લિઙ્ગપુરાણમ્

ન હ્યેનં પ્રસ્થિતં કશ્ચિદ્ ગચ્છન્તમ્ અનુગચ્છતિ યદનેન કૃતં કર્મ તદેનમનુગચ્છતિ

કોઈ પણ માણસને છોડીને જતા સમયે કોઈ સાથે નથી જતું; માત્ર પોતાના કરેલા કર્મો જ તેની સાથે જાય છે.

તે નિત્યં યમવિષયેષુ સમ્પ્રવૃત્તાઃ ક્રોશન્તઃ સતતમનિષ્ટસંપ્રયોગૈઃ શુષ્યન્તે પરિગતવેદનાઃ શરીરા બહ્વીભિઃ સુભૃશમનન્તયાતનાભિઃ

યમના ક્ષેત્રોમાં સતત ફસાયેલા, એ લોકો સતત બૂમો પાડે છે, હંમેશાં દુઃખદ સંગથી પીડાતા, તેમનાં શરીર અનેક ભારે અને અંતહીન યાતનાથી સુકાઈ જાય છે.

કર્મણા મનસા વાચા યદભીક્ષ્ણં નિષેવતે તદભ્યાસો હરત્યેનં તસ્માત્કલ્યાણમાચરેત્

માણસ જે કંઈ કામ, વિચાર કે બોલી દ્વારા વારંવાર કરે છે, એ જ તેની આદત બની જાય છે અને તેને ખેંચી જાય છે; તેથી સારા કર્મો જ કરવું જોઈએ.

અનાદિમાન્પ્રબન્ધઃ સ્યાત્ પૂર્વકર્મણિ દેહિનઃ સંસારં તામસં ઘોરં ષડ્વિધં પ્રતિપદ્યતે

દેહધારી જીવ માટે જન્મમરણનો બંધ અનાદિ છે, તે પૂર્વકર્મથી ઊભો થાય છે અને એ ભયાનક, અંધકારમય સંસારના છ પ્રકારમાં પ્રવેશે છે.

માનુષ્યાત્પશુભાવશ્ ચ પશુભાવાન્ મૃગો ભવેત્ મૃગત્વાત્પક્ષિભાવશ્ ચ તસ્માચ્ચૈવ સરીસૃપઃ

માણસથી પશુ અવસ્થામાં જાય છે, પશુમાંથી મૃગ બને છે, મૃગથી પક્ષી અને પછી સરીસૃપ અવસ્થામાં પહોંચે છે.

સરીસૃપત્વાદ્ગચ્છેદ્વૈ સ્થાવરત્વં ન સંશયઃ સ્થાવરત્વે પુનઃ પ્રાપ્તે યાવદ્ ઉન્મિલતે જનઃ

સરીસૃપ અવસ્થાથી નિશ્ચિતપણે વનસ્પતિ અવસ્થામાં જાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; વનસ્પતિ અવસ્થામાં ફરી જન્મ થાય ત્યાં સુધી રહેવું પડે છે.

કુલાલચક્રવદ્ભ્રાન્તસ્ તત્રૈવ પરિવર્તતે ઇત્યેવં હિ મનુષ્યાદિઃ સંસારઃ સ્થાવરાન્તિકઃ

કુંભારના ચાક જેવા સતત ફરતા, એ રીતે મનુષ્યથી વનસ્પતિ સુધીનો સંસારચક્ર સતત ફરતું રહે છે.

વિજ્ઞેયસ્તામસો નામ તત્રૈવ પરિવર્તતે સાત્ત્વિકશ્ચાપિ સંસારો બ્રહ્માદિઃ પરિકીર્તિતઃ

આ સંસારચક્ર 'તામસ' કહેવાય છે અને એ જ રીતે ફરતું રહે છે; 'સાત્ત્વિક' સંસાર પણ છે, જે બ્રહ્માથી શરૂ થાય છે.

પિશાચાન્તઃ સ વિજ્ઞેયઃ સ્વર્ગસ્થાનેષુ દેહિનામ્ બ્રાહ્મે તુ કેવલં સત્ત્વં સ્થાવરે કેવલં તમઃ

પિશાચ સુધી પહોંચતું સંસારચક્ર સ્વર્ગસ્થ જીવોમાં પણ એવું જ છે; બ્રાહ્મ અવસ્થામાં માત્ર સત્ત્વ છે અને વનસ્પતિ અવસ્થામાં માત્ર તમસ છે.

