെയും, എല്ലാവരും കോപത്തിൽ ആകൃശ്ടരായി പരസ്പരം പിടിച്ചുപറ്റി, മക്കളെയും ഭാര്യമാരെയും ധനവും ബലപ്രയോഗത്തോടെ കൈവശപ്പെടുത്തി.
മര്യാദായാഃ പ്രതിഷ്ഠാര്ഥം ജ്ഞാത്വാ തദഖിലം വിഭുഃ സസര്ജ ക്ഷത്രിയാംസ്ത്രാതും ക്ഷതാത്കമലസംഭവഃ
പരിധികൾ സ്ഥാപിക്കാൻ, ഇതെല്ലാം അറിഞ്ഞ്, കമലത്തിൽ ജനിച്ച ഭഗവാൻ സംരക്ഷണത്തിനായി ക്ഷത്രിയരെ സൃഷ്ടിച്ചു.
വര്ണാശ്രമപ്രതിഷ്ഠാം ച ചകാര സ്വേന തേജസാ വൃത്തേന വൃത്തിനാ വൃത്തം വിശ്വാത്മാ നിര്മമേ സ്വയമ്
സ്വന്തം ശക്തിയാൽ ഭഗവാൻ വർണ്ണാശ്രമ വ്യവസ്ഥ സ്ഥാപിച്ചു; നല്ല പെരുമാറ്റവും ജീവിതോപാധിയും കൊണ്ട് ലോകാത്മാവ് തന്നെ ഈ ക്രമം സൃഷ്ടിച്ചു.
യജ്ഞപ്രവര്തനം ചൈവ ത്രേതായാമഭവത്ക്രമാത് പശുയജ്ഞം ന സേവന്തേ കേചിത്തത്രാപി സുവ്രതാഃ
യാഗങ്ങൾ നടത്തുന്നത് ത്രേതായുഗത്തിൽ ക്രമാത്മകമായി ആരംഭിച്ചു; അവിടെ ചില സദാചാരികൾ പശുയാഗം അനുഷ്ഠിച്ചില്ല.
ബലാദ്വിഷ്ണുസ്തദാ യജ്ഞമ് അകരോത്സര്വദൃക് ക്രമാത് ദ്വിജാസ്തദാ പ്രശംസന്തി തതസ്ത്വാഹിംസകം മുനേ
അപ്പോൾ സർവ്വജ്ഞനായ വിഷ്ണു ബലപ്രയോഗംകൊണ്ട് യാഗം നടത്തി; അപ്പോൾ ദ്വിജന്മാർ അതിനെ പ്രശംസിച്ചു, പിന്നെ, മഹർഷേ, അഹിംസയുള്ള യാഗം നടന്നു.
ദ്വാപരേഷ്വപി വര്തന്തേ മതിഭേദാസ്തദാ നൃണാമ് മനസാ കര്മണാ വാചാ കൃച്ഛ്രാദ്വാര്താ പ്രസിധ്യതി
ദ്വാപരയുഗത്തും മനുഷ്യരിൽ അഭിപ്രായഭേദങ്ങൾ ഉണ്ടായി; മനസ്സിലും പ്രവർത്തിയിലും വാക്കിലും പരിശ്രമത്തോടെ ജീവിതം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി.
തദാ തു സര്വഭൂതാനാം കായക്ലേശവശാത്ക്രമാത് ലോഭോ ഭൃതിര്വണിഗ്യുദ്ധം തത്ത്വാനാമവിനിശ്ചയഃ
അപ്പോൾ എല്ലാ ജീവികളിലും ശരീരശ്രമം മൂലം ക്രമാത്മകമായി ലാഭലോഭം, വേതനം, വ്യാപാരം, യുദ്ധം, സത്യങ്ങളുടെ അനിശ്ചിതത്വം എന്നിവ ഉണ്ടായി.
വേദശാഖാപ്രണയനം ധര്മാണാം സംകരസ് തഥാ വര്ണാശ്രമപരിധ്വംസഃ കാമദ്വേഷൌ തഥൈവ ച
വേദശാഖകൾ വ്യാപിച്ചു, ധർമ്മങ്ങൾ കലങ്ങി, വർണ്ണാശ്രമങ്ങൾ നശിച്ചു, ആഗ്രഹവും വൈരാഗ്യവും ഉദിച്ചു.
ദ്വാപരേ തു പ്രവര്തന്തേ രാഗോ ലോഭോ മദസ് തഥാ വേദോ വ്യാസൈശ്ചതുര്ധാ തു വ്യസ്യതേ ദ്വാപരാദിഷു
ദ്വാപരയുഗത്തിൽ ആകാംക്ഷ, ലാഭം, മദം എന്നിവ പ്രബലമായി; ദ്വാപരയുഗത്തും അതിനുശേഷവും വ്യാസൻ വേദത്തെ നാലായി വിഭജിച്ചു.
