લિઙ્ગપુરાણમ્

જ્ઞાનં ગુરોર્હિ સંપર્કાન્ ન વાચા પરમાર્થતઃ ચતુર્વ્યૂહમિતિ જ્ઞાત્વા ધ્યાતા ધ્યાનં સમભ્યસેત્

જ્ઞાન તો ગુરુના સંપર્કથી મળે છે, માત્ર બોલવાથી નહીં; ચાર પ્રકારના વિભાજનને જાણીને, ધ્યાન કરનારએ ધ્યાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

સહજાગન્તુકં પાપમ્ અસ્થિવાગુદ્ભવં તથા જ્ઞાનાગ્નિર્દહતે ક્ષિપ્રં શુષ્કેન્ધનમ્ ઇવાનલઃ

જ્ઞાનની અગ્નિ સહજ કે આગંતુક પાપ, અને હાડકાં તથા વાણીથી ઉત્પન્ન પાપને પણ ઝડપથી દહન કરે છે, જેમ સુકાં લાકડાંને અગ્નિ ભસ્મ કરી નાખે છે.

જ્ઞાનાત્પરતરં નાસ્તિ સર્વપાપવિનાશનમ્ અભ્યસેચ્ચ સદા જ્ઞાનં સર્વસંગવિવર્જિતઃ

બધા પાપો નાશ પામે એ માટે જ્ઞાન કરતાં ઊંચું કંઈ નથી; સર્વ આસક્તિ છોડીને હંમેશા જ્ઞાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

જ્ઞાનિનઃ સર્વપાપાનિ જીર્યન્તે નાત્ર સંશયઃ ક્રીડન્નપિ ન લિપ્યેત પાપૈર્નાનાવિધૈરપિ

જ્ઞાનીના બધા પાપો નાશ પામે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; એ રમતો હોય ત્યારે પણ અનેક પ્રકારના પાપો તેને લાગતા નથી.

જ્ઞાનં યથા તથા ધ્યાનં તસ્માદ્ધ્યાનં સમભ્યસેત્ ધ્યાનં નિર્વિષયં પ્રોક્તમ્ આદૌ સવિષયં તથા

જેમ જ્ઞાન છે, તેમ ધ્યાન છે; એટલે ધ્યાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ; શરૂઆતમાં ધ્યાન વિષયવાળું કહેવાયું છે, પછી એ નિર્વિષય બને છે.

ષટ્પ્રકારં સમભ્યસ્ય ચતુઃષડ્દશભિસ્ તથા તથા દ્વાદશધા ચૈવ પુનઃ ષોડશધા ક્રમાત્

છટ્ટા પ્રકારથી સાધના કરવી, પછી ચાર, છ અને દસ રીતે પણ કરવી, ત્યારબાદ બાર અને પછી ક્રમશઃ સોળ રીતે પણ સાધના કરવી.

દ્વિધાભ્યસ્ય ચ યોગીન્દ્રો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ શુદ્ધજાંબૂનદાકારં વિધૂમાઙ્ગારસન્નિભમ્

બે રીતે સાધના કરીને યોગી મુક્તિ પામે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. તેનું રૂપ શુદ્ધ, પીળા સોનાની જેમ તેજસ્વી અને ધૂમરહિત કાળાં કણકની જેમ હોય છે.

પીતં રક્તં સિતં વિદ્યુત્ કોટિકોટિસમપ્રભમ્ અથવા બ્રહ્મરન્ધ્રસ્થં ચિત્તં કૃત્વા પ્રયત્નતઃ

તે પીળું, લાલ, સફેદ અને વીજળીના લાખો ચમક જેવી કાંતિ ધરાવતું હોય છે, અથવા પ્રયત્નપૂર્વક મનને બ્રહ્મરંધ્ર પર સ્થિર કરવું જોઈએ.

ન સિતં વાસિતં પીતં ન સ્મરેદ્ બ્રહ્મવિદ્ ભવેત્ અહિંસકઃ સત્યવાદી અસ્તેયી સર્વયત્નતઃ

જે બ્રહ્મને જાણે છે, એએ સફેદ, સુગંધિત કે પીળા રૂપને યાદ કરવું નહીં; એવો મનુષ્ય અહિંસક, સત્યવાદી અને ચોરીથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે છે.

પરિગ્રહવિનિર્મુક્તો બ્રહ્મચારી દૃઢવ્રતઃ સંતુષ્ટઃ શૌચસમ્પન્નઃ સ્વાધ્યાયનિરતઃ સદા

જે વ્યક્તિ સંપત્તિથી મુક્ત, બ્રહ્મચારી, દૃઢ સંકલ્પવાળો, સંતોષી, પવિત્ર અને સદાય સ્વાધ્યાયમાં તત્પર રહે છે.

મદ્રક્તશ્ચાભ્યસેદ્ધ્યાનં ગુરુસંપર્કજં ધ્રુવમ્ ન બુધ્યતિ તથા ધ્યાતા સ્થાપ્ય ચિત્તં દ્વિજોત્તમાઃ

એણે ગુરુના સંપર્કથી પ્રાપ્ત લાલ રંગથી યુક્ત ધ્યાન અવશ્ય કરવું જોઈએ; નહિંતર, મનને સ્થિર કરીને ધ્યાન કરનાર જાગૃત થતો નથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

ન ચાભિમન્યતે યોગી ન પશ્યતિ સમન્તતઃ ન ઘ્રાતિ ન શૃણોત્યેવ લીનઃ સ્વાત્મનિ યઃ સ્વયમ્

યોગી ન તો અભિમાન કરે છે, ન ચારે બાજુ જુએ છે, ન સુગંધ લે છે, ન કશું સાંભળે છે—જે પોતાનામાં પૂરેપૂરો લીન થઈ જાય છે.

ન ચ સ્પર્શં વિજાનાતિ સ વૈ સમરસઃ સ્મૃતઃ પાર્થિવે પટલે બ્રહ્મા વારિતત્ત્વે હરિઃ સ્વયમ્

એ સ્પર્શને પણ જાણતો નથી; એવો પુરુષ સમદૃષ્ટિ ધરાવતો કહેવાય છે. પૃથ્વી તત્ત્વમાં એ બ્રહ્મા છે, જળ તત્ત્વમાં એ હરિ સ્વયં છે.

વાહ્નેયે કાલરુદ્રાખ્યો વાયુતત્ત્વે મહેશ્વરઃ સુષિરે સ શિવઃ સાક્ષાત્ ક્રમાદેવં વિચિન્તયેત્

અગ્નિ તત્ત્વમાં એ કાળરુદ્ર કહેવાય છે; વાયુ તત્ત્વમાં એ મહેશ્વર છે; અને સુષિર, એટલે કે આકાશમાં, એ સીધો શિવ છે—એ રીતે ક્રમશઃ મનન કરવું જોઈએ.

ક્ષિતૌ શર્વઃ સ્મૃતો દેવો હ્ય્ અપાં ભવ ઇતિ સ્મૃતઃ રુદ્ર એવ તથા વહ્નૌ ઉગ્રો વાયૌ વ્યવસ્થિતઃ

પૃથ્વી પર એ દેવ શર્વ તરીકે ઓળખાય છે; જળમાં ભવ તરીકે, અગ્નિમાં રુદ્ર અને વાયુમાં ઉગ્ર તરીકે સ્થિર છે.

ભીમઃ સુષિરનાકે ઽસૌ ભાસ્કરે મણ્ડલે સ્થિતઃ ઈશાનઃ સોમબિમ્બે ચ મહાદેવ ઇતિ સ્મૃતઃ

સુષિર, એટલે કે આકાશમાં એ ભીમ છે, સૂર્યમંડળમાં સ્થિત છે; ચંદ્રમંડળમાં એ ઈશાન છે અને મહાદેવ તરીકે ઓળખાય છે.

પુંસાં પશુપતિર્દેવશ્ ચાષ્ટધાહં વ્યવસ્થિતઃ કાઠિન્યં યત્તનૌ સર્વં પાર્થિવં પરિગીયતે

માણસોમાં ભગવાન પશુપતિ આઠ રૂપે સ્થિત છે. શરીરમાં જે કઠોર છે, તે બધું પૃથ્વી તત્ત્વ તરીકે ઓળખાય છે.

આપ્યં દ્રવમિતિ પ્રોક્તં વર્ણાખ્યો વહ્નિરુચ્યતે યત્સંચરતિ તદ્વાયુઃ સુષિરં યદ્દ્વિજોત્તમાઃ

જે પ્રવાહી છે, તે જળ તત્ત્વ કહેવાય છે; જે રંગીન છે, તે અગ્નિ તત્ત્વ કહેવાય છે; જે હંમેશાં ચાલે છે, તે વાયુ છે; અને જે ખાલી છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, તે આકાશ છે.

