ಲಿಙ್ಗಪುರಾಣಮ್

ಪ್ರಾಣಾದ್ಯೈಶ್ಚೈವ ಸಂಯುಕ್ತಃ ಪಶ್ಯತೇ ಬಹುಧಾ ಕ್ರಮಾತ್ ದಶಪ್ರಾಣವಹಾ ನಾಡ್ಯಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಮುನಿಪುಙ್ಗವಾಃ

ಪ್ರಾಣಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿದವನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹೊತ್ತ ಹತ್ತು ನಾಡಿಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ, ಮಹಾನ್ ಮುನಿಗಳೇ.

ದ್ವಿಸಪ್ತತಿಸಹಸ್ರಾಣಿ ನಾಡ್ಯಃ ಸಮ್ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ ನೇತ್ರಸ್ಥಂ ಜಾಗ್ರತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಕಣ್ಠೇ ಸ್ವಪ್ನಂ ಸಮಾದಿಶೇತ್

ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಸಾವಿರ ನಾಡಿಗಳು ಇದ್ದವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಜಾಗೃತ ಸ್ಥಿತಿ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಕನಸು ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸುಷುಪ್ತಂ ಹೃದಯಸ್ಥಂ ತು ತುರೀಯಂ ಮೂರ್ಧನಿ ಸ್ಥಿತಮ್ ಜಾಗ್ರೇ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚ ವಿಷ್ಣುಶ್ ಚ ಸ್ವಪ್ನೇ ಚೈವ ಯಥಾಕ್ರಮಾತ್

ಗಾಢನಿದ್ರೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ, ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿ ತಲೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಜಾಗೃತಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಇದ್ದಾರೆ, ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇದ್ದಾರೆ.

ಈಶ್ವರಸ್ತು ಸುಷುಪ್ತೇ ತು ತುರೀಯೇ ಚ ಮಹೇಶ್ವರಃ ವದನ್ತ್ಯ್ ಏವಮ್ ಅಥಾನ್ಯೇ ಽಪಿ ಸಮಸ್ತಕರಣೈಃ ಪುಮಾನ್

ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನು ಇದ್ದಾನೆ, ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮಹೇಶ್ವರನು ಇದ್ದಾನೆ. ಇತರರು ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ರೀತಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ವರ್ತಮಾನಸ್ತದಾ ತಸ್ಯ ಜಾಗ್ರದಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ಮನೋಬುದ್ಧಿರ್ ಅಹಙ್ಕಾರಂ ಚಿತ್ತಂ ಚೇತಿ ಚತುಷ್ಟಯಮ್

ಯಾವಾಗ ವ್ಯಕ್ತಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತಾನೋ, ಅದನ್ನು ಜಾಗೃತ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂकार, ಚಿತ್ತ — ಈ ನಾಲ್ಕುಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.

ಯದಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಸ್ತ್ವೇತೈಃ ಸ್ವಪ್ನ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ಕರಣಾನಿ ವಿಲೀನಾನಿ ಯದಾ ಸ್ವಾತ್ಮನಿ ಸುವ್ರತಾಃ

ಯಾವಾಗ ವ್ಯಕ್ತಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಅದನ್ನು ಕನಸು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವಾಗ, ಒಳ್ಳೆಯವರೇ,

ಸುಷುಪ್ತಃ ಕರಣೈರ್ಭಿನ್ನಸ್ ತುರೀಯಃ ಪರಿಕೀರ್ತ್ಯತೇ ಪರಸ್ತುರೀಯಾತೀತೋ ಽಸೌ ಶಿವಃ ಪರಮಕಾರಣಮ್

ಅದು ಗಾಢನಿದ್ರೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹಾಗೆ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೇಲಾಗಿರುವ ಶಿವನು ಪರಮ ಕಾರಣನು.

ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನಸುಷುಪ್ತಿಶ್ ಚ ತುರೀಯಂ ಚಾಧಿಭೌತಿಕಮ್ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಂ ಚ ವಿಪ್ರೇನ್ದ್ರಾಶ್ ಚಾಧಿದೈವಿಕಮುಚ್ಯತೇ

ಜಾಗೃತಿ, ಕನಸು, ಗಾಢನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅಧಿಭೌತಿಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಅವುಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಅಧಿದೈವಿಕವೂ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ತತ್ಸರ್ವಮಹಮ್ ಏವೇತಿ ವೇದಿತವ್ಯಂ ವಿಜಾನತಾ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ವಿಪ್ರೇನ್ದ್ರಾಸ್ ತಥಾ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ

ಇದು ಎಲ್ಲವೂ 'ನಾನು ಅದೇ' ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಅರಿಯಬೇಕು. ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕೂಡ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೇ,

ಮನೋಬುದ್ಧಿರ್ ಅಹಙ್ಕಾರಶ್ ಚಿತ್ತಂ ಚೇತಿ ಚತುಷ್ಟಯಮ್ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಪೃಥಗೇವೇದಂ ಚತುರ್ದಶವಿಧಂ ಸ್ಮೃತಮ್

ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಚಿತ್ತ — ಈ ನಾಲ್ಕುಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳೆಂದು ನೆನಪಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಂ ಚೈವ ಶ್ರೋತವ್ಯಂ ಘ್ರಾತವ್ಯಂ ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ ರಸಿತವ್ಯಂ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠಾಃ ಸ್ಪರ್ಶಿತವ್ಯಂ ತಥೈವ ಚ

ನೋಡಬೇಕಾದುದು, ಕೇಳಬೇಕಾದುದು, ವಾಸನೆ ಪಡಬೇಕಾದುದು ಕ್ರಮವಾಗಿ, ರುಚಿ ನೋಡಬೇಕಾದುದು, ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಸ್ಪರ್ಶಿಸಬೇಕಾದುದೂ ಹೀಗೆಯೇ.

ಮನ್ತವ್ಯಂ ಚೈವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್ ಅಹಂಕರ್ತವ್ಯಮೇವ ಚ ತಥಾ ಚೇತಯಿತವ್ಯಂ ಚ ವಕ್ತವ್ಯಂ ಮುನಿಪುಙ್ಗವಾಃ

ಯೋಚಿಸಬೇಕಾದುದು, ತಿಳಿಯಬೇಕಾದುದು, 'ನಾನು' ಎಂದು ಭಾವಿಸಬೇಕಾದುದು, ಹಾಗೆಯೇ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು, ಮಾತಾಡಬೇಕಾದುದು, ಮುನಿಪುಂಗವರೇ,

ಆದಾತವ್ಯಂ ಚ ಗನ್ತವ್ಯಂ ವಿಸರ್ಗಾಯಿತಮೇವ ಚ ಆನನ್ದಿತವ್ಯಮಿತ್ಯೇತೇ ಹ್ಯ್ ಅಧಿಭೂತಮನುಕ್ರಮಾತ್

ಪಡೆಯಬೇಕಾದುದು, ಹೋಗಬೇಕಾದುದು, ಬಿಡಬೇಕಾದುದು, ಆನಂದಿಸಬೇಕಾದುದು — ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಧಿಭೌತಿಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಆದಿತ್ಯೋ ಽಪಿ ದಿಶಶ್ಚೈವ ಪೃಥಿವೀ ವರುಣಸ್ ತಥಾ ವಾಯುಶ್ಚನ್ದ್ರಸ್ ತಥಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ರುದ್ರಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಏವ ಚ

ಸೂರ್ಯನು, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಭೂಮಿ, ವರుణನು, ವಾಯು, ಚಂದ್ರನು, ಬ್ರಹ್ಮ, ರುದ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಕೂಡ ಇದ್ದಾರೆ.

ಅಗ್ನಿರಿನ್ದ್ರಸ್ ತಥಾ ವಿಷ್ಣುರ್ ಮಿತ್ರೋ ದೇವಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ಆಧಿದೈವಿಕಮೇವಂ ಹಿ ಚತುರ್ದಶವಿಧಂ ಕ್ರಮಾತ್

ಅಗ್ನಿ, ಇಂದ್ರ, ವಿಷ್ಣು, ಮಿತ್ರ ದೇವರು, ಪ್ರಜಾಪತಿ — ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಧಿದೈವಿಕವೂ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ರಾಜ್ಞೀ ಸುದರ್ಶನಾ ಚೈವ ಜಿತಾ ಸೌಮ್ಯಾ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ ಮೋಘಾ ರುದ್ರಾಮೃತಾ ಸತ್ಯಾ ಮಧ್ಯಮಾ ಚ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ

ಸುದರ್ಶನಾ, ಜಿತಾ, ಸೌಮ್ಯಾ ಎಂಬ ರಾಣಿಯರು ಕ್ರಮವಾಗಿ, ಮೋಘಾ, ರುದ್ರಾಮೃತಾ, ಸತ್ಯಾ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮಾ, ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರೇ,

ನಾಡೀ ರಾಶಿಶುಕಾ ಚೈವ ಅಸುರಾ ಚೈವ ಕೃತ್ತಿಕಾ ಭಾಸ್ವತೀ ನಾಡಯಶ್ಚೈತಾಶ್ ಚತುರ್ದಶನಿಬನ್ಧನಾಃ

ನಾಡಿಗಳು, ರಾಶಿ, ಶುಕಾ, ಅಸುರಾ, ಕೃತಿಕಾ, ಭಾಸ್ವತಿ — ಈ ನಾಡಿಗಳು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ವಾಯವೋ ನಾಡಿಮಧ್ಯಸ್ಥಾ ವಾಹಕಾಶ್ ಚ ಚತುರ್ದಶ ಪ್ರಾಣೋ ವ್ಯಾನಸ್ತ್ವಪಾನಶ್ ಚ ಉದಾನಶ್ ಚ ಸಮಾನಕಃ

ನಾಡಿಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಾಯುಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಗಿಸುವವುಗಳು ಹದಿನಾಲ್ಕು: ಪ್ರಾಣ, ವ್ಯಾನ, ಅಪಾನ, ಉದಾನ ಮತ್ತು ಸಮಾನ.

ವೈರಮ್ಭಶ್ ಚ ತಥಾ ಮುಖ್ಯೋ ಹ್ಯ್ ಅನ್ತರ್ಯಾಮಃ ಪ್ರಭಞ್ಜನಃ ಕೂರ್ಮಕಶ್ ಚ ತಥಾ ಶ್ಯೇನಃ ಶ್ವೇತಃ ಕೃಷ್ಣಸ್ ತಥಾನಿಲಃ

ವೈರಂಭ, ಮುಖ್ಯ, ಅಂತರ್ಯಾಮ, ಪ್ರಭಂಜನ, ಕೂರ್ಮಕ, ಶ್ಯೇನ, ಶ್ವೇತ, ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅನಿಲ ಕೂಡ ಇದ್ದಾರೆ.

ನಾಗ ಇತ್ಯೇವ ಕಥಿತಾ ವಾಯವಶ್ ಚ ಚತುರ್ದಶ ಯಶ್ಚಕ್ಷುಃಷ್ವಥ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯೇ ತಥಾದಿತ್ಯೇ ಚ ಸುವ್ರತಾಃ

ನಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವಾಯುಗಳು, ನೋಡಲು ಇರುವ ದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ನೋಡುವ ವಸ್ತುಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಸೂರ್ಯನು ಕೂಡ, ನೀತಿ ಪಾಲಿಸುವವರೇ—

ನಾಡ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಣೇ ಚ ವಿಜ್ಞಾನೇ ತ್ವ್ ಆನನ್ದೇ ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ ಹೃದ್ಯಾಕಾಶೇ ಯ ಏತಸ್ಮಿನ್ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ನನ್ತರೇ ಪರಃ

ನಾಳಿಯಲ್ಲಿ, ಉಸಿರಿನಲ್ಲಿ, ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆನಂದದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ, ಹೃದಯದೊಳಗಿನ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೂ, ಈ ಎಲ್ಲದೊಳಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ.

ಆತ್ಮಾ ಏಕಶ್ ಚ ಚರತಿ ತಮುಪಾಸೀತ ಮಾಂ ಪ್ರಭುಮ್ ಅಜರಂ ತಮನನ್ತಂ ಚ ಅಶೋಕಮಮೃತಂ ಧ್ರುವಮ್

ಆ ಆತ್ಮನು ಒಂದೇ ಆದರೂ ಎಲ್ಲರೊಳಗೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ; ನೀವೀಗ ನನ್ನನ್ನು, ಈ ಪ್ರಭುವನ್ನು—ವಯಸ್ಸಿಲ್ಲದ, ಅನಂತ, ದುಃಖವಿಲ್ಲದ, ಅಮೃತಸ್ವರೂಪ, ಸ್ಥಿರನಾದವನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿ.

