લિઙ્ગપુરાણમ્

નેત્રે ચ દક્ષિણે વામે સોમં હૃદિ વિભું દ્વિજાઃ આજાનુ પૃથિવીતત્ત્વમ્ આનાભેર્ વારિમણ્ડલમ્

જમણા અને ડાબા નેત્રમાં સોમ છે; હૃદયમાં સર્વવ્યાપક દેવ છે, હે દ્વિજો. ઘૂંટણથી પૃથ્વી તત્ત્વ છે અને નાભિથી જળમંડળ છે.

આકણ્ઠં વહ્નિતત્ત્વં સ્યાલ્ લલાટાન્તં દ્વિજોત્તમાઃ વાયવ્યં વૈ લલાટાદ્યં વ્યોમાખ્યં વા શિખાગ્રકમ્

ગળા સુધી અગ્નિ તત્ત્વ છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો; કપાળથી આગળ વાયુ તત્ત્વ છે; અને કપાળના આરંભથી વાળના ટોચ સુધી આકાશ કહેવાય છે.

હંસાખ્યં ચ તતો બ્રહ્મ વ્યોમ્નશ્ચોર્ધ્વં તતઃ પરમ્ વ્યોમાખ્યો વ્યોમમધ્યસ્થો હ્ય્ અયં પ્રાથમિકઃ સ્મરેત્

પછી, એથી ઉપર હંસ નામે બ્રહ્મા છે; આકાશથી પણ ઉપર. આકાશમધ્યે જે આકાશરૂપ છે, તેને પ્રાથમિક રૂપે સ્મરણ કરવું જોઈએ.

ન જીવઃ પ્રકૃતિઃ સત્ત્વં રજશ્ચાથ તમઃ પુનઃ મહાંસ્તથાભિમાનશ્ ચ તન્માત્રાણીન્દ્રિયાણિ ચ

જીવ પ્રકૃતિ નથી, તે સત્વ, રજસ કે તમસ પણ નથી; મહત્તત્વ, અહંકાર, તત્ત્વો કે ઇન્દ્રિય પણ નથી.

વ્યોમાદીનિ ચ ભૂતાનિ નૈવેહ પરમાર્થતઃ વ્યાપ્ય તિષ્ઠદ્યતો વિશ્વં સ્થાણુરિત્યભિધીયતે

આકાશ વગેરે ભૂતો પણ પરમાર્થમાં નથી, કારણ કે જે બધામાં વ્યાપી રહીને સ્થિર છે, તેને અચલ કહેવાય છે.

ઉદેતિ સૂર્યો ભીતશ્ ચ પવતે વાત એવ ચ દ્યોતતે ચન્દ્રમા વહ્નિર્ જ્વલત્યાપો વહન્તિ ચ

સૂર્ય ઉગે છે, પવન ડરે છે અને વહી જાય છે, ચંદ્ર અને અગ્નિ તેજ આપે છે, પાણી વહે છે—આ બધું એની આજ્ઞાથી થાય છે.

દધાતિ ભૂમિરાકાશમ્ અવકાશં દદાતિ ચ તદાજ્ઞયા તતં સર્વં તસ્માદ્વૈ ચિન્તયેદ્દ્વિજાઃ

પૃથ્વી આધાર આપે છે, આકાશ જગ્યા આપે છે; એના આદેશથી બધું વ્યાપેલું છે—એથી, દ્વિજોએ એમ વિચારવું જોઈએ.

તેનૈવાધિષ્ઠિતં તસ્માદ્ એતત્સર્વં દ્વિજોત્તમાઃ સર્વરૂપમયઃ શર્વ ઇતિ મત્વા સ્મરેદ્ભવમ્

કારણ કે આ બધું એના દ્વારા જ સંચાલિત છે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ જાણવું કે સર્વરૂપમાં શર્વ છે અને સર્વના મૂળને સ્મરણ કરવું જોઈએ.

સંસારવિષતપ્તાનાં જ્ઞાનધ્યાનામૃતેન વૈ પ્રતીકારઃ સમાખ્યાતો નાન્યથા દ્વિજસત્તમાઃ

સંસારના વિષથી દાઝાયેલા માટે જ્ઞાન અને ધ્યાનરૂપ અમૃત જ ઉપાય છે; બીજું કોઈ માર્ગ નથી, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ.

જ્ઞાનં ધર્મોદ્ભવં સાક્ષાજ્ જ્ઞાનાદ્ વૈરાગ્યસંભવઃ વૈરાગ્યાત્પરમં જ્ઞાનં પરમાર્થપ્રકાશકમ્

જ્ઞાન સીધું ધર્મમાંથી થાય છે; જ્ઞાનથી વૈરાગ્ય આવે છે; વૈરાગ્યથી પરમ જ્ઞાન મળે છે, જે પરમ તત્વને પ્રકાશિત કરે છે.

