ಲಿಙ್ಗಪುರಾಣಮ್

ಸಸರ್ಜ ಸಕಲಂ ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ವಾಙ್ಗಾದೇವ ಚರಾಚರಮ್ ತತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮಸೃಜದ್ ಬ್ರಹ್ಮಾ ರುದ್ರಂ ಪಿತಾಮಹಃ

ಅವನದೇ ಅಂಗದಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು; ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು, ಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ರುದ್ರನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.

ಮುನೇ ಕಲ್ಪಾನ್ತರೇ ರುದ್ರೋ ಹರಿಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮ್ ಈಶ್ವರಮ್ ತತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮಸೃಜನ್ ಮುನೇ ಕಲ್ಪಾನ್ತರೇ ಹರಿಃ

ಮುನಿಯೇ, ಒಂದು ಕಲ್ಪಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರುದ್ರನು ಹರಿಯನ್ನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಮತ್ತು ಈಶ್ವರನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು; ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೊಂದು ಕಲ್ಪಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹರಿಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು, ಮುನಿಯೇ.

ನಾರಾಯಣಂ ಪುನರ್ಬ್ರಹ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಂ ಚ ಪುನರ್ಭವಃ ತದಾ ವಿಚಾರ್ಯ ವೈ ಬ್ರಹ್ಮಾ ದುಃಖಂ ಸಂಸಾರ ಇತ್ಯಜಃ

ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು, ಭವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು; ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಯೋಚಿಸಿ, ಈ ಸಂಸಾರವೇ ದುಃಖಕರವೆಂದು ತಿಳಿದನು.

ಸರ್ಗಂ ವಿಸೃಜ್ಯ ಚಾತ್ಮಾನಮ್ ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ನಿಯೋಜ್ಯ ಚ ಸಂಹೃತ್ಯ ಪ್ರಾಣಸಞ್ಚಾರಂ ಪಾಷಾಣ ಇವ ನಿಶ್ಚಲಃ

ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದು, ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಒಳಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಉಸಿರಿನ ಚಲನವಲನವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ, ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ಅಚಲನಾದನು.

ದಶವರ್ಷಸಹಸ್ರಾಣಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಥೋ ಽಭವತ್ಪ್ರಭುಃ ಅಧೋಮುಖಂ ತು ಯತ್ಪದ್ಮಂ ಹೃದಿ ಸಂಸ್ಥಂ ಸುಶೋಭನಮ್

ಆ ಪ್ರಭುನು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದನು; ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕೆಳಗೆ ಮುಖವಿಟ್ಟ ಸುಂದರ ಕಮಲವು—

ಪೂರಿತಂ ಪೂರಕೇಣೈವ ಪ್ರಬುದ್ಧಂ ಚಾಭವತ್ತದಾ ತದೂರ್ಧ್ವವಕ್ತ್ರಮ್ ಅಭವತ್ ಕುಮ್ಭಕೇನ ನಿರೋಧಿತಮ್

ಆ ಕಮಲವು ಉಸಿರಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ತುಂಬಿತು, ನಂತರ ಅದು ಜಾಗೃತವಾಯಿತು; ಅದರ ಮೇಲ್ಮುಖವು ಉಸಿರನ್ನು ತಡೆದು ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು.

ತತ್ಪದ್ಮಕರ್ಣಿಕಾಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಾಪಯಾಮಾಸ ಚೇಶ್ವರಮ್ ತದೋಮಿತಿ ಶಿವಂ ದೇವಮ್ ಅರ್ಧಮಾತ್ರಾಪರಂ ಪರಮ್

ಆ ಕಮಲದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಒಂ ಎಂಬ ಶಬ್ದರೂಪ ಶಿವನನ್ನು, ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು, ಅರ್ಧಮಾತ್ರೆಗೆ ಮೀರುವ ದೇವರನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.

