ഇവിടെ, എന്റെ ആസ്ഥാനമായ ഈ പുണ്യഭൂമിയില് കുബേരന് തന്റെ എല്ലാ കര്മങ്ങളും എനിക്ക് സമര്പ്പിച്ച് സേവനം ചെയ്തതിനാല് ദേവസേനകളുടെ അധിപതിത്വം നേടിയിരുന്നു. ഭാവിയില് ജനിക്കുന്ന സമ്വര്ത്തന് എന്ന മഹാനും എന്റെ ഭക്തനായി ഇവിടെ എന്നെ ആരാധിച്ച് അപാരമായ സിദ്ധി നേടും, ദേവി. പരാശരപുത്രനായ മഹായോഗിയും വേദസ്ഥാപനത്തിന് പ്രചോദകനുമായ വ്യാസനും എന്റെ ഭക്തനായി ഈ സ്ഥലത്ത് വാസമനുഭവിക്കും. താമരക്കണ്ണിയേ, ബ്രഹ്മാവും ദൈവമുനികളുമായുള്ള വിശ്ണുവോ സൂര്യനോ കൂടിയുള്ള ആ മഹർഷി ഈ പുണ്യസ്ഥലത്തില് സന്തോഷത്തോടെ വസിക്കും. ഇന്ദ്രനും സ്വര്ഗവാസികളായ മറ്റു മഹാത്മാക്കളും എല്ലാവരും ഇവിടെ എന്നെ ഭക്തിപൂര്വം ആരാധിക്കുന്നു. മറ്റു ദിവ്യയോഗികളും, രഹസ്യരൂപവും മഹാത്മത്വവും ഉള്ളവര്, ഏകാഗ്രചിത്തരായി എന്നെ നിരന്തരം ആരാധിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളില് ആസക്തനായും ധര്മത്തില് ആനന്ദം വിട്ടുവിട്ടവനും, ഈ സ്ഥലത്ത് മരിച്ചാല് പുനര്ജന്മം അനുഭവിക്കേണ്ടതില്ല. എന്നാല് ആസ്ത്യാഗ്രഹമില്ലാത്ത, ശുദ്ധിയിലുള്ള, ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ള, വ്രതനിഷ്ഠയുള്ള, കര്മ്മബദ്ധതകളില്ലാത്തവര് എല്ലാവരും എന്നില് ലയിക്കുന്നു. ദേവദേവനായി എന്നെ സമീപിക്കുന്ന അശക്തരായ ജ്ഞാനികള് എന്റെ കൃപയാല് പരമോന്നത മോക്ഷം ഇവിടെ നേടുന്നു, മഹാഭാഗ്യവതിയേ. ആയിരം ജന്മങ്ങളിലും യോഗിക്ക് ലഭിക്കാത്ത പരമമോക്ഷം എന്റെ കൃപയാല് ഇവിടെയുണ്ടാകുന്നു. ഗോപരീക്ഷക എന്ന ഈ സ്ഥലം ബ്രഹ്മാവ് പുരാതനകാലത്ത് സ്ഥാപിച്ചതാണ്; ദേവി, ഇവിടെ കൈലാസം എന്ന ദിവ്യവാസം കാണുക. ഗോപരീക്ഷകത്തില് എത്തി എന്നെ ദര്ശിച്ച മനുഷ്യന് ദുർഭാഗ്യങ്ങള് അനുഭവിക്കാതെ പാപങ്ങളില് നിന്നു മോചിതനാകും. ഇത് കപിലതീര്ഥം എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു; ബ്രഹ്മാവാണ് ഈ പേരിട്ടത്. പശുക്കളുടെ പാലില് നിര്മ്മിതമായ ഈ മഹാപുണ്യതീര്ഥം വളരെ വിശുദ്ധമാണ്. ഇവിടെയും ഞാന് വൃഷധ്വജ എന്ന പേരില് അറിയപ്പെടുന്നു; ദേവി, ഞാന് എന്റെ സാന്നിധ്യം ഇവിടെ സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്, നീ എന്നെ എപ്പോഴും