धर्मादैश्वर्यमित्येषा श्रुतिरेषा सनातनी दैत्याश्चैते हि धर्मिष्ठाः सर्वे त्रिपुरवासिनः
'धर्म से ऐश्वर्य प्राप्त होता है—यह सनातन शिक्षा है; और ये सभी त्रिपुर के निवासी दैत्य वास्तव में धर्मनिष्ठ हैं।'
तस्मादवध्यतां प्राप्ता नान्यथा द्विजपुङ्गवाः कृत्वापि सुमहत्पापं रुद्रमभ्यर्चयन्ति ये
'इसलिए, हे श्रेष्ठ द्विजों, वे अवध्य हो गए हैं; चाहे वे कितना भी बड़ा पाप कर लें, जो रुद्र की पूजा करते हैं, उनके लिए और कोई उपाय नहीं।'
मुच्यन्ते पातकैः सर्वैः पद्मपत्रमिवांभसा पूजया भोगसंपत्तिर् अवश्यं जायते द्विजाः
'पूजा के द्वारा वे सभी पापों से मुक्त हो जाते हैं, जैसे कमल का पत्ता जल से अछूता रहता है; और, हे द्विजों, भोग और संपत्ति अवश्य प्राप्त होती है।'
तस्मात्ते भोगिनो दैत्या लिङ्गार्चनपरायणाः तस्मात्कृत्वा धर्मविघ्नम् अहं देवाः स्वमायया
'इसलिए वे दैत्य, जो लिंग की पूजा में लगे रहते हैं, भोगी हैं; अतः, उनके धर्म में विघ्न डालकर, हे देवताओं, मैं अपनी माया से—'
दैत्यानां देवकार्यार्थं जेष्ये ऽहं त्रिपुरं क्षणात् विचार्यैवं ततस्तेषां भगवान्पुरुषोत्तमः कर्तुं व्यवसितश्चाभूद् धर्मविघ्नं सुरारिणाम्
'—देवताओं के कार्य के लिए, उन दैत्यों और त्रिपुर को क्षणभर में जीत लूँगा; ऐसा विचार कर भगवान् पुरुषोत्तम ने सुरों के शत्रुओं के धर्म में विघ्न डालने का निश्चय किया।'
असृजच्च महातेजाः पुरुषं चात्मसंभवम् मायी मायामयं तेषां धर्मविघ्नार्थमच्युतः
और महाशक्ति सम्पन्न अच्युत ने अपने ही शरीर से उत्पन्न एक तेजस्वी पुरुष को, जो मायावी और माया से बना था, उनके धर्म में बाधा डालने के लिए उत्पन्न किया।
शास्त्रं च शास्ता सर्वेषाम् अकरोत्कामरूपधृक् सर्वसंमोहनं मायी दृष्टप्रत्ययसंयुतम्
उस मायावी ने इच्छानुसार रूप धारण कर, सभी के लिए एक ऐसा शास्त्र बनाया, जो मोह से भरा था, सबको मोहित करने वाला था और देखने में प्रमाणयुक्त लगता था।
एतत्स्वाङ्गभवायैव पुरुषायोपदिश्य तु मायी मायामयं शास्त्रं ग्रन्थषोडशलक्षकम्
अपने ही अंग से उत्पन्न उस पुरुष को उसने यह मायामय शास्त्र, जो सोलह हज़ार श्लोकों का था, सिखाया।
श्रौतस्मार्तविरुद्धं च वर्णाश्रमविवर्जितम् इहैव स्वर्गनरकं प्रत्ययं नान्यथा पुनः
वह शास्त्र वेद और स्मृति के विरुद्ध था, उसमें वर्ण और आश्रम का कोई स्थान नहीं था; उसमें यही सिखाया गया कि स्वर्ग और नरक इसी संसार में हैं, और कहीं नहीं।
तच्छास्त्रमुपदिश्यैव पुरुषायाच्युतः स्वयम् पुरत्रयविनाशाय प्राहैनं पुरुषं हरिः
