લિઙ્ગપુરાણમ્

વાયુઃ સંભવતે ખાત્તુ વાતાદ્ભવતિ વૈ જલમ્ જલાત્ સમ્ભવતિ પ્રાણઃ પ્રાણાચ્છુક્રં વિવર્ધતે

વાયુ આકાશમાંથી ઊભો થાય છે, વાયુમાંથી પાણી બને છે, પાણીમાંથી પ્રાણ આવે છે અને પ્રાણથી શુક્ર વધે છે.

રક્તભાગાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશદ્ રેતોભાગાશ્ ચતુર્દશ ભાગતો ઽર્ધફલં કૃત્વા તતો ગર્ભો નિષિચ્યતે

ત્રેતીસ ભાગ રક્ત અને ચૌદ ભાગ શુક્ર હોય છે; એમાંથી અડધો ભાગ લઈને ગર્ભ રચાય છે.

તતસ્તુ ગર્ભસંયુક્તઃ પઞ્ચભિર્ વાયુભિર્ વૃતઃ પિતુઃ શરીરાત્પ્રત્યઙ્ગં રૂપમસ્યોપજાયતે

પછી ગર્ભ સાથે જોડાઈને અને પાંચ વાયુઓથી ઘેરાઈને, પિતાના શરીરથી દરેક અંગનું સ્વરૂપ વિકસે છે.

તતો ઽસ્ય માતુરાહારાત્ પીતલીઢપ્રવેશનાત્ નાભિદેશેન વૈ પ્રાણાસ્ તે હ્ય્ આધારા હિ દેહિનામ્

પછી માતાના ખોરાકમાંથી, પાચિત આહારના પ્રવેશથી, નાભિ દ્વારા પ્રાણો આવે છે, કારણ કે એ જ દેહધારીઓના આધાર છે.

નવમાસાત્ પરિક્લિષ્ટઃ સંવેષ્ટિતશિરોધરઃ વેષ્ટિતઃ સર્વગાત્રૈશ્ ચ અપર્યાપ્તપ્રવેશનઃ

નવ મહિના પછી, દુઃખી અને માથું-ગળું વળેલું, સર્વ અંગો સંકુચિત, એ જીવ સ્વતંત્ર રીતે હલનચલન કરી શકતો નથી.

નવમાસોષિતશ્ચાપિ યોનિચ્છિદ્રાદવાઙ્મુખઃ તતઃ સ્વકર્મભિઃ પાપૈર્ નિરયં સમ્પ્રપદ્યતે

નવ મહિના સુધી રહીને, યોનિદ્વાર પાસે માથું નીચે કરીને, પોતાના પાપ કર્મોથી એ પછી નરકમાં જાય છે.

અસિપત્રવનં ચૈવ શાલ્મલિચ્છેદનં તથા તાડનં ભક્ષણં ચૈવ પૂયશોણિતભક્ષણમ્

એ ત્યાં તલવાર જેવી પાંદડાવાળું વન, શાલમલી વૃક્ષની કટાઈ, મારકૂટ અને પુંસ અને રક્ત ખાવાનું દુઃખ ભોગવે છે.

યથા હ્યાપસ્તુ સંછિન્નાઃ સંશ્લેષ્મમ્ ઉપયાન્તિ વૈ તથા છિન્નાશ્ ચ ભિન્નાશ્ચ યાતનાસ્થાનમ્ આગતાઃ

જેમ પાણી અલગ થઈને ફરી જોડાય છે, તેમ કાપાયેલા અને તૂટેલા પણ યાતનાના સ્થાને પહોંચી જાય છે.

એવં જીવાસ્તુ તૈઃ પાપૈસ્ તપ્યમાનાઃ સ્વયંકૃતૈઃ પ્રાપ્નુયુઃ કર્મભિઃ શેષૈર્ દુઃખં વા યદિ વેતરત્

આ રીતે, પોતાના કરેલા પાપોથી જીવ દુઃખ પામે છે; બાકી રહેલા કર્મો પ્રમાણે તેને દુઃખ કે બીજું ફળ મળે છે.

એકેનૈવ તુ ગન્તવ્યં સર્વમુત્સૃજ્ય વૈ જનમ્ એકેનૈવ તુ ભોક્તવ્યં તસ્માત્સુકૃતમાચરેત્

એકલા જ બધાને છોડી જવું પડે છે; એકલા જ ફળ ભોગવવું પડે છે, એટલે સારા કર્મ કરવું જોઈએ.