ચતુર્દશાનાં સ્થાનાનાં મધ્યે વિષ્ટમ્ભકં રજઃ મર્મસુ છિદ્યમાનેષુ વેદનાર્તસ્ય દેહિનઃ

ચૌદ અવસ્થાઓમાં રજોગુણ આધારરૂપ છે; જ્યારે મર્મસ્થાન પર ઘા પડે છે ત્યારે દેહધારી જીવ દુઃખથી પીડાય છે.

તતસ્તત્પરમં બ્રહ્મ કથં વિપ્રઃ સ્મરિષ્યતિ સંસારઃ પૂર્વધર્મસ્ય ભાવનાભિઃ પ્રણોદિતઃ

પછી, હે મુનિ, કોઈને પરમ બ્રહ્મને કેવી રીતે યાદ રહેશે? સંસાર તો પૂર્વકર્મના સંસ્કારોથી જ ચાલે છે.

માનુષં ભજતે નિત્યં તસ્માદ્ધ્યાનં સમાચરેત્ ચતુર્દશવિધં હ્યેતદ્ બુદ્ધ્વા સંસારમણ્ડલમ્

માણસ જન્મ વારંવાર મળે છે; તેથી ધ્યાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ, આ ચૌદ પ્રકારના સંસારમંડળને સમજ્યા પછી.

નિત્યં સમારભેદ્ધર્મં સંસારભયપીડિતઃ તતસ્તરતિ સંસારં ક્રમેણ પરિવર્તિતઃ

સંસારના ભયથી પીડાઈને, હંમેશાં ધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ; પછી ધીરે ધીરે બદલાઈને સંસારને પાર કરી શકાય છે.

તસ્માચ્ચ સતતં યુક્તો ધ્યાનતત્પરયુઞ્જકઃ તથા સમારભેદ્યોગં યથાત્માનં સ પશ્યતિ

આથી, હંમેશાં એકાગ્ર રહી, ધ્યાનમાં તત્પર રહી, એવો યોગ કરવો જોઈએ કે પોતાને સાચા રૂપે જોઈ શકાય.

એષ આપઃ પરં જ્યોતિર્ એષ સેતુરનુત્તમઃ વિવૃત્યા હ્યેષ સંભેદાદ્ ભૂતાનાં ચૈવ શાશ્વતઃ

આ જ પરમ જળ છે, આ જ શ્રેષ્ઠ પ્રકાશ છે, આ જ શ્રેષ્ઠ પુલ છે; એના વિસ્ફોટ અને એકતાથી, એ સર્વ જીવોમાં શાશ્વત તત્વ છે.

તદેનં સેતુમાત્માનમ્ અગ્નિં વૈ વિશ્વતોમુખમ્ હૃદિસ્થં સર્વભૂતાનામ્ ઉપાસીત મહેશ્વરમ્

એ પુલરૂપ આત્માને, સર્વ દિશામાં વ્યાપેલા અગ્નિને, સર્વ જીવના હૃદયમાં રહેલા મહેશ્વરને ભક્તિપૂર્વક પૂજવું જોઈએ.

તથાન્તઃ સંસ્થિતં દેવં સ્વશક્ત્યા પરિમણ્ડિતમ્ અષ્ટધા ચાષ્ટધા ચૈવ તથા ચાષ્ટવિધેન ચ

એ રીતે, અંદર વસેલા દેવને, પોતાની શક્તિથી શોભિત, આઠ પ્રકારથી અને ફરીથી આઠ રીતે, એમ આઠ પ્રકારમાં ધ્યાન કરવું જોઈએ.

સૃષ્ટ્યર્થં સંસ્થિતં વહ્નિં સંક્ષિપ્ય ચ હૃદિ સ્થિતમ્ ધ્યાત્વા યથાવદ્દેવેશં રુદ્રં ભુવનનાયકમ્

સૃષ્ટિના હેતુથી અગ્નિને સ્થાપી, પછી તેને હૃદયમાં સ્થિર કરી, યોગ્ય રીતે દેવેશ, રુદ્ર, જગતના સ્વામીનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

હુત્વા પઞ્ચાહુતીઃ સમ્યક્ તચ્ચિન્તાગતમાનસઃ વૈશ્વાનરં હૃદિસ્થં તુ યથાવદનુપૂર્વશઃ

પાંચ આહુતિ યોગ્ય રીતે અર્પણ કરી, મનને એ ચિંતનમાં લીન કરી, પછી હૃદયસ્થ વૈશ્વાનર અગ્નિનું નિયમ મુજબ ધ્યાન કરવું જોઈએ.

