લિઙ્ગપુરાણમ્

મદ્રક્તશ્ચાભ્યસેદ્ધ્યાનં ગુરુસંપર્કજં ધ્રુવમ્ ન બુધ્યતિ તથા ધ્યાતા સ્થાપ્ય ચિત્તં દ્વિજોત્તમાઃ

એણે ગુરુના સંપર્કથી પ્રાપ્ત લાલ રંગથી યુક્ત ધ્યાન અવશ્ય કરવું જોઈએ; નહિંતર, મનને સ્થિર કરીને ધ્યાન કરનાર જાગૃત થતો નથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

ન ચાભિમન્યતે યોગી ન પશ્યતિ સમન્તતઃ ન ઘ્રાતિ ન શૃણોત્યેવ લીનઃ સ્વાત્મનિ યઃ સ્વયમ્

યોગી ન તો અભિમાન કરે છે, ન ચારે બાજુ જુએ છે, ન સુગંધ લે છે, ન કશું સાંભળે છે—જે પોતાનામાં પૂરેપૂરો લીન થઈ જાય છે.

ન ચ સ્પર્શં વિજાનાતિ સ વૈ સમરસઃ સ્મૃતઃ પાર્થિવે પટલે બ્રહ્મા વારિતત્ત્વે હરિઃ સ્વયમ્

એ સ્પર્શને પણ જાણતો નથી; એવો પુરુષ સમદૃષ્ટિ ધરાવતો કહેવાય છે. પૃથ્વી તત્ત્વમાં એ બ્રહ્મા છે, જળ તત્ત્વમાં એ હરિ સ્વયં છે.

વાહ્નેયે કાલરુદ્રાખ્યો વાયુતત્ત્વે મહેશ્વરઃ સુષિરે સ શિવઃ સાક્ષાત્ ક્રમાદેવં વિચિન્તયેત્

અગ્નિ તત્ત્વમાં એ કાળરુદ્ર કહેવાય છે; વાયુ તત્ત્વમાં એ મહેશ્વર છે; અને સુષિર, એટલે કે આકાશમાં, એ સીધો શિવ છે—એ રીતે ક્રમશઃ મનન કરવું જોઈએ.

ક્ષિતૌ શર્વઃ સ્મૃતો દેવો હ્ય્ અપાં ભવ ઇતિ સ્મૃતઃ રુદ્ર એવ તથા વહ્નૌ ઉગ્રો વાયૌ વ્યવસ્થિતઃ

પૃથ્વી પર એ દેવ શર્વ તરીકે ઓળખાય છે; જળમાં ભવ તરીકે, અગ્નિમાં રુદ્ર અને વાયુમાં ઉગ્ર તરીકે સ્થિર છે.

ભીમઃ સુષિરનાકે ઽસૌ ભાસ્કરે મણ્ડલે સ્થિતઃ ઈશાનઃ સોમબિમ્બે ચ મહાદેવ ઇતિ સ્મૃતઃ

સુષિર, એટલે કે આકાશમાં એ ભીમ છે, સૂર્યમંડળમાં સ્થિત છે; ચંદ્રમંડળમાં એ ઈશાન છે અને મહાદેવ તરીકે ઓળખાય છે.

પુંસાં પશુપતિર્દેવશ્ ચાષ્ટધાહં વ્યવસ્થિતઃ કાઠિન્યં યત્તનૌ સર્વં પાર્થિવં પરિગીયતે

માણસોમાં ભગવાન પશુપતિ આઠ રૂપે સ્થિત છે. શરીરમાં જે કઠોર છે, તે બધું પૃથ્વી તત્ત્વ તરીકે ઓળખાય છે.

આપ્યં દ્રવમિતિ પ્રોક્તં વર્ણાખ્યો વહ્નિરુચ્યતે યત્સંચરતિ તદ્વાયુઃ સુષિરં યદ્દ્વિજોત્તમાઃ

જે પ્રવાહી છે, તે જળ તત્ત્વ કહેવાય છે; જે રંગીન છે, તે અગ્નિ તત્ત્વ કહેવાય છે; જે હંમેશાં ચાલે છે, તે વાયુ છે; અને જે ખાલી છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, તે આકાશ છે.

