ವಿಶ್ವದ ರಚನೆಯು ಎಷ್ಟು ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುವಂತೆ, ಅಗ್ನಿಯು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಗಾತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಹತ್ತುಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಾತ್ರದ ವಾಯುವಿನಿಂದ ಹೊರಗಡೆಯಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆ ವಾಯುವನ್ನು ಕೂಡ ಮತ್ತೆ ಹತ್ತುಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಆಕಾಶದಿಂದ ಆವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿ, ವಾಯುವನ್ನು ಆಕಾಶ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಶಬ್ದವು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಶಬ್ದದ ಮೂಲವಾದ ಮಹತ್ತತ್ವವನ್ನು ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿ ಆವರಿಸಿದೆ. ಈ ರೀತಿ, ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವು ಏಳು ಆವರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಎಂದು ಪಂಡಿತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಆತ್ಮವು ಕಮಲಾಸನನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ, ಆ ಮೊದಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಮುಖಗಳ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಭವ (ಶಿವ) ರಚನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ನಂತರ ಅವರು ಶಂಭುವಿನ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಸ್ಪರ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಲಯ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಲಯದ ಕರ್ತೃ ಮಹೇಶ್ವರನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ರಜೋಗುಣದಿಂದ, ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ವದಿಂದ, ಲಯದಲ್ಲಿ ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಕೂಡಿರುವನು. ಈ ರೀತಿ ಅವನು ಮೂರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೂಲ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಸಂರಕ್ಷಕ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರಕ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹೇಶ್ವರ, ಶಿವನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿದೆ. ಸದಾಶಿವ, ಭವ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ—ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಅವನ ವಿಶ್ವರೂಪಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೀತಿ, ಪುರುಷನಾದ ದೇವರ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಈ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಕೃತ ಸೃಷ್ಟಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಮೊದಲನೆಯ ಶುಭಕರವಾದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದ್ದು, ಯಾವುದೇ ಯೋಚನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವಯಂ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಥಮ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕಾಲವನ್ನು ಒಂದು ದಿನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದರ ರಾತ್ರಿಯೂ ಇದೇ ರೀತಿ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಲಯದ ರಾತ್ರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ದಿನದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹೊರತರುತ್ತಾನೆ; ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಲಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಈ ದಿನ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಗಳು ಕೇವಲ ರೂಪಕ ಮಾತ್ರ; ಅವನಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಕಾಲದ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ. ದಿನದಲ್ಲಿ ಸರ್ವ ರೂಪಗಳು, ವಿವಿಧ ದೇವತೆಗಳು, ಪ್ರಾಣಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಅಧಿಪತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಇರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಲಯವಾಗುತ್ತವೆ, ಮತ್ತೆ ಬೆಳಗಿನ ಜತೆಗೆ ಅವು ಪುನಃ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಅವನ ದಿನ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯು ಇಂತಹದ್ದಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳ ಸಾವಿರ ಚಕ್ರಗಳ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನ್ವಂತರಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿವೆ. ಅದರ ಸಂಧ್ಯೆ ಶತ ವರ್ಷಗಳಾಗಿದ್ದು, ಅದರಷ್ಟೇ ಅವಧಿಯ ಭಾಗವೂ ಇದೆ. ಇತರ ಯುಗಗಳ ಸಂಧ್ಯೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂವತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತು ಮತ್ತು ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳಾಗಿವೆ. ಕೃತಯುಗದ ಸಂಧ್ಯೆ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಉಳಿದ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಆರುಶೇ ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯು ಸಂಧ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ತ್ರೇತಾ, ದ್ವಾಪರ ಮತ್ತು ಕಲಿ ಯುಗಗಳ ಅವಧಿಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಒಬ್ಬ ಆರೋಗ್ಯವಂತನಿಗೆ ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸುವ ಹದಿನೈದು ಕ್ಷಣಗಳು ಒಂದು ಕಾಷ್ಠಾ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಕಾಷ್ಠೆಗಳು ಒಂದು ಕಾಲಾ; ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಕಾಲೆಗಳು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಎಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನೈದು ಮುಹೂರ್ತಗಳು ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಒಂದು ದಿನವೂ ಆಗುತ್ತವೆ. ಪಿತೃಗಳಿಗೆ, ದಿನ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯು ಸೇರಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಪುನಃ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವರಿಗಾಗಿಯೇ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷವು ದಿನ, ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷವು ರಾತ್ರಿಯಾಗಿದೆ; ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಮೂವತ್ತು ತಿಂಗಳುಗಳು ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಒಂದು ತಿಂಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಮೂರು ನೂರು ತಿಂಗಳುಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಅರವತ್ತು ತಿಂಗಳುಗಳು ಪಿತೃಗಳ ಒಂದು ವರ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಮನುಷ್ಯರ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದಿಂದ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಮನುಷ್ಯರ ಶತ ವರ್ಷಗಳು ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಹತ್ತು ತಿಂಗಳುಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳು ಸೇರಿ ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳುಗಳು ವರ್ಷವಾಗುತ್ತವೆ. ಲಿಂಗಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ದೈವ ದಿನ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯಾಗಿ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿ ದಿನ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯು ಸೇರಿ ಒಂದು ವರ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಪುನಃ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ, ಉತ್ತರಾಯಣವು ದಿನ, ದಕ್ಷಿಣಾಯಣವು ರಾತ್ರಿಯಾಗಿವೆ. ಮೂವತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಒಂದು ದೈವ ತಿಂಗಳಾಗುತ್ತವೆ; ಶತಮಾನವು ಮೂರು ದೈವ ತಿಂಗಳುಗಳಾಗುತ್ತದೆ. ಹತ್ತು ದಿನಗಳು ದೈವ ನಿಯಮವಾಗಿವೆ; ಮೂರು ನೂರು ವರ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಅರುವತ್ತು ವರ್ಷಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಈ ದೈವ ವರ್ಷವನ್ನು ಮನುಷ್ಯರ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇನ್ನೂ ಮೂವತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಸಪ್ತರ್ಷಿ ವರ್ಷದಾಗಿವೆ; ಒಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ಮನುಷ್ಯ ವರ್ಷಗಳಾಗಿವೆ. ಇನ್ನೂ ತೊಂಭತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಧ್ರುವ ವರ್ಷದಾಗಿವೆ; ಮೂವತ್ತಾರು ಸಾವಿರ ಮನುಷ್ಯ ವರ್ಷಗಳಾಗಿವೆ. ನೂರು ವರ್ಷಗಳು ದೈವ ನಿಯಮವಾಗಿವೆ; ಮೂರು ಲಕ್ಷ ಮನುಷ್ಯ ವರ್ಷಗಳಾಗಿವೆ. ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವರು; ಸಂಖ್ಯಾಜ್ಞರು ಸಾವಿರ ದೈವ ವರ್ಷಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ದೈವ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದ ಪ್ರಕಾರ ಯುಗಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಮೊದಲಿಗೆ ಕೃತಯುಗ, ನಂತರ ತ್ರೇತಾಯುಗ. ನಂತರ ದ್ವಾಪರ ಮತ್ತು ಕಲಿ—ಈ ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳ ಅವಧಿಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯರ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ, ದೈವ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದ ಪ್ರಕಾರ ಕೃತಯುಗದ ಅವಧಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ವರ್ಷಗಳಾಗಿವೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಇರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ನೂರರಿಂದ ಗುಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ತ್ರೇತಾಯುಗದ ಅವಧಿ ಎಂಭತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು, ಮತ್ತು ಏಳು ಲಕ್ಷ ಮನುಷ್ಯ ವರ್ಷಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ದ್ವಾಪರಯುಗದ ಅವಧಿ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು, ಮತ್ತು ಮೂರು ಲಕ್ಷ ವರ್ಷಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಲಿಯುಗದ ಅವಧಿ ಅರುವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ರೀತಿ ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳ ಒಟ್ಟು ಅವಧಿ, ಸಂಧ್ಯೆಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಮೂರೂವತ್ತಾರು ಲಕ್ಷ ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಿದೆ; ಸಂಧ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಮೂವತ್ತೊಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳೆಂದು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿ, ಕಾಲಚಕ್ರ, ಯುಗಗಳ ಅವಧಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ರಚನೆ—allವು ದೇವರ ಅದ್ಭುತ ಲೀಲೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪುರಾಣವು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.