આપઃ પૂતાઃ સકૃત્પ્રાશ્ય તૂષ્ણીં હુત્વા હ્યુપાવિશન્ પ્રાણાયેતિ તતસ્તસ્ય પ્રથમા હ્યાહુતિઃ સ્મૃતા

પવિત્ર પાણી એકવાર પીધા પછી, શાંતિથી બેસી, પ્રથમ આહુતિ જીવનશક્તિને અર્પણ કરવામાં આવે છે.

અપાનાય દ્વિતીયા ચ વ્યાનાયેતિ તથા પરા ઉદાનાય ચતુર્થી સ્યાત્ સમાનાયેતિ પઞ્ચમી

બીજી આહુતિ અપાન માટે, ત્રીજી વ્યાન માટે, ચોથી ઉદાન માટે અને પાંચમી સમાન માટે અર્પણ થાય છે.

સ્વાહાકારૈઃ પૃથગ્ઘુત્વા શેષં ભુઞ્જીત કામતઃ અપઃ પુનઃ સકૃત્પ્રાશ્ય આચમ્ય હૃદયં સ્પૃશેત્

દરેક આહુતિ સ્વાહા બોલી અલગથી આપી, પછી જે બચ્યું છે તે મનગમતું ખાઈ શકાય; ફરી એકવાર પાણી પીધા પછી, મોઢું ધોઈ, હૃદય સ્પર્શવું.

પ્રાણાનાં ગ્રન્થિરસ્યાત્મા રુદ્રો હ્યાત્મા વિશાન્તકઃ રુદ્રો વૈ હ્યાત્મનઃ પ્રાણ એવમાપ્યાયયેત્સ્વયમ્

જીવનશક્તિનો બંધ એ જ આત્મા છે; રુદ્ર એ આત્મા છે અને સર્વને વિલય કરનાર છે; રુદ્ર આત્માની પ્રાણશક્તિ છે, એ રીતે પોતે પોતાને પોષે છે.

પ્રાણે નિવિષ્ટો વૈ રુદ્રસ્ તસ્માત્પ્રાણમયઃ સ્વયમ્ પ્રાણાય ચૈવ રુદ્રાય જુહોત્યમૃતમુત્તમમ્

રુદ્ર જીવનશક્તિમાં સ્થિત છે, તેથી એ પોતે પ્રાણમય છે; જીવનશક્તિ અને રુદ્રને શ્રેષ્ઠ અમૃત અર્પણ થાય છે.

શિવાવિશેહ મામીશ સ્વાહા બ્રહ્માત્મને સ્વયમ્ એવં પઞ્ચાહુતીશ્ચૈવ પ્રભુઃ પ્રીણાતુ શાશ્વતઃ

હે ભગવાન, શુભ રીતે મને પ્રવેશો—સ્વાહા—બ્રહ્માત્માને; આ રીતે, શાશ્વત ભગવાન આ પાંચ આહુતિથી પ્રસન્ન થાય.

પુરુષો ઽસિ પુરે શેષે ત્વં અઙ્ગુષ્ઠપ્રમાણતઃ આશ્રિતશ્ચૈવ ચાઙ્ગુષ્ઠમ્ ઈશઃ પરમકારણમ્

તમે એ પુરુષ છો જે શરીરમાં અંગૂઠા જેટલા માપમાં વસો છો; હે ભગવાન, તમે અંગૂઠામાં સ્થિત અને સર્વોચ્ચ કારણ છો.

સર્વસ્ય જગતશ્ચૈવ પ્રભુઃ પ્રીણાતુ શાશ્વતઃ ત્વં દેવાનામસિ જ્યેષ્ઠો રુદ્રસ્ત્વં ચ પુરો વૃષા

સમસ્ત જગતના શાશ્વત ભગવાન પ્રસન્ન થાય; તમે દેવોમાં સૌથી વડીલા છો, રુદ્ર, અને સર્વપ્રથમ વૃષભ છો.

મૃદુસ્ત્વમન્નમસ્મભ્યમ્ એતદસ્તુ હુતં તવ ઇત્યેવં કથિતં સર્વં ગુણપ્રાપ્તિવિશેષતઃ

તમે કોમળ રહો અને આ ભોજન અમારો થાય; આ હવન તમારું જ હોય—આ રીતે સર્વ વાતો ગુણપ્રાપ્તિ માટે કહી છે.

યોગાચારઃ સ્વયં તેન બ્રહ્મણા કથિતઃ પુરા એવં પાશુપતં જ્ઞાનં જ્ઞાતવ્યં ચ પ્રયત્નતઃ

આ યોગની રીત પૂર્વે બ્રહ્માએ પોતે શીખવાડી હતી; એ રીતે, પાશુપત જ્ઞાનને શ્રદ્ધાપૂર્વક સમજવું જોઈએ.