പ്രത്യാഹാരം എന്നത് ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പിന്വലിപ്പാണെന്ന് സംക്ഷിപ്തമായി പറയുന്നു. മനസ്സിനെ ഒരു സ്ഥലത്ത് സ്ഥിരമായി സ്ഥാപിക്കുന്നത് ധാരണയാണ്. ഈ ധാരണ ഉറപ്പായാൽ, അതിനുശേഷം ധ്യാനവും സമാധിയും വരുന്നു. അവിടെ, മനസ്സ് ഏകാഗ്രതയോടെ മറ്റെന്തിനെയും ഓർക്കാതെ ഏകദൃഷ്ടിയായി നിലനിൽക്കുന്നത് ധ്യാനമാണ്. ശരീരബോധം ഇല്ലാത്തതുപോലെ, വെറും ചൈതന്യബോധം മാത്രം ശേഷിക്കുമ്പോൾ അതാണ് സമാധി എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. ഈ എല്ലാ അവസ്ഥകൾക്കും കാരണം പ്രാണായാമമാണെന്ന് പറയുന്നു. പ്രാണൻ എന്നത് സ്വന്തം ശരീരത്തിനുള്ളിൽ ഉത്ഭവിക്കുന്ന വായുവാണ്. അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് യമം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. ഈ യമം മൂന്ന് തരത്തിൽ ദ്വിജന്മാരാൽ വിവക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു—മൃദു, മധ്യം, ഉത്തമം. പ്രാണനും അപാനവും സംയമിപ്പിക്കുന്നത് പ്രാണായാമം എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. പ്രാണായാമത്തിന്റെ അളവ് പന്ത്രണ്ടു मात्रകളായി ഓർക്കപ്പെടുന്നു. ഏറ്റവും താഴ്ന്നതും ഉയർന്നതും പന്ത്രണ്ടു മാത്രകളാണ്, മദ്ധ്യസ്ഥം ഇരുപത്തുനാലു മാത്രം, അതായത് ഉയർന്നതിന്റെ ഇരട്ടിയാണ്. പ്രധാനമായത്, അതായത് ഏറ്റവും ഉന്നതമായത്, മുപ്പത്തി ആറു മാത്രകളാണ്—ഇത് ആദ്യം വിയര്പ്പും, പിന്നെ കുലുക്കവും, പിന്നെ ഉയരലും ഉണ്ടാക്കും. യോഗത്തിൽ ആനന്ദം, ഉറക്കം, തലകറക്കം തുടങ്ങിയവ ഉണ്ടാക്കുന്നതിനായി, രോമാഞ്ചം, ശബ്ദം, ബോധം, ശരീരത്തിന്റെ കുലുക്കം, വിറയൽ എന്നിവ അനുഭവപ്പെടുന്നു. തലകറക്കം, വിയര്പ്പം മൂലം ബോധം നഷ്ടപ്പെടൽ എന്നിവ സംഭവിക്കുമ്പോൾ അതാണ് ഉത്തമമായ പ്രാണായാമം. പ്രാണായാമം വിത്തോടുകൂടിയും വിത്തില്ലാതെയും, ജപമോടുകൂടിയും ജപമില്ലാതെയും, ആന, മാൻ, സിംഹം പോലുള്ളവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതുപോലെ വിവിധ രീതികളിൽ ചെയ്യാം. നിയന്ത്രിച്ചാൽ അത് യഥാർത്ഥ പ്രകൃതിയിലേക്ക് എത്തുന്നു; എന്നാൽ വായു അസ്ഥിരമായാൽ യോഗികൾക്ക് അതിനെ അടക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. ശരിയായി അഭ്യസിച്ചാൽ, അതും കഠിനമായ മൃഗങ്ങളെയും ആനയെയും മാനെയും