ഏകോ വേദശ്ചതുഷ്പാദസ് ത്രേതാസ്വിഹ വിധീയതേ സംക്ഷയാദായുഷശ്ചൈവ വ്യസ്യതേ ദ്വാപരേഷു സഃ
ത്രേതായുഗത്തിൽ ഒരു വേദം നാലായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടു; ആയുസ്സിന്റെ കുറവുകൊണ്ട് ദ്വാപരയുഗത്തിൽ അത് കൂടുതൽ വിഭജിക്കപ്പെട്ടു.
ഋഷിപുത്രൈഃ പുനര്ഭേദാ ഭിദ്യന്തേ ദൃഷ്ടിവിഭ്രമൈഃ മന്ത്രബ്രാഹ്മണവിന്യാസൈഃ സ്വരവര്ണവിപര്യയൈഃ
കാണുന്നവരുടെ വ്യത്യാസങ്ങൾ കൊണ്ടും മന്ത്രങ്ങളും ബ്രാഹ്മണങ്ങളും വ്യത്യസ്തമായി ക്രമീകരിച്ചതും സ്വരവും അക്ഷരങ്ങളും മാറിയതുമൂലം, ഋഷികളുടെ മക്കൾ വീണ്ടും വീണ്ടും വിഭജിക്കുന്നു.
സംഹിതാ ഋഗ്യജുഃസാമ്നാം സംഹന്യന്തേ മനീഷിഭിഃ സാമാന്യാ വൈകൃതാശ്ചൈവ ദ്രഷ്ടൃഭിസ്തൈഃ പൃഥക്പൃഥക്
ഋക്, യജുർ, സാമവേദങ്ങളുടെ സംഹിതകൾ ജ്ഞാനികൾ ചേർത്ത് തയ്യാറാക്കി; പൊതുവായതും മാറ്റം വന്നതുമായ രൂപങ്ങൾ ഓരോ ദർശകരും വേറേ വേറേ സ്ഥാപിച്ചു.
ബ്രാഹ്മണം കല്പസൂത്രാണി മന്ത്രപ്രവചനാനി ച അന്യേ തു പ്രസ്ഥിതാസ്താന്വൈ കേചിത്താന്പ്രത്യവസ്ഥിതാഃ
ബ്രാഹ്മണങ്ങൾ, കല്പസൂത്രങ്ങൾ, മന്ത്രങ്ങളുടെ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ—ചിലർ ഇതുമായി മുന്നോട്ട് പോകുന്നു, ചിലർ പഴയതിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
ഇതിഹാസപുരാണാനി ഭിദ്യന്തേ കാലഗൌരവാത് ബ്രാഹ്മം പാദ്മം വൈഷ്ണവം ച ശൈവം ഭാഗവതം തഥാ
ഇതിഹാസങ്ങളും പുരാണങ്ങളും കാലത്തിന്റെ ഭാരത്തിൽ വിഭജിക്കപ്പെട്ടു: ബ്രാഹ്മം, പാദ്മം, വൈഷ്ണവം, ശൈവം, ഭാഗവതം എന്നിവയും.
ഭവിഷ്യം നാരദീയം ച മാര്കണ്ഡേയമതഃ പരമ് ആഗ്നേയം ബ്രഹ്മവൈവര്തം ലൈങ്ഗം വാരാഹമേവ ച
ഭവിഷ്യ, നാരദ, മാർക്കണ്ടേയ, പിന്നെ ആഗ്നേയ, ബ്രഹ്മവൈവർത, ലൈംഗ, വാരാഹം എന്നിവയും.
വാമനാഖ്യം തതഃ കൂര്മം മാത്സ്യം ഗാരുഡമേവ ച സ്കാന്ദം തഥാ ച ബ്രഹ്മാണ്ഡം തേഷാം ഭേദഃ പ്രകഥ്യതേ
വാമന, കൂർമ, മത്സ്യ, ഗാരുഡ, സ്കാന്ദ, ബ്രഹ്മാണ്ഡം—ഇവയുടെ വിഭജനം ഇങ്ങനെ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു.
ലൈങ്ഗമ് ഏകാദശവിധം പ്രഭിന്നം ദ്വാപരേ ശുഭമ് മന്വത്രിവിഷ്ണുഹാരീതയാജ്ഞവല്ക്യോശനോ ഽങ്ഗിരാഃ
ദ്വാപരയുഗത്തിൽ ലൈംഗപുരാണം പതിനൊന്ന് വകഭേദങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടു: മനു, ത്രി, വിഷ്ണു, ഹാരിത, യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഉശനസ്, അങ്കിരസ്.
യമാപസ്തമ്ബസംവര്താഃ കാത്യായനബൃഹസ്പതീ പരാശരവ്യാസശങ്ഖലിഖിതാ ദക്ഷഗൌതമൌ
യമ, ആപസ്തംബ, സംവർത്ത, കാത്യായന, ബൃഹസ്പതി, പരാശര, വ്യാസ, ശങ്ക, ലിഖിത, ദക്ഷ, ഗൗതമ.