കാണുന്നു. ബ്രഹ്മാവാണ് നിര്മിച്ച ഈ പുണ്യജലവും തടാകവും ഇവിടെ കാണുക; ദേവതകള് എല്ലാവരും എന്നെ ഇവിടെ ആരാധിച്ചിട്ടുണ്ട്. “ശാന്തിയുടെ സ്ഥാനത്തേക്ക് പോവുക, മഹാദേവാ” എന്ന് ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രേരണയാല് ശിവന് സമാധാനമായി ഇവിടെ സ്ഥാപിതനായി. ബ്രഹ്മാവ് സമാഹരിച്ച ഈ ലിംഗം പിന്നീട് വിഷ്ണുവും ഇവിടെ സ്ഥാപിച്ചു. വിഷ്ണുവിന്റെ മനസ്സില് സംശയം ഉണർന്നപ്പോള് ബ്രഹ്മാവ് അവനോട് ചോദിച്ചു: “ഞാന് കൊണ്ടുവന്ന ഈ ലിംഗം നീ എന്തിന് സ്ഥാപിച്ചു?” വിഷ്ണു കോപത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു: “ദേവതകളില് രുദ്രനോടുള്ള എന്റെ ഭക്തി അതിവിശിഷ്ടവും അത്യന്തവും ആണു; ഈ ലിംഗം ഞാനാണ് സ്ഥാപിച്ചത്, അതിന് നിന്റെ പേരാകും.” “ഹിരണ്യഗർഭനായി ഞാന് ഇവിടെ സ്ഥാപിതനാണ്; ഈ ദേവാദിദേവനെ ദര്ശിക്കുന്നവര് എന്റെ ലോകം പ്രാപിക്കും.” പിന്നീട്, ബ്രഹ്മാവും ഉചിതമായ ആചാരങ്ങളോടെ എന്റെ ശുഭലിംഗം ഇവിടെ വീണ്ടും സ്ഥാപിച്ചു. അങ്ങനെ സ്വര്ലിനെശ്വരനായി ഞാന് സ്വയം ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു; ഇവിടെ ജീവന് വിട്ട മനുഷ്യന് പുനര്ജന്മം ഉണ്ടാകുന്നില്ല. ഇത് അവനു വേണ്ടി മാത്രം ഉള്ള വഴിയാണ്; യോഗിമാരും ഇതിനെ അങ്ങനെ ഓര്ക്കുന്നു. ദേവതകള്ക്ക് ഭീഷണിയായിരുന്ന അസുരനെ ഞാന് ഈ സ്ഥലത്ത് സംഹരിച്ചു. കടുവയുടെ രൂപം എടുത്ത ആ അഭിമാനിയായ ശക്തനായ അസുരന് ഞാന് വധിച്ചു; അതിനാല് ഞാന് ഇവിടെ വ്യാഘ്രേശ്വരനായി സ്ഥിരമായി വസിക്കുന്നു. ഈ വ്യാഘ്രരൂപ ദേവനെ ദര്ശിക്കുന്നവര് വീണ്ടും ദുർഭാഗ്യങ്ങള് അനുഭവിക്കില്ല. ഉത്പലനും വിദലനും എന്ന രണ്ടു അസുരന്മാരെ ബ്രഹ്മാവാണ് പുരാതനകാലത്ത് സംഹരിച്ചത്. സ്ത്രീകളെ കൊല്ലുന്ന അഹങ്കാരികളായ ആ ഇരുവരെയും നീ യുദ്ധത്തില് സംഹരിച്ചു; ഒരു പന്ത് ഉപയോഗിച്ച് അവഹാസത്തോടെ ഈ ശരീരം ഇവിടെ സ്വീകരിച്ചു. ആദിയില് ഞാന് ഗണങ്ങളോടൊപ്പം ഇവിടെ വന്നു ശേഷം വിട്ടു പോയി; അതുകൊണ്ടു തന്നെ ഇതാണ് എന്റെ പ്രധാന ദര്ശനസ്ഥാനം. ദേവതകള് ചുറ്റും ലിംഗങ്ങള് സ്ഥാപിച്ചു; അവ കാണുന്ന ഭക്തന് ശരീരം വിട്ടാല് ഗണനായി ഉയരുന്നു. നിന്റെ പിതാവും പര്വ്വതാദിപതിയായ ഹിമവാനും എന്റെ പ്രിയസ്ഥലമായ ഈ പുണ്യഭൂമി അറിഞ്ഞ് ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു. അതിന് ശൈലേശ്വരന് എന്ന പേരാണ്; ദേവി, ഭക്ത്യാദരത്തോടെ ഇത് ദര്ശിക്കണം; അങ്ങനെ ചെയ്താല് മനുഷ്യന് ദുർഭാഗ്യങ്ങള് അനുഭവിക്കില്ല. ഈ നദി, ദേവി, വരുണാ എന്നറിയപ്പെടുന്നു; അത്യന്തം വിശുദ്ധയും പാപനാശിനിയുമാണ്. ഈ പ്രദേശം അലങ്കരിച്ച് അവള് ജാഹ്നവിയുമായി സംയുക്തമായി. ഈ സംഗമത്തില് ബ്രഹ്മാവ് ഉത്തമമായ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു; അത് ലോകത്ത് സംഗമേശ്വരന് എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ദൈവീയനദികളുടെ സംഗമത്തില് ശുദ്ധനായ പുരുഷന് കുളിച്ച് സംഗമേശ്വരനെ ആരാധിച്ചാല് അവന് പുനര്ജന്മ ഭയമില്ല. ഈ പ്രദേശം മഹത്തായ ഒരു ക്ഷേത്രമാണ്, യോഗിമാരുടെ പരമാധിവാസവും; ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ നടുവില് ഞാന് തന്നെ പ്രധാനമായ സ്ഥാനം സ്വീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. മധ്യമേശ്വരന് എന്ന് ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ഈ സ്ഥലത്തെ വിളിക്കുന്നു; അത് സിദ്ധന്മാരുടെയും എന്റെ വ്രതാനുഷ്ഠാനികളുടെയും വാസസ്ഥലമാണ്. മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്ന, ജ്ഞാനയോഗത്തില് ആസ്വാദനം കണ്ടെത്തുന്ന യോഗിമാര് ഈ മധ്യമേശാനനെ ദര്ശിച്ചാല് പുനര്ജന്മത്തെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല. ഭൃഗുപുത്രനായ ശുക്രന് സ്ഥാപിച്ച ലിംഗം ശുക്രേശ്വരന് എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; എല്ലാ സിദ്ധന്മാരും അമരന്മാരും അതിനെ ആരാധിക്കുന്നു. ഇത് ദര്ശിച്ചാല് ചിരാന്തനമായ എല്ലാ പാപങ്ങളും ഉടനടി നശിക്കുന്നു; മരണാനന്തരം മനുഷ്യന് വീണ്ടും സംസാരത്തില് പെടേണ്ടതില്ല. പഴയകാലത്ത് ദേവകണ്ടക എന്ന അസുരന് നരി രൂപം എടുത്തു; ബ്രഹ്മാവില് നിന്നു വരം നേടി, ഗോമായു എന്നായി, ബന്ധനത്തെ ഭയന്ന്— —ഹിമവാന്റെ പുത്രിയായ ഞാന്, ജംബൂകേശരൂപത്തില്, അവനെ വധിച്ചു; അതുകൊണ്ട് തന്നെ ഞാന് ഇന്നും ലോകത്ത് പ്രശസ്തയാകുന്നു, ദേവതകളുടെയും അസുരന്മാരുടെയും ആരാധനയാകുന്നു.