ન હ્યેનં પ્રસ્થિતં કશ્ચિદ્ ગચ્છન્તમ્ અનુગચ્છતિ યદનેન કૃતં કર્મ તદેનમનુગચ્છતિ

કોઈ પણ માણસને છોડીને જતા સમયે કોઈ સાથે નથી જતું; માત્ર પોતાના કરેલા કર્મો જ તેની સાથે જાય છે.

તે નિત્યં યમવિષયેષુ સમ્પ્રવૃત્તાઃ ક્રોશન્તઃ સતતમનિષ્ટસંપ્રયોગૈઃ શુષ્યન્તે પરિગતવેદનાઃ શરીરા બહ્વીભિઃ સુભૃશમનન્તયાતનાભિઃ

યમના ક્ષેત્રોમાં સતત ફસાયેલા, એ લોકો સતત બૂમો પાડે છે, હંમેશાં દુઃખદ સંગથી પીડાતા, તેમનાં શરીર અનેક ભારે અને અંતહીન યાતનાથી સુકાઈ જાય છે.

કર્મણા મનસા વાચા યદભીક્ષ્ણં નિષેવતે તદભ્યાસો હરત્યેનં તસ્માત્કલ્યાણમાચરેત્

માણસ જે કંઈ કામ, વિચાર કે બોલી દ્વારા વારંવાર કરે છે, એ જ તેની આદત બની જાય છે અને તેને ખેંચી જાય છે; તેથી સારા કર્મો જ કરવું જોઈએ.

અનાદિમાન્પ્રબન્ધઃ સ્યાત્ પૂર્વકર્મણિ દેહિનઃ સંસારં તામસં ઘોરં ષડ્વિધં પ્રતિપદ્યતે

દેહધારી જીવ માટે જન્મમરણનો બંધ અનાદિ છે, તે પૂર્વકર્મથી ઊભો થાય છે અને એ ભયાનક, અંધકારમય સંસારના છ પ્રકારમાં પ્રવેશે છે.

માનુષ્યાત્પશુભાવશ્ ચ પશુભાવાન્ મૃગો ભવેત્ મૃગત્વાત્પક્ષિભાવશ્ ચ તસ્માચ્ચૈવ સરીસૃપઃ

માણસથી પશુ અવસ્થામાં જાય છે, પશુમાંથી મૃગ બને છે, મૃગથી પક્ષી અને પછી સરીસૃપ અવસ્થામાં પહોંચે છે.

સરીસૃપત્વાદ્ગચ્છેદ્વૈ સ્થાવરત્વં ન સંશયઃ સ્થાવરત્વે પુનઃ પ્રાપ્તે યાવદ્ ઉન્મિલતે જનઃ

સરીસૃપ અવસ્થાથી નિશ્ચિતપણે વનસ્પતિ અવસ્થામાં જાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; વનસ્પતિ અવસ્થામાં ફરી જન્મ થાય ત્યાં સુધી રહેવું પડે છે.

કુલાલચક્રવદ્ભ્રાન્તસ્ તત્રૈવ પરિવર્તતે ઇત્યેવં હિ મનુષ્યાદિઃ સંસારઃ સ્થાવરાન્તિકઃ

કુંભારના ચાક જેવા સતત ફરતા, એ રીતે મનુષ્યથી વનસ્પતિ સુધીનો સંસારચક્ર સતત ફરતું રહે છે.

વિજ્ઞેયસ્તામસો નામ તત્રૈવ પરિવર્તતે સાત્ત્વિકશ્ચાપિ સંસારો બ્રહ્માદિઃ પરિકીર્તિતઃ

આ સંસારચક્ર 'તામસ' કહેવાય છે અને એ જ રીતે ફરતું રહે છે; 'સાત્ત્વિક' સંસાર પણ છે, જે બ્રહ્માથી શરૂ થાય છે.

પિશાચાન્તઃ સ વિજ્ઞેયઃ સ્વર્ગસ્થાનેષુ દેહિનામ્ બ્રાહ્મે તુ કેવલં સત્ત્વં સ્થાવરે કેવલં તમઃ

પિશાચ સુધી પહોંચતું સંસારચક્ર સ્વર્ગસ્થ જીવોમાં પણ એવું જ છે; બ્રાહ્મ અવસ્થામાં માત્ર સત્ત્વ છે અને વનસ્પતિ અવસ્થામાં માત્ર તમસ છે.

