ഒരു ഭക്തന് ശിവനെ ആരാധിച്ച് ഉചിതമായ രീതിയില് വ്രതങ്ങള് അനുഷ്ഠിക്കുമ്പോള് ഏതൊക്കെ കര്മ്മങ്ങള് ചെയ്യണമെന്ന് ശാസ്ത്രം വിശദീകരിക്കുന്നു. ആദ്യം, ഒരു കറുത്ത പശുവും അതിന്റെ കன்றും ദാനം ചെയ്തു ശങ്കരനെ ആരാധിക്കണം. ശേഷിച്ച ശേഷിയനുസരിച്ച് ബ്രാഹ്മണന്മാരെ അന്നദാനം ചെയ്യണം. ദക്ഷിണ ദിക്കിലെ ലോകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ചാല് യമനോടൊപ്പം സുഖപ്രാപ്തി ഉണ്ടാകും. ഫാല്ഗുണമാസം വന്നാല് രാത്രിയില് മാത്രം ഭക്ഷണം കഴിക്കേണ്ടത് നിര്ബന്ധം. അഹങ്കാരവും കോപവും നിയന്ത്രിച്ച്, കാട്ടുതിനിയും അതിനൊപ്പം നെയ്യും പാലും ചേര്ത്ത് അഷ്ടമി, ചതുര്ദശി ദിവസങ്ങളില് ഉപവാസം പാലിക്കണം. പൌര്ണമിയില് സ്നാനം ചെയ്ത് മഹാദേവനായ ശങ്കരനെ ആരാധിച്ച്, ഒരു കപിലവര്ണ്ണം അല്ലെങ്കില് താമ്രവര്ണ്ണം ഉള്ള പശുവും കன்றും ത്രിശൂലധാരിക്ക് സമര്പ്പിക്കണം. ബ്രാഹ്മണന്മാരെ അന്നദാനം ചെയ്തശേഷം പരമേശ്വരനോട് പ്രാര്ത്ഥിക്കണം; അങ്ങനെ ചെയ്താല് ചന്ദ്രനോടൊപ്പം ഐക്യം പ്രാപിക്കും എന്ന് സംശയമില്ല. ചൈത്രമാസത്തിലും രുദ്രനെ ആരാധിച്ച്, പാല്, നെയ്യ് എന്നിവ ചേര്ന്ന അന്നം രാത്രി ഭക്ഷിക്കണം. പശുശാലയില് വിശ്രമിക്കുന്നവര് പൌര്ണമിയിലെ രാത്രി ഭവനെ ഓര്ക്കണം, ശിവനെ സ്നാനമഴിച്ച് വെള്ളപശുക്കള് സമര്പ്പിക്കണം. ബ്രാഹ്മണന്മാരെ അന്നദാനം ചെയ്താല് നിരൃതി ലോകം ലഭിക്കും; വൈശാഖമാസത്തിലും ഇങ്ങനെ തന്നെ രാത്രി ഉപവാസം പാലിക്കണം. പൌര്ണമിയില് പശുവിന്റെ അഞ്ചു ഉല്പ്പന്നങ്ങളാല് ഭവനെ സ്നാനമഴിച്ച്, വെള്ളപശുക്കള് സമര്പ്പിച്ചാല് അശ്വമേധയാഗഫലം ലഭിക്കും. ജ്യേഷ്ഠമാസത്തില് ഭവനെ, ഉമാദേവിയുടെ ഭര്ത്താവായ ശര്വനെ, വിശ്വാസവും ഭക്തിയോടും കൂടി ആരാധിച്ച് രാത്രി ഉപവാസം ചെയ്യണം. വെള്ളരി അരി തേനും വെള്ളവും നെയ്യും ചേര്ത്ത് തയ്യാറാക്കി, വീരാസനത്തില് ഇരുന്ന് അര്ദ്ധരാത്രി കാലം പശുസേവനയില് ലയിക്കണം. പൌര്ണമിയില് ഉമാപതിയായ ദേവദേവനെ കര്മ്മാനുസൃതമായി ആരാധിച്ച്, പാചകവിളമ്പ് സമര്പ്പിക്കണം. ശേഷം ബ്രാഹ്മണന്മാരെ ശേഷിയനുസരിച്ച് അന്നദാനം ചെയ്ത് കപിലവര്ണ്ണം ഉള്ള പശുക്കളെ സമര്പ്പിച്ചാല് വായു ലോകത്തില് ആദരിക്കപ്പെടും. ആശാഢമാസത്തിലും രാത്രി ഉപവാസം കര്മത്തില് അഗ്ന്യാധാനത്തോടെ, പശുവിന്റെ പാല് നെയ്യ്, അരിശ്ശപ്പം എന്നിവ ചേര്ത്ത് സമര്പ്പിക്കണം. പൌര്ണമിയില് വിധിപ്രകാരമുള്ള സ്നാനവും ആരാധനയും നടത്തി, ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും വേദപണ്ഡിതരെയും അന്നദാനം ചെയ്യണം. ശുദ്ധവര്ണ്ണം ഉള്ള പശുക്കള് സമര്പ്പിച്ചാല് വരുണലോകം ലഭിക്കും. ശ്രാവണമാസത്തില് രാത്രി ഉപവാസം ചെയ്ത്, പശുവിന്റെ പാല്, അന്നം എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് ഋഷഭധ്വജനെ ആരാധിക്കണം. പൌര്ണമിയില് നെയ്യ് മുതലായവ ഉപയോഗിച്ച് സ്നാനവും ആരാധനയും നടത്തി, ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും വേദപണ്ഡിതരെയും അന്നദാനം ചെയ്യണം. വീണ്ടും പൗണ്ഡ്രവര്ണ്ണം ഉള്ള കാല് വെള്ളപശുക്കള് ദാനം ചെയ്യണം. വായുവിനോട് ഐക്യവും, വായുവുപോലെ സര്വവ്യാപിയായിത്തീരുകയും ചെയ്യും. ഭാദ്രപദമാസത്തില് ഇങ്ങനെയുള്ള രാത്രി ഉപവാസം പാലിച്ച്, യാഗശേഷം ശേഷിച്ച വിഭവം വൃക്ഷത്തടിയില് വസിക്കുന്ന മഹാബ്രാഹ്മണന്മാരെ സമര്പ്പിക്കണം. പൌര്ണമിയില് ശങ്കരനെ സ്നാനമഴിച്ച് ആരാധിക്കണം. കണിവോടുകൂടി നീലകണ്ഠന് കാളയും പശുവും സമര്പ്പിച്ച്, വേദങ്ങളും വേദാംഗങ്ങളും പഠിച്ച ബ്രാഹ്മണന്മാരെ അന്നദാനം ചെയ്യണം. അങ്ങനെ ചെയ്താല് യക്ഷലോകം ലഭിക്കും; യക്ഷരാജാവായും വാഴും. ആശ്വയുജമാസത്തില് ഇത്തരത്തിലുള്ള രാത്രി ഉപവാസം പാലിച്ച്, പൌര്ണമിയില് ശങ്കരനെ നെയ്യാല് ആരാധിക്കുകയും, ശുചിത്വവും ശിവഭക്തിയും ഉള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാരെ അന്നദാനം ചെയ്യുകയും വേണം. ഉയര്ന്ന നെഞ്ചുള്ള നീലവര്ണ്ണം കാളയും പശുവും സമര്പ്പിച്ചാല് ഈശാനലോകം ലഭിക്കും. കാര്ത്തികമാസത്തില് രാത്രി ഭക്ഷണം മാത്രം കഴിക്കണം. അന്ന് പാല്, നെയ്യ് ചേര്ത്ത അരി കൊണ്ട് ഭഗവാനെ ആരാധിക്കണം. പൌര്ണമിയില് കര്മ്മാനുസൃതമായി ദേവതയെ സ്നാനമഴിച്ച്, വീണ്ടും പാചകവിളമ്പ് സമര്പ്പിച്ച്, ബ്രാഹ്മണന്മാരെ ശേഷിയനുസരിച്ച് അന്നദാനം ചെയ്യണം. മുമ്പുപറഞ്ഞതുപോലെ കപിലവര്ണ്ണം ഉള്ള പശുക്കള് ദാനം ചെയ്താല് സൂര്യനോടൊപ്പം ഐക്യം പ്രാപിക്കും. മാര്ഗശീര്ഷമാസത്തിലും രാത്രി ഭക്ഷണം മാത്രം കഴിക്കണം; അവിടെ യവം, നെയ്യ്, പാല് മുതലായവ ഉപയോഗിക്കണം. പൌര്ണമിയില് ശര്വനും ശംഭുവിനും മുന്പ് പറഞ്ഞ വിധിയില് കര്മ്മങ്ങള് ചെയ്തശേഷം ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ദരിദ്രവേദപണ്ഡിതന്മാരെയും അന്നദാനം ചെയ്യണം. വെള്ളപശുക്കള് സമര്പ്പിച്ചാല് സോമലോകം പ്രാപിച്ചു, സോമനോടൊപ്പം ആനന്ദിക്കും. ഈ വ്രതത്തില് അഹിംസ, സത്യവ്രതം, അദത്തം, ബ്രഹ്മചര്യം, ക്ഷമ, ദയ, ദിവസത്തില് മൂന്നു പ്രാവശ്യം സ്നാനം, അഗ്നിഹോത്രം, നിലത്തുറങ്ങല്, രാത്രി മാത്രം ഭക്ഷണം എന്നിവ അനുഷ്ഠിക്കണം. ഇരുപക്ഷപക്ഷങ്ങളിലും അഷ്ടമിയും ചതുര്ദശ്യിലും ഉപവാസം നിര്ബന്ധമാണ്. ഇതെല്ലാം ശിവമാസവ്രതം എന്നാണ് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. ഒരു ബ്രാഹ്മണന് ഈ വ്രതം ഏകദേശം ഒരു വര്ഷം തുടര്ച്ചയായോ, അല്ലെങ്കില് പര്യായമായി ആചരിച്ചാല് ശിവയോടൊപ്പം ഐക്യവും ജ്ഞാനവും യോഗവും പ്രാപിക്കും. ഇനി ഉമാമഹേശ്വര വ്രതത്തെപ്പറ്റി പറയാം. ഈ വ്രതം പുരുഷന്മാര്ക്കും സ്ത്രീകള്ക്കും എല്ലാ ജീവികള്ക്കും ക്ഷേമത്തിനായി മഹേശ്വരന് ഉപദേശിച്ചതാണ്. പൌര്ണമി, അമാവാസ്യ, അഷ്ടമി, ചതുര്ദശി ദിവസങ്ങളില് ഒരു വര്ഷം മുഴുവന് രാത്രി ഉപവാസം പാലിച്ച് ഭവന്ഭഗവാനെ സമര്പ്പിതഭക്ഷ്യത്തോടുകൂടി ആരാധിക്കണം. ഒരു വര്ഷാന്ത്യത്തില് സ്വര്ണ്ണമോ വെള്ളിയോ ഉപയോഗിച്ച് മനോഹരമായ ഉമാമഹേശ്വര പ്രതിമ നിര്മിച്ച്, വിധിപ്രകാരമുള്ള പ്രതിഷ്ഠ നടത്തണം. ശേഷിയനുസരിച്ച് ബ്രാഹ്മണന്മാരെ അന്നദാനം ചെയ്ത്, ദാനങ്ങളും നല്കണം. പിന്നീട് മഹാദേവനെ രുദ്രക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് ഘോഷയാത്രയോടെ കൊണ്ടുപോകണം. വലിയ കുടകള്, വിസ്മയിപ്പിക്കുന്ന ചാമരികള്, അലങ്കാരങ്ങള് എന്നിവയോടെ ഈ വ്രതം പരമേശ്വരന് സമർപ്പിക്കണം. ഇങ്ങനെ ചെയ്തവന് ശിവയോടൊപ്പം ഐക്യം ലഭിക്കും; സ്ത്രീകള്ക്ക് ദേവിയോടൊപ്പം ഐക്യം. അഷ്ടമി, ചതുര്ദശി ദിവസങ്ങളില് ശുദ്ധിയും ബ്രഹ്മചര്യവും പാലിക്കണം. ഇങ്ങനെ മാസാനുസൃതമായ ഈ വിശിഷ്ട വ്രതങ്ങള് അനുഷ്ഠിച്ചാല് ഭഗവാന്റെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ട് വിവിധ ലോകസൗഖ്യങ്ങളും, ഉത്തമലോകങ്ങളും, ശിവസായുജ്യവും പ്രാപിക്കാമെന്നതില് സംശയമില്ല.