લિઙ્ગપુરાણમ્

શબ્દઃ સ્પર્શો રસો ગન્ધો રૂપં ચૈવ મનસ્ તથા પ્રવર્તન્તે ઽસ્ય ચેચ્છાતો ન ભવન્તિ યથેચ્છયા

શબ્દ, સ્પર્શ, રસ, સુગંધ, રૂપ અને મન – આ બધું એના ઇચ્છાથી થાય છે કે ન થાય, એના મન પ્રમાણે.

ન જાયતે ન મ્રિયતે છિદ્યતે ન ચ ભિદ્યતે ન દહ્યતે ન મુહ્યેત લીયતે ન ચ લિપ્યતે

એ જન્મતો નથી, મરે પણ નથી; કાપી શકાય નહીં, ફાડી શકાય નહીં; બળે નહીં, ભ્રમિત ન થાય; લય પામે નહીં, લિપ્ત પણ ન થાય.

ન ક્ષીયતે ન ક્ષરતિ ખિદ્યતે ન કદાચન ક્રિયતે વા ન સર્વત્ર તથા વિક્રિયતે ન ચ

એ કદી ક્ષીણ થતો નથી, નાશ પામતો નથી; ક્યારેય દુઃખી થતો નથી; એ બનાવવામાં આવતા નથી, અને સર્વત્ર બદલાતો પણ નથી.

અગન્ધરસરૂપસ્તુ અસ્પર્શઃ શબ્દવર્જિતઃ અવર્ણો હ્યસ્વરશ્ ચૈવ અસવર્ણસ્તુ કર્હિચિત્

એમાં સુગંધ, સ્વાદ કે રૂપ નથી; સ્પર્શ અને અવાજ પણ નથી; એ રંગહીન છે, સ્વરહીન છે અને ક્યારેક કોઈ લક્ષણ પણ નથી.

સ ભુઙ્ક્તે વિષયાંશ્ચૈવ વિષયૈર્ન ચ યુજ્યતે અણુત્વાત્તુ પરઃ સૂક્ષ્મઃ સૂક્ષ્મત્વાદ્ અપવર્ગિકઃ

એ વિષયોનો આનંદ લે છે, પણ વિષયોમાં બંધાતો નથી; એ અત્યંત સૂક્ષ્મ હોવાથી સર્વોપરી છે, અને એના સૂક્ષ્મત્વથી મુક્તિદાયક છે.

વ્યાપકસ્ત્વપવર્ગાચ્ચ વ્યાપકાત્પુરુષઃ સ્મૃતઃ પુરુષઃ સૂક્ષ્મભાવાત્તુ ઐશ્વર્યે પરમે સ્થિતઃ

કારણ કે જે સર્વત્ર વ્યાપક છે અને મુક્તિ આપે છે, એ વ્યાપકને પુરુષ કહેવામાં આવ્યો છે; તેની સુક્ષ્મતા કારણે એ પુરુષ પરમ ઐશ્વર્યમાં સ્થિત છે.

ગુણોત્તરમથૈશ્વર્યે સર્વતઃ સૂક્ષ્મમુચ્યતે ઐશ્વર્યં ચાપ્રતીઘાતં પ્રાપ્ય યોગમનુત્તમમ્

ગણો કરતાં પર અને ઐશ્વર્યમાં સર્વત્ર સુક્ષ્મ કહેવાય છે; જ્યારે કોઈ અવરોધરહિત ઐશ્વર્ય પામે છે, ત્યારે એ શ્રેષ્ઠ યોગ પ્રાપ્ત કરે છે.

અપવર્ગં તતો ગચ્છેત્ સૂક્ષ્મં તત્પરમં પદમ્ એવં પાશુપતં યોગં જ્ઞાતવ્યં મુનિપુઙ્ગવાઃ

પછી મનુષ્ય મુક્તિ તરફ જાય છે, એ સુક્ષ્મ અને પરમ અવસ્થામાં પહોંચે છે; હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, આ રીતે પાશુપત યોગને જાણવો જોઈએ.

સ્વર્ગાપવર્ગફલદં શિવસાયુજ્યકારણમ્ અથવા ગતવિજ્ઞાનો રાગાત્કર્મ સમાચરેત્

આ યોગ સ્વર્ગ અને મુક્તિના ફળ આપે છે અને શિવ સાથે એકતા લાવે છે; અથવા, માર્ગનું જ્ઞાન પામીને પણ જો કોઈ રાગથી કર્મ કરે છે તો પણ તે ફળ પામે છે.

