લિઙ્ગપુરાણમ્

ઇન્દ્રિયાણિ મનશ્ચિત્તબુદ્ધ્યહઙ્કારસંજ્ઞિતમ્ તથા સર્વમયં ચૈવ આત્મસ્થા ખ્યાતિરેવ ચ

ઇન્દ્રિયો, મન, ચિત્ત, બુદ્ધિ અને અહંકાર – એમ કહેવાય છે. એ ઉપરાંત, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે અને આત્મામાં સ્થિર છે, તેને જ જ્ઞાન કહેવાય છે.

સંયોગ એવ ત્રિવિધઃ સૂક્ષ્મેષ્વેવ પ્રવર્તતે પુનરષ્ટગુણશ્ચાપિ સૂક્ષ્મેષ્વેવ વિધીયતે

સંયોજન પણ ત્રણ પ્રકારનું છે અને એ માત્ર સૂક્ષ્મમાં જ થાય છે. એ જ રીતે, આઠ ભાગમાં વિભાજન પણ માત્ર સૂક્ષ્મમાં જ માનવામાં આવે છે.

તસ્ય રૂપં પ્રવક્ષ્યામિ યથાહ ભગવાન્પ્રભુઃ ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતેષુ યથાસ્ય નિયમઃ સ્મૃતઃ

હવે હું તેનું સ્વરૂપ કહું છું, જેમ ભગવાને કહ્યું છે – ત્રણેય લોક અને સર્વ જીવોમાં જે નિયમ માનવામાં આવ્યો છે, તે પ્રમાણે.

અણિમાદ્યં તથાવ્યક્તં સર્વત્રૈવ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતાનાં દુષ્પ્રાપ્યં સમુદાહૃતમ્

અણિમા વગેરે જે અવિશ્વિત શક્તિઓ છે, તે સર્વત્ર વ્યાપી છે. ત્રણેય લોકના સર્વ જીવોમાં એ દુર્લભ ગણાય છે.

તત્ તસ્ય ભવતિ પ્રાપ્યં પ્રથમં યોગિનાં બલમ્ લઙ્ઘનં પ્લવનં લોકે રૂપમસ્ય સદા ભવેત્

યોગીઓને એ પ્રાપ્ત થાય છે; તેમનું પ્રથમ બળ છે – જગતમાં ઉડવું અને કૂદવું. એ જ તેની સદા સ્થિતિ છે.

શીઘ્રત્વં સર્વભૂતેષુ દ્વિતીયં તુ પદં સ્મૃતમ્ ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતાનાં મહિમ્ના ચૈવ વન્દિતમ્

બધા જીવોમાં ઝડપી ગતિને બીજું સ્થાન માનવામાં આવે છે; ત્રણેય લોકના સર્વ જીવોમાં તેની મહાનતાને કારણે એ સન્માન પામે છે.

મહિત્વં ચાપિ લોકે ઽસ્મિંસ્ તૃતીયો યોગ ઉચ્યતે ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતેષુ યથેષ્ટગમનં સ્મૃતમ્

આ જગતમાં મહાનતા ત્રીજું યોગ કહેવાય છે; ત્રણેય લોકના સર્વ જીવોમાં જ્યાં ઇચ્છા હોય ત્યાં જવાની શક્તિ તરીકે તે ઓળખાય છે.

પ્રાકામાન્ વિષયાન્ ભુઙ્ક્તે તથાપ્રતિહતઃ ક્વચિત્ ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતાનાં સુખદુઃખં પ્રવર્તતે

એ ઇચ્છા પ્રમાણે વિષયોનો આનંદ લે છે, અને ક્યારેય અવરોધ થતો નથી; ત્રણેય લોકના સર્વ જીવોમાં સુખ અને દુઃખનું પ્રવાહ ચાલે છે.

ઈશો ભવતિ સર્વત્ર પ્રવિભાગેન યોગવિત્ વશ્યાનિ ચાસ્ય ભૂતાનિ ત્રૈલોક્યે સચરાચરે

એ સર્વત્ર ઈશ્વર બની જાય છે, યોગનું જ્ઞાન ધરાવે છે; ત્રણેય લોકના ચાલતા અને અચલ તમામ જીવો એના વશમાં રહે છે.

ઇચ્છયા તસ્ય રૂપાણિ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ યત્ર કામાવસાયિત્વં ત્રૈલોક્યે સચરાચરે

એની ઇચ્છાથી રૂપો થાય છે કે ન થાય, જ્યાં ઇચ્છા પ્રમાણે બધું પ્રાપ્ત થાય છે, એ ત્રણેય લોકના ચાલતા અને અચલ સર્વ જીવોમાં.