उस शास्त्र को उस पुरुष को सिखाकर, अच्युत ने स्वयं त्रिपुर के विनाश के लिए उस पुरुष को आदेश दिया, और हरि ने कहा—
गन्तुमर्हसि नाशाय भो तूर्णं पुरवासिनाम् धर्मास् तथा प्रणश्यन्तु श्रौतस्मार्ता न संशयः
'तुम शीघ्र ही उन नगरवासियों के नाश के लिए जाओ; वेद और स्मृति पर आधारित धर्म नष्ट हो जाए—इसमें कोई संदेह नहीं।'
ततः प्रणम्य तं मायी मायाशास्त्रविशारदः प्रविश्य तत्पुरं तूर्णं मुनिर्मायां तदाकरोत्
फिर उस मायावी, जो मायाशास्त्र में निपुण था, ने उन्हें प्रणाम किया और जल्दी से उस नगर में प्रवेश किया; वहाँ मुनि ने अपनी माया का प्रयोग किया।
मायया तस्य ते दैत्याः पुरत्रयनिवासिनः श्रौतं स्मार्तं च संत्यज्य तस्य शिष्यास्तदाभवन्
उसकी माया से, त्रिपुर में रहने वाले वे दैत्य वेद और परंपरागत कर्तव्यों को छोड़कर उसी के शिष्य बन गए।
तत्यजुश् च महादेवं शङ्करं परमेश्वरम् नारदो ऽपि तदा मायी नियोगान्मायिनः प्रभोः
उन्होंने महादेव, शंकर, परमेश्वर को भी त्याग दिया; यहाँ तक कि नारद भी उस मायावी प्रभु के आदेश से भ्रमित हो गए।
प्रविश्य तत्पुरं तेन मायिना सह दीक्षितः मुनिः शिष्यैः प्रशिष्यैश् च संवृतः सर्वतः स्वयम्
उस मायावी के साथ उस नगर में प्रवेश करके, मुनि ने दीक्षा ली और चारों ओर अपने शिष्यों व उपशिष्यों से घिर गए।
स्त्रीधर्मं चाकरोत्स्त्रीणां दुश्चारफलसिद्धिदम् चक्रुस्ताः सर्वदा लब्ध्वा सद्य एव फलं स्त्रियः
उसने स्त्रियों के धर्म का पालन किया, जिससे कठिन कर्मों का फल मिलता है; वे स्त्रियाँ तुरंत फल पाकर सदा वही करती रहीं।
जनासक्ता बभूवुस्ता विनिन्द्य पतिदेवताः अद्यापि गौरवात्तस्य नारदस्य कलौ मुनेः
वे सांसारिक जीवन में आसक्त हो गईं और पति-देवता की पूजा की निंदा करने लगीं; आज भी कलियुग में, नारद मुनि के सम्मान में यह प्रथा बनी हुई है।
नार्यश्चरन्ति संत्यज्य भर्तॄन् स्वैरं वृथाधमाः स्त्रीणां माता पिता बन्धुः सखा मित्रं च बान्धवः
स्त्रियाँ अपने पतियों को छोड़कर स्वेच्छा से और बुरी चाल चलने लगीं; स्त्रियों के लिए माता, पिता, बंधु, सखा, मित्र और संबंधी—
भर्ता एव न संदेहस् तथाप्य् आसहमायया कृत्वापि सुमहत्पापं या भर्तुः प्रेमसंयुता
—इन सब में पति ही सबसे बढ़कर है, इसमें कोई संदेह नहीं; फिर भी माया के प्रभाव से, यदि कोई स्त्री बड़ा पाप भी कर ले, परंतु पति से प्रेम से जुड़ी रहे—
प्राप्नुयात् परमं स्वर्गं नरकं च विपर्ययात् पुरैका मुनिशार्दूलाः सर्वधर्मान् सदा पतिम्
