લિઙ્ગપુરાણમ્

રાત્રૌ ચેન્દ્રધનુઃ પશ્યેદ્ દિવા નક્ષત્રમણ્ડલમ્ પરનેત્રેષુ ચાત્માનં ન પશ્યેન્ન સ જીવતિ

જે વ્યક્તિ રાતે ઇન્દ્રધનુષ્ય જુએ, દિવસે તારાઓનો વળયો જુએ, અથવા બીજાના આંખોમાં પોતાને ન જોઈ શકે, તે જીવતો નથી.

નેત્રમેકં સ્રવેદ્યસ્ય કર્ણૌ સ્થાનાચ્ચ ભ્રશ્યતઃ વક્રા ચ નાસા ભવતિ વિજ્ઞેયો ગતજીવિતઃ

જેના એક આંખમાંથી પાણી આવે, કાન પોતાની જગ્યા પરથી ખસી જાય, અથવા નાક વાંકી થઈ જાય, એનું જીવન ચૂક્યું છે એવું સમજવું.

યસ્ય કૃષ્ણા ખરા જિહ્વા પદ્માભાસં ચ વૈ મુખમ્ ગણ્ડે વા પિણ્ડિકારક્તે તસ્ય મૃત્યુરુપસ્થિતઃ

જેની જીભ કાળી અને ખડકાયેલી હોય, મોઢું કમળ જેવું દેખાય, અથવા ગાલે લાલ ગાંઠ હોય, એના મૃત્યુ નજીક છે.

મુક્તકેશો હસંશ્ચૈવ ગાયન્નૃત્યંશ્ ચ યો નરઃ યામ્યામભિમુખં ગચ્છેત્ તદન્તં તસ્ય જીવિતમ્

જે પુરુષ ખુલ્લા વાળે, હસે, ગાય, કે નાચે અને દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને ચાલે, એનું જીવન પૂરૂં થવા આવે છે.

યસ્ય શ્વેતઘનાભાસા શ્વેતસર્ષપસંનિભા શ્વેતા ચ મૂર્તિર્હ્યસકૃત્ તસ્ય મૃત્યુરુપસ્થિતઃ

જેની કાયમ કાયમ સફેદ, ઘન વાદળ જેવી કે સફેદ રાયડા જેવી દેખાય, અથવા આખી કાયાં સફેદ દેખાય, એના મૃત્યુ નજીક છે.

ઉષ્ટ્રા વા રાસભા વાભિયુક્તાઃ સ્વપ્ને રથે શુભાઃ યસ્ય સો ઽપિ ન જીવેત્તુ દક્ષિણાભિમુખો ગતઃ

જે વ્યક્તિ સપનામાં ઊંટ કે ગધેડા સુંદર રથ સાથે જોડાયેલા જુએ, અને દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને જાય, એ જીવતો નથી.

દ્વે વાથ પરમે ઽરિષ્ટે એકીભૂતઃ પરં ભવેત્ ઘોષં ન શૃણુયાત્કર્ણે જ્યોતિર્ નેત્રે ન પશ્યતિ

જેમાં બે કે સૌથી ભયાનક અશુભ સંકેતો એકસાથે થાય, અને કાનથી અવાજ સાંભળતો ન હોય કે આંખે પ્રકાશ ન જુએ, એ ભારે સંકેત છે.

શ્વભ્રે યો નિપતેત્સ્વપ્ને દ્વારં ચાપિ પિધીયતે ન ચોત્તિષ્ઠતિ યઃ શ્વભ્રાત્ તદન્તં તસ્ય જીવિતમ્

જે વ્યક્તિ સપનામાં ખાડામાં પડી જાય, કે દરવાજો બંધ થઈ જાય અને એ ખાડામાંથી ઊભો ન રહી શકે, એનું જીવન પૂરૂં થાય છે.

મુખસ્ય શોષઃ સુષિરા ચ નાભિરત્યુષ્ણમૂત્રો વિષમસ્થ એવ

મોઢું સુકાઈ જાય, નાભિ ખોખલી લાગે, અને મૂત્ર બહુ ગરમ આવે—એવી સ્થિતિમાં માણસ ભારે સંકટમાં હોય છે.

દિવા વા યદિ વા રાત્રૌ પ્રત્યક્ષં યો નિહન્યતે હન્તારં ન ચ પશ્યેચ્ચ સ ગતાયુર્ન જીવતિ

જે વ્યક્તિને દિવસે કે રાતે ખુલ્લેઆમ મારી નાખવામાં આવે અને પોતાને મારનારને જોઈ ન શકે, એનું જીવન ચૂક્યું છે.