શબ્દઃ સ્પર્શો રસો ગન્ધો રૂપં ચૈવ મનસ્ તથા પ્રવર્તન્તે ઽસ્ય ચેચ્છાતો ન ભવન્તિ યથેચ્છયા

શબ્દ, સ્પર્શ, રસ, સુગંધ, રૂપ અને મન – આ બધું એના ઇચ્છાથી થાય છે કે ન થાય, એના મન પ્રમાણે.

ન જાયતે ન મ્રિયતે છિદ્યતે ન ચ ભિદ્યતે ન દહ્યતે ન મુહ્યેત લીયતે ન ચ લિપ્યતે

એ જન્મતો નથી, મરે પણ નથી; કાપી શકાય નહીં, ફાડી શકાય નહીં; બળે નહીં, ભ્રમિત ન થાય; લય પામે નહીં, લિપ્ત પણ ન થાય.

ન ક્ષીયતે ન ક્ષરતિ ખિદ્યતે ન કદાચન ક્રિયતે વા ન સર્વત્ર તથા વિક્રિયતે ન ચ

એ કદી ક્ષીણ થતો નથી, નાશ પામતો નથી; ક્યારેય દુઃખી થતો નથી; એ બનાવવામાં આવતા નથી, અને સર્વત્ર બદલાતો પણ નથી.

અગન્ધરસરૂપસ્તુ અસ્પર્શઃ શબ્દવર્જિતઃ અવર્ણો હ્યસ્વરશ્ ચૈવ અસવર્ણસ્તુ કર્હિચિત્

એમાં સુગંધ, સ્વાદ કે રૂપ નથી; સ્પર્શ અને અવાજ પણ નથી; એ રંગહીન છે, સ્વરહીન છે અને ક્યારેક કોઈ લક્ષણ પણ નથી.

સ ભુઙ્ક્તે વિષયાંશ્ચૈવ વિષયૈર્ન ચ યુજ્યતે અણુત્વાત્તુ પરઃ સૂક્ષ્મઃ સૂક્ષ્મત્વાદ્ અપવર્ગિકઃ

એ વિષયોનો આનંદ લે છે, પણ વિષયોમાં બંધાતો નથી; એ અત્યંત સૂક્ષ્મ હોવાથી સર્વોપરી છે, અને એના સૂક્ષ્મત્વથી મુક્તિદાયક છે.

વ્યાપકસ્ત્વપવર્ગાચ્ચ વ્યાપકાત્પુરુષઃ સ્મૃતઃ પુરુષઃ સૂક્ષ્મભાવાત્તુ ઐશ્વર્યે પરમે સ્થિતઃ

કારણ કે જે સર્વત્ર વ્યાપક છે અને મુક્તિ આપે છે, એ વ્યાપકને પુરુષ કહેવામાં આવ્યો છે; તેની સુક્ષ્મતા કારણે એ પુરુષ પરમ ઐશ્વર્યમાં સ્થિત છે.

ગુણોત્તરમથૈશ્વર્યે સર્વતઃ સૂક્ષ્મમુચ્યતે ઐશ્વર્યં ચાપ્રતીઘાતં પ્રાપ્ય યોગમનુત્તમમ્

ગણો કરતાં પર અને ઐશ્વર્યમાં સર્વત્ર સુક્ષ્મ કહેવાય છે; જ્યારે કોઈ અવરોધરહિત ઐશ્વર્ય પામે છે, ત્યારે એ શ્રેષ્ઠ યોગ પ્રાપ્ત કરે છે.

અપવર્ગં તતો ગચ્છેત્ સૂક્ષ્મં તત્પરમં પદમ્ એવં પાશુપતં યોગં જ્ઞાતવ્યં મુનિપુઙ્ગવાઃ

પછી મનુષ્ય મુક્તિ તરફ જાય છે, એ સુક્ષ્મ અને પરમ અવસ્થામાં પહોંચે છે; હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, આ રીતે પાશુપત યોગને જાણવો જોઈએ.

સ્વર્ગાપવર્ગફલદં શિવસાયુજ્યકારણમ્ અથવા ગતવિજ્ઞાનો રાગાત્કર્મ સમાચરેત્

આ યોગ સ્વર્ગ અને મુક્તિના ફળ આપે છે અને શિવ સાથે એકતા લાવે છે; અથવા, માર્ગનું જ્ઞાન પામીને પણ જો કોઈ રાગથી કર્મ કરે છે તો પણ તે ફળ પામે છે.