રાજસં તામસં વાપિ ભુક્ત્વા તત્રૈવ મુચ્યતે તથા સુકૃતકર્મા તુ ફલં સ્વર્ગે સમશ્નુતે

રજોગુણ કે તમોગુણથી થયેલા કર્મનો અનુભવ કર્યા પછી ત્યાં જ મુક્તિ મળે છે; અને જે સારા કર્મ કરે છે, તે સ્વર્ગમાં તેનો ફળ ભોગવે છે.

તસ્માત્સ્થાનાત્પુનઃ શ્રેષ્ઠો માનુષ્યમુપપદ્યતે તસ્માદ્બ્રહ્મ પરં સૌખ્યં બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ઉત્તમમ્

એ સ્થાનથી શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય રૂપે ફરી જન્મે છે; ત્યાંથી પરમ આનંદરૂપ બ્રહ્મને, શાશ્વત અને શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મને પામે છે.

બ્રહ્મ એવ હિ સેવેત બ્રહ્મૈવ હિ પરં સુખમ્ પરિશ્રમો હિ યજ્ઞાનાં મહતાર્થેન વર્તતે

નિશ્ચયે બ્રહ્મની સેવા કરવી જોઈએ, કેમ કે બ્રહ્મ જ પરમ સુખ છે; મહાન યજ્ઞોનો પુરુષાર્થ પણ આ માટે જ છે.

ભૂયો મૃત્યુવશં યાતિ તસ્માન્મોક્ષઃ પરં સુખમ્ અથવા ધ્યાનસંયુક્તો બ્રહ્મતત્ત્વપરાયણઃ

પછી ફરી મૃત્યુના વશમાં જવું પડે છે, એટલે મોક્ષ જ પરમ સુખ છે; અથવા, ધ્યાનમાં લીન રહીને બ્રહ્મતત્વમાં તત્પર રહેવું જોઈએ.

ન તુ ચ્યાવયિતું શક્યો મન્વન્તરશતૈરપિ દૃષ્ટ્વા તુ પુરુષં દિવ્યં વિશ્વાખ્યં વિશ્વતોમુખમ્

એને તો સો મન્વંતર પણ હલાવી શકે નહીં; જ્યારે કોઈ એ દૈવી પુરુષને, વિશ્વ નામે, સર્વ દિશામાં મુખ ધરાવનારા ને જુએ છે—

વિશ્વપાદશિરોગ્રીવં વિશ્વેશં વિશ્વરૂપિણમ્ વિશ્વગન્ધં વિશ્વમાલ્યં વિશ્વાંબરધરં પ્રભુમ્

જેના પગ, માથું અને ગળું આખું વિશ્વ છે, જે વિશ્વનો સ્વામી છે, સર્વરૂપ છે, સર્વગંધ ધરાવે છે, સર્વમાળાથી શોભે છે, અને આખા વિશ્વને વસ્ત્રરૂપે ધારણ કરે છે—

ગોભિર્ મહીં સંપતતે પતત્રિણો નૈવં ભૂયો જનયત્યેવમેવ કવિં પુરાણમ્ અનુશાસિતારં સૂક્ષ્માચ્ચ સૂક્ષ્મં મહતો મહાન્તમ્

જે ગાયોથી ધરતીને ચલાવે છે, અને પક્ષીઓ ફરી જન્મતા નથી; એ જ પ્રાચીન કવિ, શાસક, સુક્ષ્મથી પણ વધુ સુક્ષ્મ અને મહાનથી પણ વધુ મહાન છે.

યોગેન પશ્યેન્ન ચ ચક્ષુષા પુનર્ નિરિન્દ્રિયં પુરુષં રુક્મવર્ણમ્ અલિઙ્ગિનં નિર્ગુણં ચેતનં ચ નિત્યં સદા સર્વગં સર્વસારમ્

એને યોગ દ્વારા જ જોઈ શકાય છે, આંખથી નહીં; એ ઇન્દ્રિયોથી પર છે, સુવર્ણવર્ણ, નિર્વિકાર, ગુણરહિત, ચૈતન્યમય, શાશ્વત, હંમેશા સર્વત્ર વ્યાપક અને સર્વનું સાર છે.

અપાણિપાદોદરપાર્શ્વજિહ્વો હ્યતીન્દ્રિયો વાપિ સુસૂક્ષ્મ એકઃ

એના હાથ, પગ, પેટ, બાજુ કે જીભ નથી; એ ઇન્દ્રિયોથી પર છે, અત્યંત સુક્ષ્મ છે અને એકમાત્ર છે.

સ વેદ સર્વં ન ચ સર્વવેદ્યં તમાહુરગ્ર્યં પુરુષં મહાન્તમ્

એ બધું જાણે છે, પણ બધાને એ જાણી શકાયો નથી; એ સર્વોત્તમ અને મહાન પુરુષ કહેવાય છે.