ശാതാതപോ വസിഷ്ഠശ് ച ഏവമാദ്യൈഃ സഹസ്രശഃ അവൃഷ്ടിര്മരണം ചൈവ തഥാ വ്യാധ്യാദ്യുപദ്രവാഃ
ശാതാതപനും വസിഷ്ഠനും—ഇങ്ങനെ ആയിരക്കണക്കിന് മറ്റുള്ളവരും; മഴക്കുറവ്, മരണവും, രോഗം തുടങ്ങിയ ദുരിതങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നു.
വാങ്മനഃകര്മജൈര് ദുഃഖൈര് നിര്വേദോ ജായതേ തതഃ നിര്വേദാജ്ജായതേ തേഷാം ദുഃഖമോക്ഷവിചാരണാ
വാക്ക്, മനസ്, കർമ്മം മൂലമുണ്ടാകുന്ന ദുഃഖങ്ങളിൽ നിന്ന് വിരക്തി ജനിക്കുന്നു; ആ വിരക്തിയിൽ നിന്ന് ദുഃഖമുക്തിയുടെ അന്വേഷണമുണ്ടാകുന്നു.
വിചാരണാച്ച വൈരാഗ്യം വൈരാഗ്യാദ്ദോഷദര്ശനമ് ദോഷാണാം ദര്ശനാച്ചൈവ ദ്വാപരേ ജ്ഞാനസംഭവഃ
അന്വേഷണത്തിൽ നിന്ന് വൈരാഗ്യം, വൈരാഗ്യത്തിൽ നിന്ന് ദോഷങ്ങൾ കാണുന്നത്, ദോഷങ്ങൾ കാണുന്നതിൽ നിന്ന് ദ്വാപരയുഗത്തിൽ ജ്ഞാനം ഉത്ഭവിക്കുന്നു.
ഏഷാ രജസ്തമോയുക്താ വൃത്തിര് വൈ ദ്വാപരേ സ്മൃതാ ആദ്യേ കൃതേ തു ധര്മോ ഽസ്തി സ ത്രേതായാം പ്രവര്തതേ
രജസ്സും തമസ്സും നിറഞ്ഞ ഈ പ്രവൃത്തി ദ്വാപരയുഗത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; ആദിയിൽ കൃതയുഗത്തിൽ ധർമ്മം നിലനിൽക്കും, ത്രേതായുഗത്തിൽ അത് വ്യാപിക്കുന്നു.
ദ്വാപരേ വ്യാകുലീഭൂത്വാ പ്രണശ്യതി കലൌ യുഗേ
ദ്വാപരയുഗത്തിൽ ധർമ്മം കലങ്ങുന്നു, കലിയുഗത്തിൽ അത് നശിക്കുന്നു.
തിഷ്യേ മായാമസൂയാം ച വധം ചൈവ തപസ്വിനാമ് സാധയന്തി നരാസ്തത്ര തമസാ വ്യാകുലേന്ദ്രിയാഃ
തിഷ്യയിലും മായാമസൂയിലും, തപസ്സുകാരെ കൊല്ലുന്നതിലും, അന്ധകാരത്തിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയ മനുഷ്യർ അത്തരം പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുന്നു.
കലൌ പ്രമാദകോ രോഗഃ സതതം ക്ഷുദ്ഭയാനി ച അനാവൃഷ്ടിഭയം ഘോരം ദേശാനാം ച വിപര്യയഃ
കലിയുഗത്തിൽ അശ്രദ്ധ, രോഗം, എപ്പോഴും വിശപ്പും ഭയവും, ഭയങ്കരമായ മഴക്കുറവിന്റെ ഭയവും, ദേശങ്ങളിൽ കലാപവും ഉണ്ടാകും.
ന പ്രാമാണ്യം ശ്രുതേരസ്തി നൃണാം ചാധര്മസേവനമ് അധാര്മികാസ്ത്വനാചാരാ മഹാകോപാല്പചേതസഃ
മനുഷ്യർക്കിടയിൽ ശാസ്ത്രങ്ങളുടെ പ്രാമാണ്യം ഇല്ല; അധർമ്മം വ്യാപിക്കുന്നു; അധാർമ്മികർ നിയന്ത്രണമില്ലാതെ, അത്യന്തം കോപമുള്ളവരും ചുരുങ്ങിയ ബുദ്ധിയുള്ളവരുമാണ്.
അനൃതം ബ്രുവതേ ലുബ്ധാസ് തിഷ്യേ ജാതാശ് ച ദുഷ്പ്രജാഃ ദുരിഷ്ടൈര്ദുരധീതൈശ് ച ദുരാചാരൈര്ദുരാഗമൈഃ
ലോഭികൾ അസത്യമാണ് സംസാരിക്കുന്നത്; തിഷ്യയിൽ ദുഷ്ടസന്താനങ്ങൾ ജനിക്കുന്നു, ദുഷ്പ്രവൃത്തികളും, മോശം പഠനവും, ദുഷ്ടാചാരവും, തെറ്റായ സമീപനവും കാണപ്പെടുന്നു.