અગ્નિપ્રવેશં કુરુતે સ્વપ્નાન્તે યસ્તુ માનવઃ સ્મૃતિં નોપલભેચ્ચાપિ તદન્તં તસ્ય જીવિતમ્

જે પુરુષ સપનાના અંતે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરે, અથવા પોતાની સ્મૃતિ ગુમાવી દે, એનું જીવન પૂરૂં થાય છે.

યસ્તુ પ્રાવરણં શુક્લં સ્વકં પશ્યતિ માનવઃ કૃષ્ણં રક્તમપિ સ્વપ્ને તસ્ય મૃત્યુરુપસ્થિતઃ

જે પુરુષ સપનામાં પોતાનું સફેદ, કાળું કે લાલ કપડું જુએ, એના મૃત્યુ નજીક છે.

અરિષ્ટે સૂચિતે દેહે તસ્મિન્કાલ ઉપસ્થિતે ત્યક્ત્વા ખેદં વિષાદં ચ ઉપેક્ષેદ્ બુદ્ધિમાન્ નરઃ

જ્યારે આવા અશુભ સંકેતો શરીરમાં દેખાય અને સમય આવી પહોંચે, ત્યારે બુદ્ધિશાળી માણસે દુઃખ અને નિરાશા છોડીને નિષ્પક્ષ રહેવું જોઈએ.

પ્રાચીં વા યદિ વોદીચીં દિશં નિષ્ક્રમ્ય વૈ શુચિઃ સમે ઽતિસ્થાવરે દેશે વિવિક્તે જન્તુવર્જિતે

પૂર્વ કે ઉત્તર દિશામાં, શુદ્ધ, સમાન, મજબૂત અને એકાંત, જીવજંતુઓથી રહિત સ્થળે જવું જોઈએ.

ઉદઙ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખો વા સ્વસ્થશ્ ચાચાન્ત એવ ચ સ્વસ્તિકેનોપવિષ્ટસ્તુ નમસ્કૃત્વા મહેશ્વરમ્

ઉત્તર કે પૂર્વ તરફ મોઢું કરીને, શાંત અને સ્થિર રહી, સ્વસ્તિક આસનમાં બેસી, મહેશ્વરને વંદન કરીને બેસવું જોઈએ.

સમકાયશિરોગ્રીવો ધારયન્ નાવલોકયેત્ યથા દીપો નિવાતસ્થો નેઙ્ગતે સોપમા સ્મૃતા

શરીર, માથું અને ગળું સીધું રાખીને, આજુબાજુ ન જોઈને, જેમ પવન વગર દીવો હલતો નથી, એમ સ્થિર રહેવું જોઈએ.

પ્રાગુદક્પ્રવણે દેશે તથા યુઞ્જીત શાસ્ત્રવિત્ કામં વિતર્કં પ્રીતિં ચ સુખદુઃખે ઉભે તથા

પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ ઢાળ ધરાવતાં સ્થળે, શાસ્ત્ર જાણનારો માણસ ઈચ્છા, શંકા, આનંદ અને સુખ-દુઃખ બધું છોડી સાધના કરવી જોઈએ.

નિગૃહ્ય મનસા સર્વં શુક્લં ધ્યાનમ્ અનુસ્મરેત્ ઘ્રાણે ચ રસને નિત્યં ચક્ષુષી સ્પર્શને તથા

મનથી બધું સંયમમાં રાખીને, શુદ્ધ ધ્યાનને સતત સ્મરણ કરવું, નાક અને જીભ પર, તેમજ આંખો અને સ્પર્શ પર પણ હંમેશા ધ્યાન રાખવું.

શ્રોત્રે મનસિ બુદ્ધૌ ચ તત્ર વક્ષસિ ધારયેત્ કાલકર્માણિ વિજ્ઞાય સમૂહેષ્વેવ નિત્યશઃ

કાન, મન, બુદ્ધિ અને છાતી પર પણ તેને ધારે રાખવું. સમય અને કર્મને સમજીને, દરેક સમૂહમાં હંમેશા એ જ ધ્યાન રાખવું.

દ્વાદશાધ્યાત્મમિત્યેવં યોગધારણમુચ્યતે શતમર્ધશતં વાપિ ધારણાં મૂર્ધ્નિ ધારયેત્

આ રીતે બાર પ્રકારનું આંતરિક ધ્યાન યોગધારણ કહેવાય છે. એ ધ્યાનને માથા પર સો કે પચાસ વાર ધારે રાખવું.