તદાકાશં ચ વિજ્ઞાનં શબ્દજં વ્યોમસંભવમ્ તથૈવ વિપ્રા વિજ્ઞાનં સ્પર્શાખ્યં વાયુસંભવમ્

એ જ આકાશ અને જ્ઞાન છે, જે ધ્વનિથી ઉત્પન્ન થાય છે અને આકાશમાંથી જન્મે છે. એ જ રીતે, હે વિદ્વાનો, સ્પર્શરૂપ જ્ઞાન વાયુમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

રૂપં વાહ્નેયમિત્યુક્તમ્ આપ્યં રસમયં દ્વિજાઃ ગન્ધાખ્યં પાર્થિવં ભૂયશ્ ચિન્તયેદ્ભાસ્કરં ક્રમાત્

રૂપ અગ્નિનું કહેવાય છે; રસ, હે દ્વિજો, જળનું છે; અને ગંધ પૃથ્વીનું કહેવાય છે. એ પ્રમાણે ક્રમશઃ સૂર્યનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

નેત્રે ચ દક્ષિણે વામે સોમં હૃદિ વિભું દ્વિજાઃ આજાનુ પૃથિવીતત્ત્વમ્ આનાભેર્ વારિમણ્ડલમ્

જમણા અને ડાબા નેત્રમાં સોમ છે; હૃદયમાં સર્વવ્યાપક દેવ છે, હે દ્વિજો. ઘૂંટણથી પૃથ્વી તત્ત્વ છે અને નાભિથી જળમંડળ છે.

આકણ્ઠં વહ્નિતત્ત્વં સ્યાલ્ લલાટાન્તં દ્વિજોત્તમાઃ વાયવ્યં વૈ લલાટાદ્યં વ્યોમાખ્યં વા શિખાગ્રકમ્

ગળા સુધી અગ્નિ તત્ત્વ છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો; કપાળથી આગળ વાયુ તત્ત્વ છે; અને કપાળના આરંભથી વાળના ટોચ સુધી આકાશ કહેવાય છે.

હંસાખ્યં ચ તતો બ્રહ્મ વ્યોમ્નશ્ચોર્ધ્વં તતઃ પરમ્ વ્યોમાખ્યો વ્યોમમધ્યસ્થો હ્ય્ અયં પ્રાથમિકઃ સ્મરેત્

પછી, એથી ઉપર હંસ નામે બ્રહ્મા છે; આકાશથી પણ ઉપર. આકાશમધ્યે જે આકાશરૂપ છે, તેને પ્રાથમિક રૂપે સ્મરણ કરવું જોઈએ.

ન જીવઃ પ્રકૃતિઃ સત્ત્વં રજશ્ચાથ તમઃ પુનઃ મહાંસ્તથાભિમાનશ્ ચ તન્માત્રાણીન્દ્રિયાણિ ચ

જીવ પ્રકૃતિ નથી, તે સત્વ, રજસ કે તમસ પણ નથી; મહત્તત્વ, અહંકાર, તત્ત્વો કે ઇન્દ્રિય પણ નથી.

વ્યોમાદીનિ ચ ભૂતાનિ નૈવેહ પરમાર્થતઃ વ્યાપ્ય તિષ્ઠદ્યતો વિશ્વં સ્થાણુરિત્યભિધીયતે

આકાશ વગેરે ભૂતો પણ પરમાર્થમાં નથી, કારણ કે જે બધામાં વ્યાપી રહીને સ્થિર છે, તેને અચલ કહેવાય છે.

ઉદેતિ સૂર્યો ભીતશ્ ચ પવતે વાત એવ ચ દ્યોતતે ચન્દ્રમા વહ્નિર્ જ્વલત્યાપો વહન્તિ ચ

સૂર્ય ઉગે છે, પવન ડરે છે અને વહી જાય છે, ચંદ્ર અને અગ્નિ તેજ આપે છે, પાણી વહે છે—આ બધું એની આજ્ઞાથી થાય છે.

દધાતિ ભૂમિરાકાશમ્ અવકાશં દદાતિ ચ તદાજ્ઞયા તતં સર્વં તસ્માદ્વૈ ચિન્તયેદ્દ્વિજાઃ

પૃથ્વી આધાર આપે છે, આકાશ જગ્યા આપે છે; એના આદેશથી બધું વ્યાપેલું છે—એથી, દ્વિજોએ એમ વિચારવું જોઈએ.

તેનૈવાધિષ્ઠિતં તસ્માદ્ એતત્સર્વં દ્વિજોત્તમાઃ સર્વરૂપમયઃ શર્વ ઇતિ મત્વા સ્મરેદ્ભવમ્

કારણ કે આ બધું એના દ્વારા જ સંચાલિત છે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ જાણવું કે સર્વરૂપમાં શર્વ છે અને સર્વના મૂળને સ્મરણ કરવું જોઈએ.

સંસારવિષતપ્તાનાં જ્ઞાનધ્યાનામૃતેન વૈ પ્રતીકારઃ સમાખ્યાતો નાન્યથા દ્વિજસત્તમાઃ

સંસારના વિષથી દાઝાયેલા માટે જ્ઞાન અને ધ્યાનરૂપ અમૃત જ ઉપાય છે; બીજું કોઈ માર્ગ નથી, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ.