રાજસં તામસં વાપિ ભુક્ત્વા તત્રૈવ મુચ્યતે તથા સુકૃતકર્મા તુ ફલં સ્વર્ગે સમશ્નુતે

રજોગુણ કે તમોગુણથી થયેલા કર્મનો અનુભવ કર્યા પછી ત્યાં જ મુક્તિ મળે છે; અને જે સારા કર્મ કરે છે, તે સ્વર્ગમાં તેનો ફળ ભોગવે છે.

તસ્માત્સ્થાનાત્પુનઃ શ્રેષ્ઠો માનુષ્યમુપપદ્યતે તસ્માદ્બ્રહ્મ પરં સૌખ્યં બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ઉત્તમમ્

એ સ્થાનથી શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય રૂપે ફરી જન્મે છે; ત્યાંથી પરમ આનંદરૂપ બ્રહ્મને, શાશ્વત અને શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મને પામે છે.

બ્રહ્મ એવ હિ સેવેત બ્રહ્મૈવ હિ પરં સુખમ્ પરિશ્રમો હિ યજ્ઞાનાં મહતાર્થેન વર્તતે

નિશ્ચયે બ્રહ્મની સેવા કરવી જોઈએ, કેમ કે બ્રહ્મ જ પરમ સુખ છે; મહાન યજ્ઞોનો પુરુષાર્થ પણ આ માટે જ છે.

ભૂયો મૃત્યુવશં યાતિ તસ્માન્મોક્ષઃ પરં સુખમ્ અથવા ધ્યાનસંયુક્તો બ્રહ્મતત્ત્વપરાયણઃ

પછી ફરી મૃત્યુના વશમાં જવું પડે છે, એટલે મોક્ષ જ પરમ સુખ છે; અથવા, ધ્યાનમાં લીન રહીને બ્રહ્મતત્વમાં તત્પર રહેવું જોઈએ.

ન તુ ચ્યાવયિતું શક્યો મન્વન્તરશતૈરપિ દૃષ્ટ્વા તુ પુરુષં દિવ્યં વિશ્વાખ્યં વિશ્વતોમુખમ્

એને તો સો મન્વંતર પણ હલાવી શકે નહીં; જ્યારે કોઈ એ દૈવી પુરુષને, વિશ્વ નામે, સર્વ દિશામાં મુખ ધરાવનારા ને જુએ છે—

વિશ્વપાદશિરોગ્રીવં વિશ્વેશં વિશ્વરૂપિણમ્ વિશ્વગન્ધં વિશ્વમાલ્યં વિશ્વાંબરધરં પ્રભુમ્

જેના પગ, માથું અને ગળું આખું વિશ્વ છે, જે વિશ્વનો સ્વામી છે, સર્વરૂપ છે, સર્વગંધ ધરાવે છે, સર્વમાળાથી શોભે છે, અને આખા વિશ્વને વસ્ત્રરૂપે ધારણ કરે છે—

ગોભિર્ મહીં સંપતતે પતત્રિણો નૈવં ભૂયો જનયત્યેવમેવ કવિં પુરાણમ્ અનુશાસિતારં સૂક્ષ્માચ્ચ સૂક્ષ્મં મહતો મહાન્તમ્

જે ગાયોથી ધરતીને ચલાવે છે, અને પક્ષીઓ ફરી જન્મતા નથી; એ જ પ્રાચીન કવિ, શાસક, સુક્ષ્મથી પણ વધુ સુક્ષ્મ અને મહાનથી પણ વધુ મહાન છે.

યોગેન પશ્યેન્ન ચ ચક્ષુષા પુનર્ નિરિન્દ્રિયં પુરુષં રુક્મવર્ણમ્ અલિઙ્ગિનં નિર્ગુણં ચેતનં ચ નિત્યં સદા સર્વગં સર્વસારમ્

એને યોગ દ્વારા જ જોઈ શકાય છે, આંખથી નહીં; એ ઇન્દ્રિયોથી પર છે, સુવર્ણવર્ણ, નિર્વિકાર, ગુણરહિત, ચૈતન્યમય, શાશ્વત, હંમેશા સર્વત્ર વ્યાપક અને સર્વનું સાર છે.

અપાણિપાદોદરપાર્શ્વજિહ્વો હ્યતીન્દ્રિયો વાપિ સુસૂક્ષ્મ એકઃ

એના હાથ, પગ, પેટ, બાજુ કે જીભ નથી; એ ઇન્દ્રિયોથી પર છે, અત્યંત સુક્ષ્મ છે અને એકમાત્ર છે.

સ વેદ સર્વં ન ચ સર્વવેદ્યં તમાહુરગ્ર્યં પુરુષં મહાન્તમ્

એ બધું જાણે છે, પણ બધાને એ જાણી શકાયો નથી; એ સર્વોત્તમ અને મહાન પુરુષ કહેવાય છે.