અચેતનાં સર્વગતાં સૂક્ષ્માં પ્રસવધર્મિણીમ્ પ્રકૃતિં સર્વભૂતાનાં યુક્તાઃ પશ્યન્તિ યોગિનઃ

યોગીઓ એ પ્રકૃતિને જુએ છે, જે જડ છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, સુક્ષ્મ છે અને સર્વ જીવોમાં સર્જનશક્તિરૂપે જોડાયેલી છે.

સર્વતઃ પાણિપાદં તત્ સર્વતો ઽક્ષિશિરોમુખમ્ સર્વતઃ શ્રુતિમલ્ લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ

એના હાથ અને પગ સર્વત્ર છે, એના ચહેરા, માથાં અને મોઢાં સર્વત્ર છે; એના કાન પણ સર્વત્ર છે, અને એ સર્વને વ્યાપી રહે છે.

યુક્તો યોગેન ચેશાનં સર્વતશ્ ચ સનાતનમ્ પુરુષં સર્વભૂતાનાં તં વિદ્વાન્ન વિમુહ્યતિ

યોગથી જોડાઈને, જે વિદ્વાન સર્વત્ર અને શાશ્વત એવા ઈશાન અને સર્વભૂતના પુરુષને જાણે છે, એ કદી મોહિત થતો નથી.

ભૂતાત્માનં મહાત્માનં પરમાત્માનમવ્યયમ્ સર્વાત્માનં પરં બ્રહ્મ તદ્વૈ ધ્યાતા ન મુહ્યતિ

જે સર્વભૂતના આત્મા, મહાત્મા, અવિનાશી પરમાત્મા, સર્વાત્મા અને પરમ બ્રહ્મનું ધ્યાન કરે છે, એ કદી મોહિત થતો નથી.

પવનો હિ યથા ગ્રાહ્યો વિચરન્સર્વમૂર્તિષુ પુરિ શેતે સુદુર્ગ્રાહ્યસ્ તસ્માત્પુરુષ ઉચ્યતે

જે રીતે પવન સર્વત્ર વ્યાપેલો હોવા છતાં પકડવામાં અઘરો છે અને શરીરમાં વસે છે, એ જ રીતે પુરુષ પણ સૂક્ષ્મ અને સમજવામાં મુશ્કેલ છે.

અથ ચેલ્લુપ્તધર્મા તુ સાવશેષૈઃ સ્વકર્મભિઃ તતસ્તુ બ્રહ્મગર્ભે વૈ શુક્રશોણિતસંયુતે

જો કોઈના કર્મ બાકી રહે અને તે શરીર છોડે, તો તે પછી શુક્ર અને રક્ત સાથે જોડાઈને બ્રહ્માના ગર્ભમાં પ્રવેશે છે.

સ્ત્રીપુંસોઃ સંપ્રયોગે હિ જાયતે હિ તતઃ પ્રભુઃ તતસ્તુ ગર્ભકાલેન કલલં નામ જાયતે

પુરૂષ અને સ્ત્રીના મિલનથી ભગવાન જન્મે છે; પછી સમય જતાં 'કલલ' નામનું ભ્રૂણ બને છે.

કાલેન કલલં ચાપિ બુદ્બુદં સમ્પ્રજાયતે મૃત્પિણ્ડસ્તુ યથા ચક્રે ચક્રાવર્તેન પીડિતઃ

સમય જતાં એ કલલમાંથી ફુગ્ગો બને છે, જેમ ચાક પર માટીના ગોળાને ઘુમાવવાથી આકાર મળે છે.

હસ્તાભ્યાં ક્રિયમાણસ્તુ બિંબત્વમનુગચ્છતિ એવમાધ્યાત્મિકૈર્યુક્તા વાયુના સંપ્રપૂરિતઃ

જ્યારે એ ગોળાને હાથથી આકાર આપવામાં આવે છે, ત્યારે તે ગોળ બને છે; એ જ રીતે અંદરની શક્તિઓ અને વાયુથી એ વિકસે છે.

યદિ યોનિં વિમુઞ્ચામિ તત્પ્રપદ્યે મહેશ્વરમ્ યાવદ્ધિ વૈષ્ણવો વાયુર્ જાતમાત્રં ન સંસ્પૃશેત્

જો હું યોનિ છોડું, તો મહાદેવના આશ્રયમાં જઈશ; જયાં સુધી વૈષ્ણવ વાયુ નવજાતને સ્પર્શે નહીં, ત્યાં સુધી મહાદેવની ઉપાસના કરવી જોઈએ.