જ્ઞાનં ધર્મોદ્ભવં સાક્ષાજ્ જ્ઞાનાદ્ વૈરાગ્યસંભવઃ વૈરાગ્યાત્પરમં જ્ઞાનં પરમાર્થપ્રકાશકમ્

જ્ઞાન સીધું ધર્મમાંથી થાય છે; જ્ઞાનથી વૈરાગ્ય આવે છે; વૈરાગ્યથી પરમ જ્ઞાન મળે છે, જે પરમ તત્વને પ્રકાશિત કરે છે.

જ્ઞાનવૈરાગ્યયુક્તસ્ય યોગસિદ્ધિર્દ્વિજોત્તમાઃ યોગસિદ્ધ્યા વિમુક્તિઃ સ્યાત્ સત્ત્વનિષ્ઠસ્ય નાન્યથા

જેણે જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કર્યું છે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ, તેને યોગ સિદ્ધ થાય છે; યોગ સિદ્ધિથી સત્વમાં સ્થિર વ્યક્તિને મુક્તિ મળે છે, બીજું રીતે નહીં.

તમોવિદ્યાપદચ્છન્નં ચિત્રં યત્પદમવ્યયમ્ સત્ત્વશક્તિં સમાસ્થાય શિવમભ્યર્ચયેદ્દ્વિજાઃ

જે અવ્યય અવસ્થા અંધકાર અને અજ્ઞાનથી છુપાયેલી છે, તેમાં સત્વશક્તિનો આશરો લઈને, દ્વિજોએ શિવની ઉપાસના કરવી જોઈએ.

યઃ સત્ત્વનિષ્ઠો મદ્ભક્તો મદર્ચનપરાયણઃ સર્વતો ધર્મનિષ્ઠશ્ ચ સદોત્સાહી સમાહિતઃ

જે સત્વમાં સ્થિર છે, મારું ભક્ત છે, મારી પૂજામાં તત્પર છે, સર્વ રીતે ધર્મમાં સ્થિર છે, હંમેશા ઉત્સાહી અને એકાગ્ર છે—

સર્વદ્વન્દ્વસહો ધીરઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ ઋજુસ્વભાવઃ સતતં સ્વસ્થચિત્તો મૃદુઃ સદા

જે સર્વ દ્વંદ્વો સહન કરે છે, ધીર છે, સર્વ જીવોના કલ્યાણમાં રત છે, સીધી સ્વભાવ ધરાવે છે, હંમેશા મનથી સ્થિર અને સૌમ્ય છે—

અમાની બુદ્ધિમાઞ્છાન્તસ્ ત્યક્તસ્પર્ધો દ્વિજોત્તમાઃ સદા મુમુક્ષુર્ધર્મજ્ઞઃ સ્વાત્મલક્ષણલક્ષણઃ

જે વિનમ્ર છે, બુદ્ધિશાળી છે, શાંત છે, સ્પર્ધા છોડેલી છે, હંમેશા મુક્તિ ઇચ્છે છે, ધર્મને જાણે છે અને આત્માના લક્ષણોથી યુક્ત છે—

ઋણત્રયવિનિર્મુક્તઃ પૂર્વજન્મનિ પુણ્યભાક્ જરાયુક્તો દ્વિજો ભૂત્વા શ્રદ્ધયા ચ ગુરોઃ ક્રમાત્

જે ત્રણ ઋણમાંથી મુક્ત છે, પૂર્વ જન્મના પુણ્યથી યુક્ત છે, વૃદ્ધ દ્વિજ બનીને શ્રદ્ધા સાથે ગુરુ પાસેથી ક્રમશઃ શીખે છે—

અન્યથા વાપિ શુશ્રૂષાં કૃત્વા કૃત્રિમવર્જિતઃ સ્વર્ગલોકમનુપ્રાપ્ય ભુક્ત્વા ભોગાનનુક્રમાત્

અથવા, નિષ્કપટ સેવા કરીને, સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કરીને અને ક્રમશઃ ભોગ ભોગવીને—

આસાદ્ય ભારતં વર્ષં બ્રહ્મવિજ્જાયતે દ્વિજાઃ સંપર્કાજ્જ્ઞાનમાસાદ્ય જ્ઞાનિનો યોગવિદ્ભવેત્

ભારતભૂમિમાં આવીને, દ્વિજોએ, તે બ્રહ્મજ્ઞાની બને છે; સંગથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને, તે યોગજ્ઞાની બને છે.

ક્રમો ઽયં મલપૂર્ણસ્ય જ્ઞાનપ્રાપ્તેર્દ્વિજોત્તમાઃ તસ્માદનેન માર્ગેણ ત્યક્તસંગો દૃઢવ્રતઃ

મલથી ભરેલા માટે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાની આ ક્રમશઃ રીત છે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ; તેથી, આ માર્ગે, આસક્તિ છોડીને અને દૃઢ વ્રતથી—