જ્ઞાનવૈરાગ્યયુક્તસ્ય યોગસિદ્ધિર્દ્વિજોત્તમાઃ યોગસિદ્ધ્યા વિમુક્તિઃ સ્યાત્ સત્ત્વનિષ્ઠસ્ય નાન્યથા

જેણે જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કર્યું છે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ, તેને યોગ સિદ્ધ થાય છે; યોગ સિદ્ધિથી સત્વમાં સ્થિર વ્યક્તિને મુક્તિ મળે છે, બીજું રીતે નહીં.

તમોવિદ્યાપદચ્છન્નં ચિત્રં યત્પદમવ્યયમ્ સત્ત્વશક્તિં સમાસ્થાય શિવમભ્યર્ચયેદ્દ્વિજાઃ

જે અવ્યય અવસ્થા અંધકાર અને અજ્ઞાનથી છુપાયેલી છે, તેમાં સત્વશક્તિનો આશરો લઈને, દ્વિજોએ શિવની ઉપાસના કરવી જોઈએ.

યઃ સત્ત્વનિષ્ઠો મદ્ભક્તો મદર્ચનપરાયણઃ સર્વતો ધર્મનિષ્ઠશ્ ચ સદોત્સાહી સમાહિતઃ

જે સત્વમાં સ્થિર છે, મારું ભક્ત છે, મારી પૂજામાં તત્પર છે, સર્વ રીતે ધર્મમાં સ્થિર છે, હંમેશા ઉત્સાહી અને એકાગ્ર છે—

સર્વદ્વન્દ્વસહો ધીરઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ ઋજુસ્વભાવઃ સતતં સ્વસ્થચિત્તો મૃદુઃ સદા

જે સર્વ દ્વંદ્વો સહન કરે છે, ધીર છે, સર્વ જીવોના કલ્યાણમાં રત છે, સીધી સ્વભાવ ધરાવે છે, હંમેશા મનથી સ્થિર અને સૌમ્ય છે—

અમાની બુદ્ધિમાઞ્છાન્તસ્ ત્યક્તસ્પર્ધો દ્વિજોત્તમાઃ સદા મુમુક્ષુર્ધર્મજ્ઞઃ સ્વાત્મલક્ષણલક્ષણઃ

જે વિનમ્ર છે, બુદ્ધિશાળી છે, શાંત છે, સ્પર્ધા છોડેલી છે, હંમેશા મુક્તિ ઇચ્છે છે, ધર્મને જાણે છે અને આત્માના લક્ષણોથી યુક્ત છે—

ઋણત્રયવિનિર્મુક્તઃ પૂર્વજન્મનિ પુણ્યભાક્ જરાયુક્તો દ્વિજો ભૂત્વા શ્રદ્ધયા ચ ગુરોઃ ક્રમાત્

જે ત્રણ ઋણમાંથી મુક્ત છે, પૂર્વ જન્મના પુણ્યથી યુક્ત છે, વૃદ્ધ દ્વિજ બનીને શ્રદ્ધા સાથે ગુરુ પાસેથી ક્રમશઃ શીખે છે—

અન્યથા વાપિ શુશ્રૂષાં કૃત્વા કૃત્રિમવર્જિતઃ સ્વર્ગલોકમનુપ્રાપ્ય ભુક્ત્વા ભોગાનનુક્રમાત્

અથવા, નિષ્કપટ સેવા કરીને, સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કરીને અને ક્રમશઃ ભોગ ભોગવીને—

આસાદ્ય ભારતં વર્ષં બ્રહ્મવિજ્જાયતે દ્વિજાઃ સંપર્કાજ્જ્ઞાનમાસાદ્ય જ્ઞાનિનો યોગવિદ્ભવેત્

ભારતભૂમિમાં આવીને, દ્વિજોએ, તે બ્રહ્મજ્ઞાની બને છે; સંગથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને, તે યોગજ્ઞાની બને છે.

ક્રમો ઽયં મલપૂર્ણસ્ય જ્ઞાનપ્રાપ્તેર્દ્વિજોત્તમાઃ તસ્માદનેન માર્ગેણ ત્યક્તસંગો દૃઢવ્રતઃ

મલથી ભરેલા માટે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાની આ ક્રમશઃ રીત છે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ; તેથી, આ માર્ગે, આસક્તિ છોડીને અને દૃઢ વ્રતથી—

સંસારકાલકૂટાખ્યાન્ મુચ્યતે મુનિપુઙ્ગવાઃ એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં મયા યુષ્માકમચ્યુતમ્

તે સંસારના કાળકૂટ નામના વિષથી મુક્ત થાય છે, શ્રેષ્ઠ મુનિઓ; આ રીતે સંક્ષિપ્તમાં હું અમર તત્વ તમને કહ્યુ છે.

જ્ઞાનસ્યૈવેહ માહાત્મ્યં પ્રસંગાદિહ શોભનમ્ એવં પાશુપતં યોગં કથિતં ત્વીશ્વરેણ તુ

અહીં માત્ર જ્ઞાનનું મહાત્મ્ય જ શુભ છે; આ રીતે પાશુપત યોગ ભગવાને તમને સમજાવ્યો છે.

ન દેયં યસ્ય કસ્યાપિ શિવોક્તં મુનિપુઙ્ગવાઃ દાતવ્યં યોગિને નિત્યં ભસ્મનિષ્ઠાય સુપ્રિયમ્

હે મહાન ઋષિગણો, શિવજી દ્વારા જે કહેલું છે, તે દરેકને આપવું યોગ્ય નથી; એ તો માત્ર એવા યોગીને આપવું જોઈએ, જે હંમેશા ભસ્મમાં તત્પર રહે છે અને સાચે જ પ્રિય છે.

યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્વાપિ સંસારશમનં નરઃ સ યાતિ બ્રહ્મસાયુજ્યં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

જે માણસ આનું પાઠ કરે છે કે સાંભળે છે, જે સંસારના દુઃખનો અંત લાવે છે, એ બ્રહ્માનંદમાં એકરૂપ થાય છે—આમાં કોઈ શંકા રાખવાની જરૂર નથી.

નિશમ્ય તે મહાપ્રાજ્ઞાઃ કુમારાદ્યાઃ પિનાકિનમ્ પ્રોચુઃ પ્રણમ્ય વૈ ભીતાઃ પ્રસન્નં પરમેશ્વરમ્

આ સાંભળીને, કુમાર અને અન્ય જ્ઞાની લોકો પિનાકધારી ભગવાન પાસે ગયા, ભયથી નમન કરીને પ્રસન્ન પરમેશ્વરને કહ્યું.

એવં ચેદનયા દેવ્યા હૈમવત્યા મહેશ્વર ક્રીડસે વિવિધૈર્ભોગૈઃ કથં વક્તુમિહાર્હસિ

હે મહાદેવ, જો તમે હિમાલયપુત્રી દેવી સાથે વિવિધ આનંદમાં રમો છો, તો અમે આ વાત અહીં કેવી રીતે કહી શકીએ?

એવમુક્તઃ પ્રહસ્યેશઃ પિનાકી નીલલોહિતઃ પ્રાહ તામ્ અંબિકાં પ્રેક્ષ્ય પ્રણિપત્ય સ્થિતાન્ દ્વિજાન્

આ રીતે પૂછવામાં આવતા, નિલકંઠ પિનાકધારી ભગવાન હસ્યા અને અંબિકા તથા નમન કરેલા દ્વિજોને જોઈને બોલ્યા.

બન્ધમોક્ષૌ ન ચૈવેહ મમ સ્વેચ્છા શરીરિણઃ અકર્તજ્ઞઃ પશુર્જીવો વિભુર્ભોક્તા હ્યણુઃ પુમાન્

શરીરધારી જીવ માટે બંધન કે મુક્તિ મારી ઇચ્છાથી થતી નથી; અજ્ઞાનથી જીવ બંધાય છે, વ્યક્તિ અનુભવ કરે છે અને પરમાત્મા ભોગવે છે—આ જ તફાવત છે.

માયી ચ માયયા બદ્ધઃ કર્મભિર્ યુજ્યતે તુ સઃ જ્ઞાનં ધ્યાનં ચ બન્ધશ્ ચ મોક્ષો નાસ્ત્યાત્મનો દ્વિજાઃ

માયાથી બંધાયેલો જીવ કર્મોમાં જોડાય છે; જ્ઞાન, ધ્યાન, બંધન કે મુક્તિ આત્માને વાસ્તવમાં લાગુ પડતા નથી, હે દ્વિજગણ.

યદૈવં મયિ વિદ્વાન્ યસ્ તસ્યાપિ ન ચ સર્વતઃ એષા વિદ્યા હ્યહં વેદ્યઃ પ્રજ્ઞૈષા ચ શ્રુતિઃ સ્મૃતિઃ

જેવી રીતે મને જાણે છે, એ રીતે પણ બધામાં આવું નથી; આ જ સાચું જ્ઞાન છે—હું જ જાણવાનો વિષય છું—આ જ બુદ્ધિ, વેદ અને પરંપરા છે.