લિઙ્ગપુરાણમ્

તસ્માત્સદાભ્યસેજ્જ્ઞાનં તન્નિષ્ઠસ્તત્પરાયણઃ જ્ઞાનેનૈકેન તૃપ્તસ્ય ત્યક્તસંગસ્ય યોગિનઃ

એથી, હંમેશા જ્ઞાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ, એમાં સ્થિર અને સમર્પિત રહીને; જે યોગી માત્ર જ્ઞાનથી સંતોષ પામે છે અને આસક્તિ છોડી દે છે, તેને બીજું કંઈ કરવાનું રહેતું નથી.

કર્તવ્યં નાસ્તિ વિપ્રેન્દ્રા અસ્તિ ચેત્તત્ત્વવિન્ન ચ ઇહ લોકે પરે ચાપિ કર્તવ્યં નાસ્તિ તસ્ય વૈ

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, તેને કંઈ કરવાનું રહેતું નથી; અને જો કંઈ બાકી હોય તો એ તત્વજ્ઞાની માટે નથી; આ લોકમાં કે પરલોકમાં પણ, ખરેખર, તેને કંઈ કરવાનું નથી.

જીવન્મુક્તો યતસ્ તસ્માદ્ બ્રહ્મવિત્ પરમાર્થતઃ જ્ઞાનાભ્યાસરતો નિત્યં જ્ઞાનતત્ત્વાર્થવિત્ સ્વયમ્

કારણ કે જે જીવિતે મુક્ત છે, એ સાચા અર્થમાં બ્રહ્મજ્ઞાની કહેવાય છે; જે હંમેશા જ્ઞાનના અભ્યાસમાં રત છે, એ પોતે જ જ્ઞાનના તત્વને જાણે છે.

કર્તવ્યાભ્યાસમુત્સૃજ્ય જ્ઞાનમેવાધિગચ્છતિ વર્ણાશ્રમાભિમાની યસ્ ત્યક્તક્રોધો દ્વિજોત્તમાઃ

કર્મોનો અભ્યાસ છોડી, એ માત્ર જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જે varn અને આશ્રમનો અભિમાન રાખે છે અને ક્રોધ છોડી દે છે, એ જ એ સ્થિતિ મેળવે છે.

અન્યત્ર રમતે મૂઢઃ સો ઽજ્ઞાની નાત્ર સંશયઃ સંસારહેતુરજ્ઞાનં સંસારસ્તનુસંગ્રહઃ

મૂઢ મનુષ્ય બીજે જ આનંદ મેળવે છે—એ અજ્ઞાની છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી; અજ્ઞાન એ સંસારનું કારણ છે અને સંસાર એ શરીરનું એકઠું થવું છે.

મોક્ષહેતુસ્ તથા જ્ઞાનં મુક્તઃ સ્વાત્મન્યવસ્થિતઃ અજ્ઞાને સતિ વિપ્રેન્દ્રાઃ ક્રોધાદ્યા નાત્ર સંશયઃ

એ જ રીતે, જ્ઞાન મુક્તિનું કારણ છે; મુક્ત મનુષ્ય પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે; અને જ્યાં સુધી અજ્ઞાન રહે છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ત્યાં સુધી ક્રોધ વગેરે રહે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

ક્રોધો હર્ષસ્ તથા લોભો મોહો દમ્ભો દ્વિજોત્તમાઃ ધર્માધર્મૌ હિ તેષાં ચ તદ્વશાત્તનુસંગ્રહઃ

ક્રોધ, આનંદ, લોભ, મોહ, દંભ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અને ધર્મ-અધર્મ—આ બધાં શરીર એકઠાં થવાનું કારણ બને છે.

શરીરે સતિ વૈ ક્લેશઃ સો ઽવિદ્યાં સંત્યજેદ્બુધઃ અવિદ્યાં વિદ્યયા હિત્વા સ્થિતસ્યૈવ ચ યોગિનઃ

શરીર રહે ત્યાં સુધી દુઃખ રહે છે; બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ અજ્ઞાન છોડી દેવું જોઈએ; જ્ઞાનથી અજ્ઞાન છોડી, યોગી સ્થિર રહે છે.

ક્રોધાદ્યા નાશમાયાન્તિ ધર્માધર્મૌ ચ વૈ દ્વિજાઃ તત્ક્ષયાચ્ચ શરીરેણ ન પુનઃ સમ્પ્રયુજ્યતે

ક્રોધ વગેરે અને ધર્મ-અધર્મ બંને નાશ પામે છે, હે દ્વિજ; અને એના નાશથી, એ ફરીથી શરીર સાથે જોડાતો નથી.

સ એવ મુક્તઃ સંસારાદ્ દુઃખત્રયવિવર્જિતઃ એવં જ્ઞાનં વિના નાસ્તિ ધ્યાનં ધ્યાતુર્ દ્વિજર્ષભાઃ

એ જ સંસારથી મુક્ત છે, ત્રણ પ્રકારના દુઃખથી રહિત છે; આ રીતે, જ્ઞાન વિના ધ્યાન પણ શક્ય નથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

જ્ઞાનં ગુરોર્હિ સંપર્કાન્ ન વાચા પરમાર્થતઃ ચતુર્વ્યૂહમિતિ જ્ઞાત્વા ધ્યાતા ધ્યાનં સમભ્યસેત્

જ્ઞાન તો ગુરુના સંપર્કથી મળે છે, માત્ર બોલવાથી નહીં; ચાર પ્રકારના વિભાજનને જાણીને, ધ્યાન કરનારએ ધ્યાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

સહજાગન્તુકં પાપમ્ અસ્થિવાગુદ્ભવં તથા જ્ઞાનાગ્નિર્દહતે ક્ષિપ્રં શુષ્કેન્ધનમ્ ઇવાનલઃ

જ્ઞાનની અગ્નિ સહજ કે આગંતુક પાપ, અને હાડકાં તથા વાણીથી ઉત્પન્ન પાપને પણ ઝડપથી દહન કરે છે, જેમ સુકાં લાકડાંને અગ્નિ ભસ્મ કરી નાખે છે.

જ્ઞાનાત્પરતરં નાસ્તિ સર્વપાપવિનાશનમ્ અભ્યસેચ્ચ સદા જ્ઞાનં સર્વસંગવિવર્જિતઃ

બધા પાપો નાશ પામે એ માટે જ્ઞાન કરતાં ઊંચું કંઈ નથી; સર્વ આસક્તિ છોડીને હંમેશા જ્ઞાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

જ્ઞાનિનઃ સર્વપાપાનિ જીર્યન્તે નાત્ર સંશયઃ ક્રીડન્નપિ ન લિપ્યેત પાપૈર્નાનાવિધૈરપિ

જ્ઞાનીના બધા પાપો નાશ પામે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; એ રમતો હોય ત્યારે પણ અનેક પ્રકારના પાપો તેને લાગતા નથી.

જ્ઞાનં યથા તથા ધ્યાનં તસ્માદ્ધ્યાનં સમભ્યસેત્ ધ્યાનં નિર્વિષયં પ્રોક્તમ્ આદૌ સવિષયં તથા

જેમ જ્ઞાન છે, તેમ ધ્યાન છે; એટલે ધ્યાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ; શરૂઆતમાં ધ્યાન વિષયવાળું કહેવાયું છે, પછી એ નિર્વિષય બને છે.

ષટ્પ્રકારં સમભ્યસ્ય ચતુઃષડ્દશભિસ્ તથા તથા દ્વાદશધા ચૈવ પુનઃ ષોડશધા ક્રમાત્

છટ્ટા પ્રકારથી સાધના કરવી, પછી ચાર, છ અને દસ રીતે પણ કરવી, ત્યારબાદ બાર અને પછી ક્રમશઃ સોળ રીતે પણ સાધના કરવી.

દ્વિધાભ્યસ્ય ચ યોગીન્દ્રો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ શુદ્ધજાંબૂનદાકારં વિધૂમાઙ્ગારસન્નિભમ્

બે રીતે સાધના કરીને યોગી મુક્તિ પામે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. તેનું રૂપ શુદ્ધ, પીળા સોનાની જેમ તેજસ્વી અને ધૂમરહિત કાળાં કણકની જેમ હોય છે.

પીતં રક્તં સિતં વિદ્યુત્ કોટિકોટિસમપ્રભમ્ અથવા બ્રહ્મરન્ધ્રસ્થં ચિત્તં કૃત્વા પ્રયત્નતઃ

તે પીળું, લાલ, સફેદ અને વીજળીના લાખો ચમક જેવી કાંતિ ધરાવતું હોય છે, અથવા પ્રયત્નપૂર્વક મનને બ્રહ્મરંધ્ર પર સ્થિર કરવું જોઈએ.

ન સિતં વાસિતં પીતં ન સ્મરેદ્ બ્રહ્મવિદ્ ભવેત્ અહિંસકઃ સત્યવાદી અસ્તેયી સર્વયત્નતઃ

જે બ્રહ્મને જાણે છે, એએ સફેદ, સુગંધિત કે પીળા રૂપને યાદ કરવું નહીં; એવો મનુષ્ય અહિંસક, સત્યવાદી અને ચોરીથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે છે.

પરિગ્રહવિનિર્મુક્તો બ્રહ્મચારી દૃઢવ્રતઃ સંતુષ્ટઃ શૌચસમ્પન્નઃ સ્વાધ્યાયનિરતઃ સદા

જે વ્યક્તિ સંપત્તિથી મુક્ત, બ્રહ્મચારી, દૃઢ સંકલ્પવાળો, સંતોષી, પવિત્ર અને સદાય સ્વાધ્યાયમાં તત્પર રહે છે.

મદ્રક્તશ્ચાભ્યસેદ્ધ્યાનં ગુરુસંપર્કજં ધ્રુવમ્ ન બુધ્યતિ તથા ધ્યાતા સ્થાપ્ય ચિત્તં દ્વિજોત્તમાઃ

એણે ગુરુના સંપર્કથી પ્રાપ્ત લાલ રંગથી યુક્ત ધ્યાન અવશ્ય કરવું જોઈએ; નહિંતર, મનને સ્થિર કરીને ધ્યાન કરનાર જાગૃત થતો નથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

ન ચાભિમન્યતે યોગી ન પશ્યતિ સમન્તતઃ ન ઘ્રાતિ ન શૃણોત્યેવ લીનઃ સ્વાત્મનિ યઃ સ્વયમ્

યોગી ન તો અભિમાન કરે છે, ન ચારે બાજુ જુએ છે, ન સુગંધ લે છે, ન કશું સાંભળે છે—જે પોતાનામાં પૂરેપૂરો લીન થઈ જાય છે.

ન ચ સ્પર્શં વિજાનાતિ સ વૈ સમરસઃ સ્મૃતઃ પાર્થિવે પટલે બ્રહ્મા વારિતત્ત્વે હરિઃ સ્વયમ્

એ સ્પર્શને પણ જાણતો નથી; એવો પુરુષ સમદૃષ્ટિ ધરાવતો કહેવાય છે. પૃથ્વી તત્ત્વમાં એ બ્રહ્મા છે, જળ તત્ત્વમાં એ હરિ સ્વયં છે.

વાહ્નેયે કાલરુદ્રાખ્યો વાયુતત્ત્વે મહેશ્વરઃ સુષિરે સ શિવઃ સાક્ષાત્ ક્રમાદેવં વિચિન્તયેત્

અગ્નિ તત્ત્વમાં એ કાળરુદ્ર કહેવાય છે; વાયુ તત્ત્વમાં એ મહેશ્વર છે; અને સુષિર, એટલે કે આકાશમાં, એ સીધો શિવ છે—એ રીતે ક્રમશઃ મનન કરવું જોઈએ.

ક્ષિતૌ શર્વઃ સ્મૃતો દેવો હ્ય્ અપાં ભવ ઇતિ સ્મૃતઃ રુદ્ર એવ તથા વહ્નૌ ઉગ્રો વાયૌ વ્યવસ્થિતઃ

પૃથ્વી પર એ દેવ શર્વ તરીકે ઓળખાય છે; જળમાં ભવ તરીકે, અગ્નિમાં રુદ્ર અને વાયુમાં ઉગ્ર તરીકે સ્થિર છે.

ભીમઃ સુષિરનાકે ઽસૌ ભાસ્કરે મણ્ડલે સ્થિતઃ ઈશાનઃ સોમબિમ્બે ચ મહાદેવ ઇતિ સ્મૃતઃ

સુષિર, એટલે કે આકાશમાં એ ભીમ છે, સૂર્યમંડળમાં સ્થિત છે; ચંદ્રમંડળમાં એ ઈશાન છે અને મહાદેવ તરીકે ઓળખાય છે.

પુંસાં પશુપતિર્દેવશ્ ચાષ્ટધાહં વ્યવસ્થિતઃ કાઠિન્યં યત્તનૌ સર્વં પાર્થિવં પરિગીયતે

માણસોમાં ભગવાન પશુપતિ આઠ રૂપે સ્થિત છે. શરીરમાં જે કઠોર છે, તે બધું પૃથ્વી તત્ત્વ તરીકે ઓળખાય છે.

આપ્યં દ્રવમિતિ પ્રોક્તં વર્ણાખ્યો વહ્નિરુચ્યતે યત્સંચરતિ તદ્વાયુઃ સુષિરં યદ્દ્વિજોત્તમાઃ

જે પ્રવાહી છે, તે જળ તત્ત્વ કહેવાય છે; જે રંગીન છે, તે અગ્નિ તત્ત્વ કહેવાય છે; જે હંમેશાં ચાલે છે, તે વાયુ છે; અને જે ખાલી છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, તે આકાશ છે.

તદાકાશં ચ વિજ્ઞાનં શબ્દજં વ્યોમસંભવમ્ તથૈવ વિપ્રા વિજ્ઞાનં સ્પર્શાખ્યં વાયુસંભવમ્

એ જ આકાશ અને જ્ઞાન છે, જે ધ્વનિથી ઉત્પન્ન થાય છે અને આકાશમાંથી જન્મે છે. એ જ રીતે, હે વિદ્વાનો, સ્પર્શરૂપ જ્ઞાન વાયુમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.