ಮೃಣಾಲತನ್ತುಭಾಗೈಕಶತಭಾಗೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್ ಯಮೀ ಯಮವಿಶುದ್ಧಾತ್ಮಾ ನಿಯಮ್ಯೈವಂ ಹೃದೀಶ್ವರಮ್

ಕಮಲದ ನಾರು ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಯಮ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧವಾದವನು—

ಯಮಪುಷ್ಪಾದಿಭಿಃ ಪೂಜ್ಯಂ ಯಾಜ್ಯೋ ಹ್ಯಯಜದವ್ಯಯಮ್ ತಸ್ಯ ಹೃತ್ಕಮಲಸ್ಥಸ್ಯ ನಿಯೋಗಾಚ್ಚಾಂಶಜೋ ವಿಭುಃ

ಯಮಪುಷ್ಪಾದಿ ಹೂಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ, ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ, ನಾಶವಿಲ್ಲದ ದೇವರನ್ನು ಹೃದಯಕಮಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದವನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಭಾಗದಿಂದ ಮಹಾಶಕ್ತಿಯು ಹುಟ್ಟಿತು.

ಲಲಾಟಮಸ್ಯ ನಿರ್ಭಿದ್ಯ ಪ್ರಾದುರಾಸೀತ್ಪಿತಾಮಹಾತ್ ಲೋಹಿತೋ ಽಭೂತ್ ಸ್ವಯಂ ನೀಲಃ ಶಿವಸ್ಯ ಹೃದಯೋದ್ಭವಃ

ಪಿತಾಮಹನ ಭ್ರೂಮಧ್ಯವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಕೆಂಪು ವರ್ಣದ, ಸ್ವಯಂ ನೀಲವರ್ಣದ, ಶಿವನ ಹೃದಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು.

ವಹ್ನೇಶ್ಚೈವ ತು ಸಂಯೋಗಾತ್ ಪ್ರಕೃತ್ಯ ಪುರುಷಃ ಪ್ರಭುಃ ನೀಲಶ್ ಚ ಲೋಹಿತಶ್ಚೈವ ಯತಃ ಕಾಲಾಕೃತಿಃ ಪುಮಾನ್

ಅಗ್ನಿಯೊಂದಿಗಿನ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಪುರುಷಸ್ವರೂಪಿಯಾದ ಪ್ರಭು, ನೀಲಿ ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದಿಂದ, ಕಾಲಸ್ವರೂಪಿಯಾದ ಪುರುಷನು ಉದಯವಾಯಿತು.

ನೀಲಲೋಹಿತ ಇತ್ಯುಕ್ತಸ್ ತೇನ ದೇವೇನ ವೈ ಪ್ರಭುಃ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಭಗವಾನ್ಕಾಲಃ ಪ್ರೀತಾತ್ಮಾ ಚಾಭವದ್ವಿಭುಃ

ಆ ದೇವರು ಅವನನ್ನು ನೀಲಲೋಹಿತ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು; ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಕಾಲಸ್ವರೂಪಿಯಾದ ಭಗವಂತನು ಸಂತುಷ್ಟ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬಂದನು.

ಸುಪ್ರೀತಮನಸಂ ದೇವಂ ತುಷ್ಟಾವ ಚ ಪಿತಾಮಹಃ ನಾಮಾಷ್ಟಕೇನ ವಿಶ್ವಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವಾತ್ಮಾನಂ ಮಹಾಮುನೇ

ಪಿತಾಮಹನು ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷದಿಂದ ವಿಶ್ವಾತ್ಮನಾದ ದೇವರನ್ನು, ಎಂಟು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ, ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ವಿಶ್ವಾತ್ಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದನು.

ನಮಸ್ತೇ ಭಗವನ್ ರುದ್ರ ಭಾಸ್ಕರಾಮಿತತೇಜಸೇ ನಮೋ ಭವಾಯ ದೇವಾಯ ರಸಾಯಾಮ್ಬುಮಯಾಯ ತೇ

ನಮಸ್ಕಾರಗಳು ಭಗವಂತನಾದ ರುದ್ರನಿಗೆ, ಭಾಸ್ಕರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನನಾದವನು; ಭವನಿಗೆ, ದೇವರಿಗೆ, ರಸ ಮತ್ತು ನೀರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.

ಶರ್ವಾಯ ಕ್ಷಿತಿರೂಪಾಯ ಸದಾ ಸುರಭಿಣೇ ನಮಃ ಈಶಾಯ ವಾಯವೇ ತುಭ್ಯಂ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಾಯ ನಮೋ ನಮಃ

ಭೂಮಿಯ ರೂಪವಿರುವ ಸದಾ ಸುಗಂಧಯುಕ್ತನಾದ ಶರ್ವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ಈಶನಿಗೆ, ಗಾಳಿಯ ರೂಪದ ನಿನಗೆ, ಸ್ಪರ್ಶೇಂದ್ರಿಯ ಸ್ವರೂಪನಾದ ನಿನಗೆ ಪುನಃ ಪುನಃ ನಮಸ್ಕಾರ.