ચતુર્દશાનાં સ્થાનાનાં મધ્યે વિષ્ટમ્ભકં રજઃ મર્મસુ છિદ્યમાનેષુ વેદનાર્તસ્ય દેહિનઃ

ચૌદ અવસ્થાઓમાં રજોગુણ આધારરૂપ છે; જ્યારે મર્મસ્થાન પર ઘા પડે છે ત્યારે દેહધારી જીવ દુઃખથી પીડાય છે.

તતસ્તત્પરમં બ્રહ્મ કથં વિપ્રઃ સ્મરિષ્યતિ સંસારઃ પૂર્વધર્મસ્ય ભાવનાભિઃ પ્રણોદિતઃ

પછી, હે મુનિ, કોઈને પરમ બ્રહ્મને કેવી રીતે યાદ રહેશે? સંસાર તો પૂર્વકર્મના સંસ્કારોથી જ ચાલે છે.

માનુષં ભજતે નિત્યં તસ્માદ્ધ્યાનં સમાચરેત્ ચતુર્દશવિધં હ્યેતદ્ બુદ્ધ્વા સંસારમણ્ડલમ્

માણસ જન્મ વારંવાર મળે છે; તેથી ધ્યાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ, આ ચૌદ પ્રકારના સંસારમંડળને સમજ્યા પછી.

નિત્યં સમારભેદ્ધર્મં સંસારભયપીડિતઃ તતસ્તરતિ સંસારં ક્રમેણ પરિવર્તિતઃ

સંસારના ભયથી પીડાઈને, હંમેશાં ધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ; પછી ધીરે ધીરે બદલાઈને સંસારને પાર કરી શકાય છે.

તસ્માચ્ચ સતતં યુક્તો ધ્યાનતત્પરયુઞ્જકઃ તથા સમારભેદ્યોગં યથાત્માનં સ પશ્યતિ

આથી, હંમેશાં એકાગ્ર રહી, ધ્યાનમાં તત્પર રહી, એવો યોગ કરવો જોઈએ કે પોતાને સાચા રૂપે જોઈ શકાય.

એષ આપઃ પરં જ્યોતિર્ એષ સેતુરનુત્તમઃ વિવૃત્યા હ્યેષ સંભેદાદ્ ભૂતાનાં ચૈવ શાશ્વતઃ

આ જ પરમ જળ છે, આ જ શ્રેષ્ઠ પ્રકાશ છે, આ જ શ્રેષ્ઠ પુલ છે; એના વિસ્ફોટ અને એકતાથી, એ સર્વ જીવોમાં શાશ્વત તત્વ છે.

તદેનં સેતુમાત્માનમ્ અગ્નિં વૈ વિશ્વતોમુખમ્ હૃદિસ્થં સર્વભૂતાનામ્ ઉપાસીત મહેશ્વરમ્

એ પુલરૂપ આત્માને, સર્વ દિશામાં વ્યાપેલા અગ્નિને, સર્વ જીવના હૃદયમાં રહેલા મહેશ્વરને ભક્તિપૂર્વક પૂજવું જોઈએ.

તથાન્તઃ સંસ્થિતં દેવં સ્વશક્ત્યા પરિમણ્ડિતમ્ અષ્ટધા ચાષ્ટધા ચૈવ તથા ચાષ્ટવિધેન ચ

એ રીતે, અંદર વસેલા દેવને, પોતાની શક્તિથી શોભિત, આઠ પ્રકારથી અને ફરીથી આઠ રીતે, એમ આઠ પ્રકારમાં ધ્યાન કરવું જોઈએ.

સૃષ્ટ્યર્થં સંસ્થિતં વહ્નિં સંક્ષિપ્ય ચ હૃદિ સ્થિતમ્ ધ્યાત્વા યથાવદ્દેવેશં રુદ્રં ભુવનનાયકમ્

સૃષ્ટિના હેતુથી અગ્નિને સ્થાપી, પછી તેને હૃદયમાં સ્થિર કરી, યોગ્ય રીતે દેવેશ, રુદ્ર, જગતના સ્વામીનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

હુત્વા પઞ્ચાહુતીઃ સમ્યક્ તચ્ચિન્તાગતમાનસઃ વૈશ્વાનરં હૃદિસ્થં તુ યથાવદનુપૂર્વશઃ

પાંચ આહુતિ યોગ્ય રીતે અર્પણ કરી, મનને એ ચિંતનમાં લીન કરી, પછી હૃદયસ્થ વૈશ્વાનર અગ્નિનું નિયમ મુજબ ધ્યાન કરવું જોઈએ.