—तो वह परम स्वर्ग को प्राप्त करती है, या विपरीत आचरण से नरक जाती है; एक नगर में, हे श्रेष्ठ मुनियों, स्त्रियाँ सदा अपने पति को ही सब धर्म मानती हैं।
संत्यज्यापूजयन्साध्व्यो देवानन्याञ्जगद्गुरून् ताः स्वर्गलोकमासाद्य मोदन्ते विगतज्वराः
वे साध्वी स्त्रियाँ अन्य देवताओं और जगद्गुरुओं की पूजा छोड़कर, स्वर्गलोक प्राप्त कर, वहां बिना किसी दुख के आनंदित रहती हैं।
नरकं च जगामान्या तस्माद्भर्ता परा गतिः तथापि भर्तॄन् स्वांस् त्यक्त्वा बभूवुः स्वैरवृत्तयः
अन्य स्त्री नरक चली गई; इसलिए पति ही सबसे श्रेष्ठ गति है; फिर भी, अपने पतियों को छोड़कर वे स्वेच्छाचारी हो गईं।
मायया देवदेवस्य विष्णोस्तस्याज्ञया प्रभोः अलक्ष्मीश् च स्वयं तस्य नियोगात्त्रिपुरं गता
देवों के देव विष्णु की माया और उस प्रभु के आदेश से, अलक्ष्मी स्वयं उसकी आज्ञा से त्रिपुर चली गई।
या लक्ष्मीस्तपसा तेषां लब्धा देवेश्वरादजात् बहिर्गता परित्यज्य नियोगाद्ब्रह्मणः प्रभोः
जो लक्ष्मी उनके तप से देवेश्वर से प्राप्त हुई थी, वह ब्रह्मा प्रभु के आदेश से उन्हें छोड़कर बाहर चली गई।
बुद्धिमोहं तथाभूतं विष्णुमायाविनिर्मितम् तेषां दत्त्वा क्षणं देवस् तासां मायी च नारदः
विष्णु की माया से उत्पन्न ऐसा बुद्धि-मोह उन्हें देकर, देवता और मायावी नारद ने क्षणभर के लिए वह भ्रम उन पर डाल दिया।
सुखासीनौ ह्यसंभ्रान्तौ धर्मविघ्नार्थमव्ययौ एवं नष्टे तदा धर्मे श्रौतस्मार्ते सुशोभने
वे दोनों सुखपूर्वक और निश्चिंत बैठे रहे, धर्म में विघ्न डालने के लिए अडिग थे; इस प्रकार उस समय सुंदर श्रौत और स्मार्त धर्म नष्ट हो गया।
पाषण्डे ख्यापिते तेन विष्णुना विश्वयोनिना त्यक्ते महेश्वरे दैत्यैस् त्यक्ते लिङ्गार्चने तथा
जब विष्णु, जो सृष्टि के मूल हैं, ने पाखंड फैलाया और दैत्यों ने महेश्वर तथा लिंग की पूजा छोड़ दी—
स्त्रीधर्मे निखिले नष्टे दुराचारे व्यवस्थिते कृतार्थ इव देवेशो देवैः सार्धमुमापतिम्
जब स्त्रियों का सारा धर्म नष्ट हो गया और दुष्ट आचरण फैल गया, तब देवताओं के स्वामी, मानो संतुष्ट होकर, देवताओं सहित उमा के पति के पास पहुँचे।
तपसा प्राप्य सर्वज्ञं तुष्टाव पुरुषोत्तमः महेश्वराय देवाय नमस्ते परमात्मने
तपस्या से सर्वज्ञ को पाकर, पुरुषोत्तम ने उनकी स्तुति की— 'महेश्वर, देव, परमात्मा, आपको प्रणाम।'
नारायणाय शर्वाय ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे शाश्वताय ह्यनन्ताय अव्यक्ताय च ते नमः
'नारायण, शर्व, ब्रह्मा, ब्रह्मरूप, शाश्वत, अनंत, अव्यक्त—आपको बार-बार नमस्कार है।'