ശാന്തമാക്കുന്നതുപോലെ, ഈ വായുവും ശാന്തമാകും. കാലവും അഭ്യാസവുംകൊണ്ട് അതിനെ ശ്രദ്ധയോടെ നിയന്ത്രിക്കണം; ഇങ്ങനെ പരിചയത്തിലൂടെ സ്ഥിരതയും സമത്വവും ലഭിക്കും. യോഗം വഴി പ്രവർത്തിക്കുന്നവന് ദോഷങ്ങൾ ഉണ്ടാകില്ല; അങ്ങനെ അഭ്യസിച്ചാൽ, മുനിയുടെ പ്രാണൻ ശുദ്ധമാകും. മനസ്സ്, വാക്ക്, ശരീരം എന്നിവയാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ദോഷങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണം ലഭിക്കും, പ്രാണായാമം ജ്ഞാനത്തോടെ യുക്തമായി ചെയ്താൽ ശരീരം സംരക്ഷിക്കപ്പെടും. അതിനാൽ ദോഷങ്ങൾ നശിക്കുകയും, ശ്വാസോച്ഛ്വാസം കുറയുകയും ചെയ്യും; പ്രാണായാമം വഴി ദൈവികമായ ശാന്തിയും മറ്റ് ഗുണങ്ങളും ക്രമേണ ലഭിക്കും. ശാന്തി, പരമശാന്തി, പ്രകാശം, പ്രസാദം—ഇവയാണ് യോജ്യമായ ക്രമത്തിൽ ലഭ്യമായ ഗുണങ്ങൾ. ഇവയിൽ ശാന്തി ആദ്യം ആണ്, ദ്വിജന്മാരേ. ശാന്തി എന്നത് സ്വാഭാവികമായും ആകസ്മികമായും ഉണ്ടായ പാപങ്ങൾ നീക്കുന്നതാണ്; പരമശാന്തി സമ്പൂർണ്ണ സംയമനമാണ്, ഇതാണ് പാരമ്പര്യത്തിൽ ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത്. പ്രകാശം എന്നും എവിടെയും പ്രകാശമാണ്; എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടേയും പ്രസാദം ബുദ്ധിയുടേയും വായുവിന്റേയും ഗുണമാണ്. ഈ പ്രസാദം 'പ്രസാദം' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്; ശരീരത്തിൽ നാല് പ്രധാന വായുക്കളുണ്ട്: പ്രാണൻ, അപാനൻ, സമാനൻ, ഉദാനൻ, വ്യാനൻ. നാഗൻ, കൂർമൻ, കൃകലൻ, ദേവദത്തൻ, ധനഞ്ജയൻ—ഇവ വായുവിന്റെ പ്രസാദങ്ങൾ ആയി ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. ചലനം ഉണ്ടാക്കുന്ന വായു പ്രാണൻ എന്നാണ്; അപാനൻ ഭക്ഷ്യാദികൾ പുറത്താക്കുന്നു. വ്യാനൻ അവയവങ്ങളിൽ വ്യാപിച്ചു രോഗാദികൾ ഉണർത്തുന്നു; പ്രാണചക്രങ്ങളിൽ ഉണർത്തുന്ന വായു ഉദാനൻ എന്നാണ്. സമാനൻ അവയവങ്ങളെ സമത്വത്തിലാക്കുന്നു; ഇവയാണ് അഞ്ചു പ്രധാന വായുക്കൾ. നാഗൻ ഉല്പത്തിക്ക്, കൂർമൻ കണ്ണ് തുറക്കാൻ, കൃകലൻ വിശപ്പിനായി, ദേവദത്തൻ ഉമ്മയ്ക്കായി, ധനഞ്ജയൻ വലിയ ശബ്ദത്തിനായി, മരണാനന്തരവും ശരീരത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ പത്തു വായുക്കളുടെയും പ്രസാദം പ്രാണായാമം വഴി നേടാം. നാലാമത്തെ വിവക്ഷ—വിശ്വം, മഹാൻ, പ്രജ്ഞ, മനസ്, ബ്രഹ്മ, ചിതി, സ്മൃതി, ഖ്യാതി, സംവിത്, ഈശ്വര, മതി—ഇവ ബുദ്ധിയുടെ നാമങ്ങളാണ്. വിശ്വം സർവ്വത്വാവസ്ഥയാണ്, മഹാൻ അളവിൽ ഏറ്റവും വലിയതും, ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഗുഹയും അളവും മനസ്സിൽ ചിന്തകൾ ഉണർത്തുന്നതും ബ്രഹ്മം എന്നാണ് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ വിളിക്കുന്നത്. ചിതിയെന്നത് അനുഭവത്തിനായി എല്ലാ പ്രവർത്തികളും സമാഹരിക്കുന്നതും, സ്മൃതി ഓർമ്മിക്കുന്നതും, സംവിത് എല്ലാം അറിയുന്നതും, ഖ്യാതി അറിവിലൂടെ പലവിധത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നതുമാണ്; ഈശ്വരൻ എല്ലാം അറിയുന്ന tatt്വങ്ങളുടേയും അധിപനാണ്. മതി ചിന്തിക്കുകയും വിവേകിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്, അർത്ഥം ഗ്രഹിപ്പിക്കുന്നത് ബുദ്ധിയാണ്. ഈ ബുദ്ധിയുടെ പ്രസാദം പ്രാണായാമം വഴി നേടാം; പ്രാണായാമം വഴി എല്ലാ ദോഷങ്ങളും സംയമിപ്പിക്കാം—ഇതാണ് യമം. ധാരണയിലും പ്രത്യാഹാരത്തിലും പാപം നശിക്കും; വിഷയങ്ങളെ വിഷംപോലെ നിരസിച്ച്, അഹങ്കാരരഹിതമായ ഗുണങ്ങളിൽ ധ്യാനിക്കണം. സമാധിയിലൂടെ ജ്ഞാനവൃദ്ധി നേടണം; യുക്തമായ അവസ്ഥയിലായാൽ, യോഗത്തിന്റെ എട്ട് അങ്കങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ അഭ്യസിക്കണം. യോഗസിദ്ധിക്കായി യോഗാസനങ്ങൾ ശരിയായി പ്രാപിച്ചാൽ, യുക്തൻ യോഗദർശനം തെറ്റായ സമയത്ത് കാണില്ല. അഗ്നിപൂജയിലോ, ജലത്തിൽ, ഉണങ്ങിയ ഇലകളുടെ കൂമ്പാരത്തിൽ, കീടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സ്ഥലത്ത്, ശ്മശാനത്തിൽ, തകർന്ന ഗോശാലയിൽ, വഴിത്തിരിവിൽ—എവിടെയും യോഗം അഭ്യസിക്കരുത്. ശബ്ദം, ഭയം, പുലിക്കുഴി, അശുദ്ധമായ സ്ഥലം, ദുഷ്ടന്മാർ നിറഞ്ഞു കിടക്കുന്ന സ്ഥലം, കൊതുക് മുതലായവ നിറഞ്ഞ സ്ഥലം—ഇവിടെയും യോഗം ചെയ്യരുത്. ശരീരവേദനയോ മാനസിക അശാന്തിയോ ഉള്ളിടത്ത് അഭ്യാസം ചെയ്യരുത്; മറിച്ച്, ഗുഹാപോലുള്ള, ഗിരിശിഖരത്തിലെ, നന്നായി മറച്ചുവെച്ച, ശുഭമായ, സുഖപ്രദമായ സ്ഥലങ്ങളിൽ അഭ്യസിക്കണം. ഇങ്ങനെ, യോഗത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങൾ, പ്രാണായാമത്തിന്റെ മഹത്വം, വായുക്കളുടെ ഗുണങ്ങൾ, ബുദ്ധിയുടെ പ്രസാദം എന്നിവ ക്രമമായി മനസ്സിലാക്കി, യോഗിയായ വൃത്തി, സ്ഥലം, നിയന്ത്രണം എന്നിവയിൽ ശ്രദ്ധയോടെ മുന്നോട്ടു പോവണം.