તદાકાશં ચ વિજ્ઞાનં શબ્દજં વ્યોમસંભવમ્ તથૈવ વિપ્રા વિજ્ઞાનં સ્પર્શાખ્યં વાયુસંભવમ્

એ જ આકાશ અને જ્ઞાન છે, જે ધ્વનિથી ઉત્પન્ન થાય છે અને આકાશમાંથી જન્મે છે. એ જ રીતે, હે વિદ્વાનો, સ્પર્શરૂપ જ્ઞાન વાયુમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

રૂપં વાહ્નેયમિત્યુક્તમ્ આપ્યં રસમયં દ્વિજાઃ ગન્ધાખ્યં પાર્થિવં ભૂયશ્ ચિન્તયેદ્ભાસ્કરં ક્રમાત્

રૂપ અગ્નિનું કહેવાય છે; રસ, હે દ્વિજો, જળનું છે; અને ગંધ પૃથ્વીનું કહેવાય છે. એ પ્રમાણે ક્રમશઃ સૂર્યનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

નેત્રે ચ દક્ષિણે વામે સોમં હૃદિ વિભું દ્વિજાઃ આજાનુ પૃથિવીતત્ત્વમ્ આનાભેર્ વારિમણ્ડલમ્

જમણા અને ડાબા નેત્રમાં સોમ છે; હૃદયમાં સર્વવ્યાપક દેવ છે, હે દ્વિજો. ઘૂંટણથી પૃથ્વી તત્ત્વ છે અને નાભિથી જળમંડળ છે.

આકણ્ઠં વહ્નિતત્ત્વં સ્યાલ્ લલાટાન્તં દ્વિજોત્તમાઃ વાયવ્યં વૈ લલાટાદ્યં વ્યોમાખ્યં વા શિખાગ્રકમ્

ગળા સુધી અગ્નિ તત્ત્વ છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો; કપાળથી આગળ વાયુ તત્ત્વ છે; અને કપાળના આરંભથી વાળના ટોચ સુધી આકાશ કહેવાય છે.

હંસાખ્યં ચ તતો બ્રહ્મ વ્યોમ્નશ્ચોર્ધ્વં તતઃ પરમ્ વ્યોમાખ્યો વ્યોમમધ્યસ્થો હ્ય્ અયં પ્રાથમિકઃ સ્મરેત્

પછી, એથી ઉપર હંસ નામે બ્રહ્મા છે; આકાશથી પણ ઉપર. આકાશમધ્યે જે આકાશરૂપ છે, તેને પ્રાથમિક રૂપે સ્મરણ કરવું જોઈએ.

ન જીવઃ પ્રકૃતિઃ સત્ત્વં રજશ્ચાથ તમઃ પુનઃ મહાંસ્તથાભિમાનશ્ ચ તન્માત્રાણીન્દ્રિયાણિ ચ

જીવ પ્રકૃતિ નથી, તે સત્વ, રજસ કે તમસ પણ નથી; મહત્તત્વ, અહંકાર, તત્ત્વો કે ઇન્દ્રિય પણ નથી.

વ્યોમાદીનિ ચ ભૂતાનિ નૈવેહ પરમાર્થતઃ વ્યાપ્ય તિષ્ઠદ્યતો વિશ્વં સ્થાણુરિત્યભિધીયતે

આકાશ વગેરે ભૂતો પણ પરમાર્થમાં નથી, કારણ કે જે બધામાં વ્યાપી રહીને સ્થિર છે, તેને અચલ કહેવાય છે.

ઉદેતિ સૂર્યો ભીતશ્ ચ પવતે વાત એવ ચ દ્યોતતે ચન્દ્રમા વહ્નિર્ જ્વલત્યાપો વહન્તિ ચ

સૂર્ય ઉગે છે, પવન ડરે છે અને વહી જાય છે, ચંદ્ર અને અગ્નિ તેજ આપે છે, પાણી વહે છે—આ બધું એની આજ્ઞાથી થાય છે.

દધાતિ ભૂમિરાકાશમ્ અવકાશં દદાતિ ચ તદાજ્ઞયા તતં સર્વં તસ્માદ્વૈ ચિન્તયેદ્દ્વિજાઃ

પૃથ્વી આધાર આપે છે, આકાશ જગ્યા આપે છે; એના આદેશથી બધું વ્યાપેલું છે—એથી, દ્વિજોએ એમ વિચારવું જોઈએ.

તેનૈવાધિષ્ઠિતં તસ્માદ્ એતત્સર્વં દ્વિજોત્તમાઃ સર્વરૂપમયઃ શર્વ ઇતિ મત્વા સ્મરેદ્ભવમ્

કારણ કે આ બધું એના દ્વારા જ સંચાલિત છે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ જાણવું કે સર્વરૂપમાં શર્વ છે અને સર્વના મૂળને સ્મરણ કરવું જોઈએ.

સંસારવિષતપ્તાનાં જ્ઞાનધ્યાનામૃતેન વૈ પ્રતીકારઃ સમાખ્યાતો નાન્યથા દ્વિજસત્તમાઃ

સંસારના વિષથી દાઝાયેલા માટે જ્ઞાન અને ધ્યાનરૂપ અમૃત જ ઉપાય છે; બીજું કોઈ માર્ગ નથી, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ.