ഭോഗവസ്തുക്കളുടെ അനുഭവംകൊണ്ടു ആഗ്രഹം ഒരിക്കലും തൃപ്തിയിലാകുന്നില്ല; അതെന്തെന്നാൽ, നെയ്യ് അഗ്നിയിൽ ഒഴിച്ചാൽ അഗ്നി കൂടുതൽ വലുതാകുന്നതുപോലെ, അനുഭവം ആഗ്രഹം വളർത്തുന്നു മാത്രം. അതുകൊണ്ട്, ആലോചനയോടെ നോക്കുമ്പോൾ, വസ്തുക്കളുമായി ഐക്യപ്പെടുന്നതിലും അവയെ നേടുന്നതിലും, സംരക്ഷിക്കുന്നതിലും, ചെലവഴിക്കുന്നതിലും മനുഷ്യർക്കു യഥാർത്ഥ തൃപ്തിയില്ല. ദാനവലോകങ്ങളിലും, രാക്ഷസലോകങ്ങളിലും, യക്ഷലോകങ്ങളിലും, ഗന്ധർവലോകങ്ങളിലും, സോമലോകങ്ങളിലും പോലും ദുഃഖം നിലനിൽക്കുന്നു, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനേ. അതുപോലെ തന്നെ, പ്രജാപതി, ബ്രഹ്മാ, പ്രകൃതിജ, മാനുഷ ലോകങ്ങളിലും, decay (ക്ഷയം), അതിവൃദ്ധി, തുടങ്ങിയ കാരണങ്ങളാൽ ദുഃഖം ഉളവാകുന്നു. ആ സമ്പത്തുകൾ ശുദ്ധമല്ല; അവയും ധനവും ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്. അതിനാൽ, അഷ്ടവിഭവാനുഭവവും പതിനാറു വിധമായ അവസ്ഥകളും ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതാണെന്ന് ശാസ്ത്രം പറയുന്നു. ഈ അനുഭവങ്ങൾ ഇരുപത്തുനാലു രൂപങ്ങളിലായി നിലനിൽക്കുന്നു, പിന്നെയും പാപരഹിതരായവർക്ക് അതു മുപ്പത്തിരണ്ടും, നാല്പതും വിധങ്ങളിലായി കാണാം. അതുപോലെ തന്നെ, അറുപത്തിയെട്ട്, അൻപത്തിയാറ്, അറുപതിനാലു വിധങ്ങളിലായി ദുഃഖങ്ങൾ വിവേകികൾക്ക് കാണാം. ഭൂതല, ജല, അഗ്നി, വായു, ആകാശ, മനസ്സായിങ്ങനെ ഓരോ തരം ദുഃഖങ്ങൾ അനുക്രമമായി നിലനിൽക്കുന്നു. അഹങ്കാര, ബുദ്ധി, പ്രകൃതിജ എന്നീ ദുഃഖങ്ങളും ഉണ്ട്. യോഗികളും ബ്രഹ്മജ്ഞാനികളും ഇവയെല്ലാം ദുഃഖം തന്നെയെന്ന് സംശയമില്ലാതെ തിരിച്ചറിയുന്നു. ദേവസേനാധിപതികൾക്കും ദുഃഖം രണ്ടാമതായി ആണെങ്കിലും, അതു തുടർച്ചയായി എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും, എല്ലാ കാലങ്ങളിലും—ആദിയിൽ, മധ്യേ, അന്ത്യത്തും—നിലനിൽക്കുന്നു. ഇപ്പോഴുള്ള ദുഃഖങ്ങളും വരാനിരിക്കുന്നവയും, ദോഷങ്ങൾകൊണ്ടു കലുഷിതമായ സ്ഥലങ്ങളിൽനിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്നു; ദുഃഖങ്ങൾ പലവിധങ്ങളുണ്ട്. അജ്ഞാനികൾ സ്വയം ജ്ഞാനികളാണെന്ന് കരുതുന്നു; അവർ കഴിഞ്ഞ ദുഃഖങ്ങൾ ഓർക്കുന്നില്ല. ഭക്ഷണം സന്തോഷം അല്ല, വിശപ്പും രോഗവും അകറ്റാനാണ് അതിന്റെ ഉപയോഗം. മറ്റു രോഗങ്ങൾക്ക് മരുന്ന് ആസ്വാദ്യത്തിനായല്ല, അതുപോലെ തന്നെ തണുപ്പ്, ചൂട്, കാറ്റ്, മഴ തുടങ്ങിയവ ശരീരധാരികൾക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഇതെല്ലാം ദുഃഖം തന്നെയെന്ന് സംശയമില്ല; അജ്ഞാനികൾക്ക് ഇത് അറിയാനാവില്ല—even സ്വർഗ്ഗത്തിലും, ദോഷം, ക്ഷയം മുതലായവയാൽ ദുഃഖം ഉണ്ട്. വിവിധ രോഗങ്ങൾ, കാമം, ദ്വേഷം, ഭയം മുതലായവകൊണ്ടു എല്ലാവരും ബാധിതരാണ്. വേരുമുറിഞ്ഞ വൃക്ഷം നിലത്തുവീഴുന്നതുപോലെ, പുണ്യവൃക്ഷം ക്ഷയിച്ചാൽ, സ്വർഗ്ഗവാസികൾ ഭൂമിയിലേക്ക് വീഴുന്നു—അവരുടെ ആധാരം ദുഃഖാഗ്രഹം, സമ്പത്ത് ദുഃഖാനുഭവം. ഇവിടെനിന്ന് വീഴുന്നവർക്ക് ദുഃഖം അത്യന്തം കഠിനമാണ്—even ദേവന്മാർക്കും; നരകത്തിൽ ദുഃഖം നിർബന്ധമാണ്, കാരണം അവിടെ നരകാനുഭവം ഉണ്ടാകുന്നു. ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനേ, വർണ്ണാശ്രമികൾ നിർദ്ദിഷ്ട കര്മ്മങ്ങൾ നിർവഹിക്കാതിരിക്കുമ്പോൾ ദുഃഖം ജനിക്കുന്നു. മൃത്യുഭയത്താൽ ഭീതനായ മാൻ വാസസ്ഥലമില്ലാതെ ഉറങ്ങാനാവാത്തതുപോലെ, ലോകത്തുള്ള ഭയത്താൽ ധ്യാനത്തിൽ ലീനനായ മഹാതപസ്വിയും ഉറങ്ങാനാവില്ല. കീടങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, കാട്ടുമൃഗങ്ങൾ, പശുക്കൾ, ആനകൾ, കുതിരകൾ—ഇവർക്കിടയിലും ദുഃഖം വ്യക്തമാണ്. അതിനാൽ, പരമാനന്ദം ഉപേക്ഷകന്മാർക്കാണ്. ദേവന്മാർക്കും, കല്പാധിപന്മാർക്കും, സ്ഥാനാസക്തന്മാർക്കും, മനുക്കൾക്കും—നല്ലവർക്ക്—even ദുഃഖം ഉണ്ട്. ദേവന്മാരിലും അസുരന്മാരിലും പരസ്പര വൈരാഗ്യത്താൽ ദുഃഖം മാത്രം; രാജാക്കന്മാരിലും, രാക്ഷസന്മാരിലും, ത്രിലോകങ്ങളിലും ദുഃഖം മാത്രം. വർണ്ണാശ്രമങ്ങൾ പ്രവർത്തനത്തിനായാണ്; എന്നാൽ, neither ആശ്രമങ്ങൾകൊണ്ടും, ദേവന്മാർകൊണ്ടും, യാഗങ്ങൾകൊണ്ടും, സാംഖ്യകൊണ്ടും, വ്രതങ്ങളാലും, nor കഠിനതപസ്സുകളാലും, ദാനങ്ങളാലും ആത്മാവിനെ ഈ വഴിയിൽ നേടാൻ കഴിയില്ല; ജ്ഞാനികൾ മാത്രം സ്വയം അതിനെ നേടുന്നു. അതുകൊണ്ട്, പാശുപതവ്രതം മുഴുവൻ ശ്രമത്തോടെ ആചരിക്കണം; ജ്ഞാനികൾ എപ്പോഴും പാശുപതവ്രതത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്ത്, ചിതാഭസ്മത്തിൽ വിശ്രമിക്കണം. അഞ്ചു തത്ത്വങ്ങൾ അറിയുന്ന, ശിവസാരത്തിൽ ലീനനായ ജ്ഞാനി യോഗമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ കര്മബന്ധങ്ങൾ വെട്ടിക്കളഞ്ഞ് മോക്ഷം നേടുന്നു. അഞ്ചു തത്ത്വങ്ങളുമായി ഐക്യമായ ജ്ഞാനി ദുഃഖത്തിന്റെ അന്ത്യത്തേയ്ക്ക് എത്തുന്നു; പരമജ്ഞാനത്തിൽ അറിഞ്ഞിരിക്കേണ്ടത് കീഴ്ജ്ഞാനത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നില്ല. അറിഞ്ഞിരിക്കേണ്ട രണ്ടു ജ്ഞാനങ്ങളുണ്ട്: പരം, അപരം. ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനേ, അപരം—ഋഗ്വേദം, യജുര്വേദം, സാമവേദം, അതർവവേദം, സർവ്വകാര്യസാധകവേദം, ഉപദേശങ്ങൾ, കര്മ്മങ്ങൾ, വ്യാകരണം, നിർുക്തം, ഛന്ദസ്സ്, ജ്യോതിഷം—ഇതെല്ലാം കീഴ്ജ്ഞാനമാണ്. പരംജ്ഞാനം അക്ഷരമായും, ദർശിപ്പിക്കാനോ പിടിക്കാനോ കഴിയാത്തതുമായ, വംശം ഇല്ലാത്തതുമായ, ലക്ഷണരഹിതമായതുമായിട്ടാണ്. അതിന് കണ്ണുമില്ല, ചെവിയുമില്ല, കൈകാലുകളും ഇല്ല; അതു അജാതവും അവ്യക്തവുമാണ്, ശബ്ദരഹിതം. സ്പർശമില്ല, രൂപമില്ല, രുചിയും ഗന്ധവും ഇല്ല; അതു നശിക്കാത്തതും, ആധാരമില്ലാത്തതും, നിത്യവും, സർവവ്യാപിയുമായും, സ്വാതന്ത്ര്യവുമാണ്. അതു മഹത്തായതും, വിശാലവുമായും, അജാതമായും, ചൈതന്യസ്വരൂപമായും, ശ്വാസരഹിതമായും, മനസ്സില്ലാത്തതുമായും, ഈർപ്പം, ചുവപ്പ് എന്നിവ ഇല്ലാത്തതുമായുമാണ്. അളക്കാനാവാത്തതും, സ്ഥൂലമല്ലാത്തതും, ദീർഘമല്ലാത്തതും, അതികമായതുമല്ലാത്തതും, ഹ്രസ്വമല്ലാത്തതും, പരിധിയില്ലാത്തതും, ആനന്ദസ്വരൂപവുമായും, അപരിവർത്തനീയവുമായും ആണ്. അതു തടസ്സം ഇല്ലാത്തതും, അദ്വൈതമായും, അനന്തമായും, ഗ്രഹിക്കാനാവാത്തതുമായും, മറവില്ലാത്തതുമായും, ഏകസ്വരൂപമായും, പരമജ്ഞാനമായും, മറ്റൊന്നുമല്ലാത്തതുമായുമാണ്. പരം, അപരം എന്നിങ്ങനെ പറയപ്പെടുന്നു എങ്കിലും, യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഇവിടെയൊന്നും വ്യത്യാസമില്ല; ഞാനാണ് ഈ സർവ്വവിശ്വം, ലോകം മുഴുവൻ എന്നിൽ തന്നെയാണ്. എന്നിൽ നിന്നാണ് ഇതു ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്, എന്നിൽ നില്ക്കുന്നു, എന്നിലേക്കാണ് ലയിക്കുന്നത്; എന്റെ പുറമെ മറ്റൊന്നും, മനസ്സുകൊണ്ടും, വാക്കുകൊണ്ടും, കര്മ്മത്താലും കാണപ്പെടുന്നില്ല. ഏതും ആത്മാവിൽ കാണുക, സത്യമോ അസത്യമോ—ചിത്തം ഏകാഗ്രമാക്കി; എല്ലാം ആത്മാവിൽ കണ്ടാൽ, മനസ്സു പുറത്തേക്ക് തിരിയില്ല. ദൃഷ്ടി താഴോട്ടു നയിച്ച്, നാഭിമേൽ പന്ത്രണ്ടു വിരലിനളവിൽ അളന്ന്, ഹൃദയം വിശ്വത്തിന്റെ മഹാവാസസ്ഥലമായെന്നു മനസ്സിലാക്കണം. ആ ഹൃദയത്തിന്റെ നടുവിൽ, പുണ്യത്തിന്റെ വേരിൽ നിന്നു ഉദിച്ച, ജ്ഞാനത്തിന്റെ മനോഹരമായ ദണ്ഡമുള്ള ഒരു കമലം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.