ಪಶೂನಾಂ ಪತಯೇ ಚೈವ ಪಾವಕಾಯಾತಿತೇಜಸೇ ಭೀಮಾಯ ವ್ಯೋಮರೂಪಾಯ ಶಬ್ದಮಾತ್ರಾಯ ತೇ ನಮಃ

ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲರ ಸ್ವಾಮಿಯಾದವರೇ, ಅಗ್ನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಕಾಶಮಾನರಾಗಿರುವವರೇ, ಭಯಂಕರರೂ, ಆಕಾಶದ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವವರೂ, ಶಬ್ದಸ್ವರೂಪಿಯಾದವರೇ, ನಿಮಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.

ಮಹಾದೇವಾಯ ಸೋಮಾಯ ಅಮೃತಾಯ ನಮೋ ಽಸ್ತು ತೇ ಉಗ್ರಾಯ ಯಜಮಾನಾಯ ನಮಸ್ತೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿನೇ

ಮಹಾದೇವನಾದವರೇ, ಸೋಮನಾದವರೇ, ಅಮೃತಸ್ವರೂಪಿಯಾದವರೇ, ನಿಮಗೆ ವಂದನೆಗಳು. ಭಯಂಕರರೂ, ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವವರೂ, ಕರ್ಮಪಥದಲ್ಲಿ ನಿರತರೂ ಆಗಿರುವವರೇ, ನಿಮಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.

ಯಃ ಪಠೇಚ್ಛೃಣುಯಾದ್ವಾಪಿ ಪೈತಾಮಹಮಿಮಂ ಸ್ತವಮ್ ರುದ್ರಾಯ ಕಥಿತಂ ವಿಪ್ರಾಞ್ ಶ್ರಾವಯೇದ್ವಾ ಸಮಾಹಿತಃ

ಯಾರು ಈ ಪಿತಾಮಹರು ರುದ್ರನಿಗಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಓದುತ್ತಾರೋ ಅಥವಾ ಕೇಳುತ್ತಾರೋ, ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತಾರೋ,

ಅಷ್ಟಮೂರ್ತೇಸ್ತು ಸಾಯುಜ್ಯಂ ವರ್ಷಾದೇಕಾದವಾಪ್ನುಯಾತ್ ಏವಂ ಸ್ತುತ್ವಾ ಮಹಾದೇವಮ್ ಅವೈಕ್ಷತ ಪಿತಾಮಹಃ

ಅವರು ಹತ್ತನೇ ವರ್ಷದೊಳಗೆ ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿಯೊಂದಿಗಿನ ಏಕತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದ ಪಿತಾಮಹನು ಆತನನ್ನು ಕಂಡನು.

ತದಾಷ್ಟಧಾ ಮಹಾದೇವಃ ಸಮಾತಿಷ್ಠತ್ಸಮನ್ತತಃ ತದಾ ಪ್ರಕಾಶತೇ ಭಾನುಃ ಕೃಷ್ಣವರ್ತ್ಮಾ ನಿಶಾಕರಃ

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಷ್ಟರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾದನು. ಆಗ ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು, ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಕಪ್ಪು ಮಾರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು.

ಕ್ಷಿತಿರ್ವಾಯುಃ ಪುಮಾನಂಭಃ ಸುಷಿರಂ ಸರ್ವಗಂ ತಥಾ ತದಾಪ್ರಭೃತಿ ತಂ ಪ್ರಾಹುರ್ ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿರಿತೀಶ್ವರಮ್

ಭೂಮಿ, ಗಾಳಿ, ಪುರುಷ, ನೀರು, ಆಕಾಶ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವವನು—ಆ ಸಮಯದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿ ಎಂಬೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅಷ್ಟಮೂರ್ತೇಃ ಪ್ರಸಾದೇನ ವಿರಞ್ಚಿಶ್ಚಾಸೃಜತ್ಪುನಃ ಸೃಷ್ಟ್ವೈತದ್ ಅಖಿಲಂ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಪುನಃ ಕಲ್ಪಾನ್ತರೇ ಪ್ರಭುಃ

ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿಯ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ವಿರಿಂಚಿ ಮತ್ತೆ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಈ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮನು, ಯುಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತೆ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಸಹಸ್ರಯುಗಪರ್ಯನ್ತಂ ಸಂಸುಪ್ತೇ ಚ ಚರಾಚರೇ ಪ್ರಜಾಃ ಸ್ರಷ್ಟುಮನಾಸ್ ತೇಪೇ ತತ ಉಗ್ರಂ ತಪೋ ಮಹತ್

ಸಾವಿರ ಯುಗಗಳ ಕಾಲ ಎಲ್ಲ ಚರಾಚರ ಜೀವಿಗಳು ನಿದ್ರಿಸಿದ್ದಾಗ, ಅವನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು ಭಾರೀ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು.

ತಸ್ಯೈವಂ ತಪ್ಯಮಾನಸ್ಯ ನ ಕಿಂಚಿತ್ಸಮವರ್ತತ ತತೋ ದೀರ್ಘೇಣ ಕಾಲೇನ ದುಃಖಾತ್ಕ್ರೋಧೋ ವ್ಯಜಾಯತ

ಅವನಂತಹ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಏನೂ ಸಂಭವಿಸಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ದೀರ್ಘ ಕಾಲದ ನಂತರ ದುಃಖದಿಂದ ಅವನೊಳಗೆ ಕೋಪವು ಹುಟ್ಟಿತು.

ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟಸ್ಯ ನೇತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಪತನ್ನಶ್ರುಬಿನ್ದವಃ ತತಸ್ತೇಭ್ಯೋ ಽಶ್ರುಬಿನ್ದುಭ್ಯೋ ಭೂತಾಃ ಪ್ರೇತಾಸ್ತದಾಭವನ್

ಕೋಪದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಅಶ್ರುಬಿಂದುಗಳು ಬಿದ್ದವು. ಆ ಅಶ್ರುಬಿಂದುಗಳಿಂದ ಭೂತಗಳು, ಪ್ರೇತಗಳು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವು.

ಸರ್ವಾಂಸ್ತಾನಗ್ರಜಾನ್ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಭೂತಪ್ರೇತನಿಶಾಚರಾನ್ ಅನಿನ್ದತ ತದಾ ದೇವೋ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಾನಮ್ ಅಜೋ ವಿಭುಃ

ಆ ಭೂತ, ಪ್ರೇತ, ನಿಶಾಚರ ಎಂಬ ಹಿರಿಯ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ದೇವರಾದ, ಅಜನು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವ ಬ್ರಹ್ಮನು ತಾನೇ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದೆನೆಂದು ದೂಷಿಸಿಕೊಂಡನು.

ಜಹೌ ಪ್ರಾಣಾಂಶ್ ಚ ಭಗವಾನ್ ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ತತಃ ಪ್ರಾಣಮಯೋ ರುದ್ರಃ ಪ್ರಾದುರಾಸೀತ್ಪ್ರಭೋರ್ಮುಖಾತ್

ಕೋಪದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾದ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ಆಗ ಪ್ರಭುವಿನ ಬಾಯಿಂದ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ರುದ್ರನು ಹೊರಬಂದನು.

ಅರ್ಧನಾರೀಶ್ವರೋ ಭೂತ್ವಾ ಬಾಲಾರ್ಕಸದೃಶದ್ಯುತಿಃ ತದೈಕಾದಶಧಾತ್ಮಾನಂ ಪ್ರವಿಭಜ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ

ಅರ್ಧನಾರೀಶ್ವರನಾಗಿ, ಬೆಳಗಿನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾ, ತನ್ನನ್ನು ಹನ್ನೊಂದರಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ, ಆ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಉಳಿದನು.

ಅರ್ಧೇನಾಂಶೇನ ಸರ್ವಾತ್ಮಾ ಸಸರ್ಜಾಸೌ ಶಿವಾಮುಮಾಮ್ ಸಾ ಚಾಸೃಜತ್ತದಾ ಲಕ್ಷ್ಮೀಂ ದುರ್ಗಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಾಂ ಸರಸ್ವತೀಮ್

ಅವನು ತನ್ನ ಅರ್ಧ ಭಾಗದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮನಾಗಿ ಶಿವೆಯಾದ ಉಮೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಆಕೆ ಮತ್ತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ದುರ್ಗೆಯನ್ನು, ಸರಸ್ವತಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಳು.