സൂതൻ ശങ്കരന്റെ കഥ മുഴുവനും വിശദമായി വിവരിച്ചു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ശൗനകാദിമുനിമാർ അദ്ദേഹത്തോടു ചോദിച്ചു: “രുദ്രന്റെ സ്വരൂപം, സർവ്വജീവാത്മാവായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്തർഗത സത്ത്വം ദയവായി വിശദീകരിക്കണമേ.” ഭൂ, ഭൂവഃ, സ്വഃ, മഹഃ, ജനഃ, തപഃ, സത്യഃ എന്നിങ്ങനെ ഏഴു ലോകങ്ങൾ, പാതാളം, നരകങ്ങൾ, അനന്തസമുദ്രങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൃപയാൽ നിലനിൽക്കുന്നു. നക്ഷത്രങ്ങൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, ധ്രുവൻ, സപ്തർഷിമാർ, ദേവതകൾ, മറ്റു സർവ്വജീവികൾ—ഇവയെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ നിലനിൽക്കുന്നവയാണെന്ന് സൂതൻ പറഞ്ഞു. സർവ്വം അദ്ദേഹം സൃഷ്ടിച്ചവയാണ്; അദ്ദേഹം തന്നെയാണ് ആകെ സർവ്വത്തിന്റെ ആത്മാവും, ശിവസ്വരൂപിയായ പരമാത്മാവും. എന്നാൽ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മായയാൽ ഭ്രമിച്ചവർ ഈ സർവ്വാത്മാവിനെ, മഹാത്മാവിനെ, മഹാദേവനെ, മഹേശ്വരനെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. ഈ ദേവന്റെ, അഥവാ രുദ്രന്റെ ശരീരമേ ഈ മൂന്നുലോകവും ആകുന്നതു കൊണ്ടു, അദ്ദേഹത്തോടു നമസ്കരിച്ച് ഈ ലോകങ്ങളുടെ ശുഭമായ ഘടന ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം. മുൻപേ ഞാൻ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞതുപോലെ, ഇപ്പോൾ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിനുള്ളിലെ ലോകങ്ങളുടെ സ്വരൂപം ഞാൻ വിവరిచ്ചുതരാം. ഭൂമി, അന്തരീക്ഷം, സ്വർഗം, മഹർലോകം, ജനലോകം, തപോലോകം, സത്യലോകം—ഈ ഏഴു പുണ്യലോകങ്ങൾ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഇതിന് താഴെ, മഹാതല മുതലായ ഏഴു തലങ്ങൾ ഉണ്ട്; അതിനു താഴെ നരകങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. മഹാതലം സ്വർണ്ണത്താൽ, രത്നങ്ങളാൽ, ഭവയുടെ ഭവനങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അനന്തൻ, മൂചുകുന്ദൻ എന്ന ജ്ഞാനിയായ രാജാവ്, മഹാബലശാലിയായ ഭരണാധികാരി, പാതാളവും സ്വർഗ്ഗവും വസിക്കുന്നവർ ഇവിടെയുണ്ട്. രസാതലം ഒരു പർവതമാണ്; ശാർകരം തലാതലം; പീതം സുതലം; വിതലം പവഴംപോലെ തെളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അതലം വെള്ളയോ, തലയും അതുപോലെ വെള്ളയോ, അവയിൽ ഉള്ള മറ്റെല്ലാം വെള്ളയോ ഭൂമിയോളം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ തലങ്ങളുടെ എണ്ണം അങ്ങനെ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ആകാശം ആയിരം യോജനവും, പത്തായിരം യോജനവും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ശതായിരം എഴായിരം യോജനമാണ് ഈ സാന്ദ്രമായ തലങ്ങളുടെ അളവ്; ആകാശത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം മുപ്പതിനായിരം യോജനമാണ്. രസാതലം സ്വർണ്ണംപോലും, മംഗളപ്രദവുമായതും, വാസുകി മുതലായവർ വസിക്കുന്നതുമായ സ്ഥലമാണ്. തലാതലം വിരോചനനും, ഹിരണ്യാക്ഷനും, നരകനുമൊക്കെ സേവിക്കുന്നതും, സർവ്വഭൂഷിതമായതുമായ സ്ഥാനമാണ്. സുതലം വൈനായകനായ പുരാതനദേവന്മാർ, കാലനേമിയും മറ്റും വസിക്കുന്ന സ്ഥലമാണ്. വിതലത്തിൽ ദാനവന്മാർ, താരകൻ, അഗ്നിമുഖൻ, മഹാന്തകൻ, നാഗർ, അസുരനായ പ്രഹ്ലാദൻ എന്നിവരും വസിക്കുന്നു. വിതലം കംബലനും അശ്വനും മഹാകുംബൻ എന്ന വീരനും ഹയഗ്രീവൻ എന്ന ജ്ഞാനിയുമൊക്കെ സേവിക്കുന്നതുമായ സ്ഥലമാണ്. ശങ്കുകർണ്ണൻ, നമുചി, മറ്റു വീരന്മാർ ഇവിടെയെല്ലാം വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു; അങ്ങനെ തലങ്ങൾ സുന്ദരമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഈ തലങ്ങളിലാകെ പരമേശ്വരൻ അമ്മയുമായും, സ്കന്ദനുമായും, നന്ദിയുമായും, സർവ്വഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനുമായും സന്നിഹിതനാണ്. ഈ തലങ്ങള്ക്ക് മുകളിലായി ഏഴായിരം ഭൂമികൾ ഏഴായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു; ഞാൻ ഈ ഭൂമികളുടെ വിഭാഗങ്ങൾ വിശദീകരിക്കാം. ഭൂമി ഏഴ് ദ്വീപുകളാൽ, നദികളാലും പർവതങ്ങളാലും സമൃദ്ധമായതും, ഏഴു സമുദ്രങ്ങൾ ചുറ്റിപ്പറ്റിയതുമായതും ആണെന്ന് സൂതൻ പറഞ്ഞു. ജംബൂ, പ്ലക്ഷ, ശാല്മലി, കുശ, ക്രൗഞ്ച, ശാക, പുഷ്കര—ഇവയാണ് ആ ദ്വീപുകൾ. ഈ ഏഴു ദ്വീപുകളിലും ഹരൻ സർവ്വഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനായി, വിവിധ രൂപങ്ങളിലായി പ്രത്യക്ഷനാകുന്നു. ഉപ്പുനീർ, ഇക്കരനീർ, മദ്യം, നെയ്യ്, തയിർ, പാലിനീർ, അമൃതജലം—ഇവയാണ് ആ സമുദ്രങ്ങൾ. ഈ സമുദ്രങ്ങളിലാകെ ശിവൻ സ്വരൂപമായി, തന്റെ അനുയായികളുമായി, ജലരൂപത്തിൽ, തിരകളെ കൈകളാക്കിക്കൊണ്ട് കളിക്കുന്നു. പാലിനീർസമുദ്രത്തിൽ അമൃതം നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെ, ഹരിയും ശിവസാന്നിധ്യത്തിൽ, യോഗനിദ്രയിൽ പാലിനീർസമുദ്രത്തിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു. ഭഗവാൻ ഉണരുമ്പോൾ സർവ്വലോകവും ഉണരുന്നു; അദ്ദേഹം ഉറങ്ങുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന എല്ലാം—ചലവും അചലവും—ഉറങ്ങുന്നു. അദ്ദേഹത്താൽ മാത്രമാണ് സൃഷ്ടി, നിലനിൽപ്പ്, സംരക്ഷണം, ലയം എന്നിവ നടക്കുന്നത്; ദേവാദിദേവനായ പരമേശ്വരന്റെ കൃപയാൽ. സുഷേണ എന്നറിയപ്പെടുന്ന മഹർഷിമാർ ശംഖം, ചക്രം, ഗദയുമായി നിലകൊള്ളുന്ന അനിരുദ്ധ എന്ന പരമപുരുഷനെ ആരാധിക്കുന്നു. ആത്മജ്ഞാനികൾ അവനെ ധ്യാനിക്കുന്നവർ നാരായണനോടു തുല്യരായി, സർവ്വസൗഭാഗ്യവും അനുഭവിക്കുന്നു. സനന്ദനൻ, സനകൻ, സനാതനൻ, വാലഖില്യർ, സിദ്ധന്മാർ, മിത്രൻ, വരുണൻ—ഇവരും അവിടെ ഹരിയെ, സകലസൃഷ്ടിയുടെ ആധാരമായവനെ നിരന്തരം ആരാധിക്കുന്നു. ഈ ഏഴു ദ്വീപുകളിലാകെ അനേകം മഹാപർവതങ്ങൾ ഉണ്ട്, പലതും സമുദ്രം വരെ വ്യാപിച്ചു, ഗുഹകളോടുകൂടിയവയും. അനേകം ഭൂഭൃത്വന്മാർ, കാലഭാരത്താൽ, ഇവിടെ ഭരിച്ചവരാണ്. പരമേശ്വരന്മാരുടെ ശക്തിയാൽ, ക്രൗഞ്ചശത്രുവിന്റെ പിതാവിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച്, എല്ലാവിധ മാന്വന്തരങ്ങളിലും, ഭൂരിപക്ഷം ഭൂഭൃത്വന്മാരെ ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം. സ്വായംഭുവ മാന്വന്തരത്തിൽ ഭരിച്ചവരെയും, ഭവിയിൽ ഭരിക്കാനിരിക്കുന്നവരെയും ഞാൻ പറയാം. ഇവരൊക്കെയും തുല്യമായ അഭിമാനവും ലക്ഷ്യവും ഉള്ളവരായിരുന്നു; സ്വായംഭുവമനുവിന്റെ മക്കൾ മഹാബലശാലികൾ ആയിരുന്നു. പ്രിയവ്രതന്റെ വീര്യശാലികളായ പുത്രന്മാർ ഇവരാണ്: ആഗ്നീധ്രൻ, അഗ്നിബാഹു, മേധ, മേധാതിഥി, വസു—ഇവരെല്ലാം ഇവിടെ പരാമർശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.