ಚತುರ್ದಶವಿಧೇಷ್ವೇವ ಸಂಚರತ್ಯೇಕ ಏವ ಸಃ ಲೀಯನ್ತೇ ತಾನಿ ತತ್ರೈವ ಯದನ್ಯಂ ನಾಸ್ತಿ ವೈ ದ್ವಿಜಾಃ

ಅವನು ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರೂಪಗಳೊಳಗೆ ಒಂದೇ ಆಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅವನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ, ದ್ವಿಜರೆ.

ಏಕ ಏವ ಹಿ ಸರ್ವಜ್ಞಃ ಸರ್ವೇಶಸ್ತ್ವೇಕ ಏವ ಸಃ ಏಷ ಸರ್ವಾಧಿಪೋ ದೇವಸ್ ತ್ವ್ ಅನ್ತರ್ಯಾಮೀ ಮಹಾದ್ಯುತಿಃ

ಅವನೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದವನು, ಎಲ್ಲರ ಅಧಿಪತಿ; ಅವನೇ ಎಲ್ಲರ ಒಡೆಯ, ಒಳಗಿರುವ ದೇವರು, ಮಹಾ ಪ್ರಕಾಶಸ್ವರೂಪ.

ಉಪಾಸ್ಯಮಾನಃ ಸರ್ವಸ್ಯ ಸರ್ವಸೌಖ್ಯಃ ಸನಾತನಃ ಉಪಾಸ್ಯತಿ ನ ಚೈವೇಹ ಸರ್ವಸೌಖ್ಯಂ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ

ಎಲ್ಲರೂ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವರು, ಅವನು ಶಾಶ್ವತವಾದ ಎಲ್ಲ ಸುಖಗಳ ಮೂಲ; ಆದರೆ, ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರೆ, ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಉಪಾಸ್ಯಮಾನೋ ವೇದೈಶ್ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರೈರ್ನಾನಾವಿಧೈರಪಿ ನ ವೈಷ ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ಸರ್ವಜ್ಞೋ ಯಾಸ್ಯತಿ ಪ್ರಭುಃ

ವೇದಗಳ ಮೂಲಕವೂ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕವೂ ಪೂಜಿಸಿದರೂ, ಈ ಸರ್ವಜ್ಞ ಪ್ರಭು ವೇದಗಳು ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಸ್ಯೈವಾನ್ನಮಿದಂ ಸರ್ವಂ ನ ಸೋ ಽನ್ನಂ ಭವತಿ ಸ್ವಯಮ್ ಸ್ವಾತ್ಮನಾ ರಕ್ಷಿತಂ ಚಾದ್ಯಾದ್ ಅನ್ನಭೂತಂ ನ ಕುತ್ರಚಿತ್

ಈ ಎಲ್ಲವೂ ಅವನ ಆಹಾರ, ಆದರೆ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಆಹಾರವಲ್ಲ; ಆತ್ಮದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಭೋಜಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಹಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸರ್ವತ್ರ ಪ್ರಾಣಿನಾಮನ್ನಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಗ್ರನ್ಥಿರಸ್ಮ್ಯಹಮ್ ಪ್ರಶಾಸ್ತಾ ನಯನಶ್ಚೈವ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಾ ಸ ವಿಭಾಗಶಃ

ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಾನು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆಹಾರ, ನಾನು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಂಧನ, ನಿಯಂತ್ರಕ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ, ಐದು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಆತ್ಮನು ನಾನು.

ಅನ್ನಮಯೋ ಽಸೌ ಭೂತಾತ್ಮಾ ಚಾದ್ಯತೇ ಹ್ಯನ್ನಮುಚ್ಯತೇ ಪ್ರಾಣಮಯಶ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾತ್ಮಾ ಸಂಕಲ್ಪಾತ್ಮಾ ಮನೋಮಯಃ

ಈ ದೇಹೀ ಆಹಾರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತನು, ಅವನನ್ನು ಆಹಾರಭೋಜಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರಾಣಮಯ ಆತ್ಮ, ಇಂದ್ರಿಯಾತ್ಮ, ಸಂಕಲ್ಪಾತ್ಮ, ಮನೋಮಯ ಆತ್ಮವೂ ಇದೆ.