ખિન્નસ્ય ધારણાયોગાદ્ વાયુરૂર્ધ્વં પ્રવર્તતે તતશ્ચાપૂરયેદ્ દેહમ્ ઓઙ્કારેણ સમન્વિતઃ

ધ્યાનમાં અશક્ત કે થાકેલા માણસમાં શ્વાસ ઉપર તરફ જાય છે; ત્યારે શરીરને ઓમના ઉચ્ચાર સાથે ભરવું.

તથૌંકારમયો યોગી અક્ષરે ત્વક્ષરી ભવેત્ અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ઓઙ્કારપ્રાપ્તિલક્ષણમ્

આ રીતે યોગી ઓમમય બની જાય છે; અક્ષરરૂપે અક્ષર બની જાય છે. હવે હું ઓમની પ્રાપ્તિનાં લક્ષણો કહીષ.

એષ ત્રિમાત્રો વિજ્ઞેયો વ્યઞ્જનં ચાત્ર ચેશ્વરઃ પ્રથમા વિદ્યુતી માત્રા દ્વિતીયા તામસી સ્મૃતા

આ ત્રણ માત્રાવાળું સમજવું, જેમાં વ્યંજન સ્વયં ભગવાન છે. પહેલી માત્રા વીજળી જેવી કહેવાય છે, બીજી તામસિક માનાય છે.

તૃતીયાં નિર્ગુણાં ચૈવ માત્રામક્ષરગામિનીમ્ ગાન્ધારી ચૈવ વિજ્ઞેયા ગાન્ધારસ્વરસંભવા

ત્રીજી માત્રા ગુણરહિત છે, અક્ષર તરફ લઈ જાય છે; તેને ગાંધારી પણ કહેવાય છે, જે ગાંધાર સ્વરથી ઉત્પન્ન થાય છે.

પિપીલિકાગતિસ્પર્શા પ્રયુક્તા મૂર્ધ્નિ લક્ષ્યતે યથા પ્રયુક્ત ઓઙ્કારઃ પ્રતિનિર્યાતિ મૂર્ધનિ

પિપીલિકા જેવી ચાલના સ્પર્શથી, તે માથા પર અનુભવી શકાય છે; જેમ ઓમનો ઉચ્ચાર થાય છે, તેમ તે માથા પર બહાર જાય છે.

તથૌંકારમયો યોગી ત્વ્ અક્ષરી ત્વક્ષરી ભવેત્ પ્રણવો ધનુઃ શરો હ્યાત્મા બ્રહ્મલક્ષણમુચ્યતે

આ રીતે યોગી ઓમમય બને છે; અક્ષરરૂપે અક્ષર બને છે. પ્રણવ ધનુષ છે, આત્મા એ તીણ છે અને બ્રહ્મ એ લક્ષ્ય કહેવાય છે.

અપ્રમત્તેન વેદ્ધવ્યં શરવત્ તન્મયો ભવેત્ ઓમિત્યેકાક્ષરં હ્યેતદ્ ગુહાયાં નિહિતં પદમ્

જાગૃત મનથી તેને તીણની જેમ ભેદવું જોઈએ; અને એમાં એકરૂપ થવું જોઈએ. આ એક અક્ષર 'ઓમ' હૃદયની ગુફામાં રહેલું અંતિમ લક્ષ્ય છે.

ઓમિત્યેતત્ત્રયો લોકાસ્ ત્રયો વેદાસ્ત્રયો ઽગ્નયઃ વિષ્ણુક્રમાસ્ત્રયસ્ત્વેતે ઋક્સામાનિ યજૂંષિ ચ

'ઓમ' એ ત્રણ લોક, ત્રણ વેદ, ત્રણ અગ્નિ છે; એ જ વિષ્ણુના ત્રણ પગલાં છે અને ઋક, સામ અને યજુર પણ છે.

માત્રા ચાર્ધં ચ તિસ્રસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ પરમાર્થતઃ તત્પ્રયુક્તસ્તુ યો યોગી તસ્ય સાલોક્યમાપ્નુયાત્

ત્રણ માત્રા અને અડધી માત્રા સાચા અર્થમાં સમજવી જોઈએ; જે યોગી તેનો ઉપયોગ કરે છે, તેને એ લોકની પ્રાપ્તિ થાય છે.