લિઙ્ગપુરાણમ્

નાડ્યાં પ્રાણે ચ વિજ્ઞાને ત્વ્ આનન્દે ચ યથાક્રમમ્ હૃદ્યાકાશે ય એતસ્મિન્ સર્વસ્મિન્નન્તરે પરઃ

નાડીમાં, શ્વાસમાં, જ્ઞાનમાં અને આનંદમાં, અને અંતરમાં રહેલા હૃદયના આકાશમાં—આ બધામાં પરમાત્મા વસે છે.

આત્મા એકશ્ ચ ચરતિ તમુપાસીત માં પ્રભુમ્ અજરં તમનન્તં ચ અશોકમમૃતં ધ્રુવમ્

આત્મા એક જ છે, પણ એ બધામાં વિહરે છે; મને, જે સર્વશક્તિમાન, અવિનાશી, અનંત, દુઃખરહિત, અમર અને અચલ છું, તેનું ધ્યાન કરો.

ચતુર્દશવિધેષ્વેવ સંચરત્યેક એવ સઃ લીયન્તે તાનિ તત્રૈવ યદન્યં નાસ્તિ વૈ દ્વિજાઃ

આ ચૌદ પ્રકારના રૂપોમાં એ એક જ પરમાત્મા વિહરે છે; એમાં જ બધું લીન થઈ જાય છે, કેમ કે એ સિવાય બીજું કંઈ નથી, હે દ્વિજગણ.

એક એવ હિ સર્વજ્ઞઃ સર્વેશસ્ત્વેક એવ સઃ એષ સર્વાધિપો દેવસ્ ત્વ્ અન્તર્યામી મહાદ્યુતિઃ

એ જ સર્વજ્ઞ છે, એ જ સર્વનો સ્વામી છે; એ જ સર્વનો અધિપતિ દેવ છે, અંતરમાં વસે છે અને મહાન તેજવાળો છે.

ઉપાસ્યમાનઃ સર્વસ્ય સર્વસૌખ્યઃ સનાતનઃ ઉપાસ્યતિ ન ચૈવેહ સર્વસૌખ્યં દ્વિજોત્તમાઃ

બધા જેને પૂજે છે, એ સર્વસુખનો શાશ્વત સ્ત્રોત છે; છતાં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, અહીં બધાને એના પૂજનથી સર્વસુખ પ્રાપ્ત થતું નથી.

ઉપાસ્યમાનો વેદૈશ્ ચ શાસ્ત્રૈર્નાનાવિધૈરપિ ન વૈષ વેદશાસ્ત્રાણિ સર્વજ્ઞો યાસ્યતિ પ્રભુઃ

વેદો અને વિવિધ શાસ્ત્રો દ્વારા પૂજવામાં આવે છતાં, આ સર્વજ્ઞ ભગવાન ક્યારેય વેદો અને શાસ્ત્રોમાં બંધાતો નથી.

અસ્યૈવાન્નમિદં સર્વં ન સો ઽન્નં ભવતિ સ્વયમ્ સ્વાત્મના રક્ષિતં ચાદ્યાદ્ અન્નભૂતં ન કુત્રચિત્

આ બધું એનું અન્ન છે, પણ એ પોતે ક્યારેય અન્ન બનતો નથી; જે આત્માથી રક્ષાયેલું છે એ ખાઈ શકાય છે, પણ એ ક્યારેય ક્યાંય અન્ન નથી بنتો.

સર્વત્ર પ્રાણિનામન્નં પ્રાણિનાં ગ્રન્થિરસ્મ્યહમ્ પ્રશાસ્તા નયનશ્ચૈવ પઞ્ચાત્મા સ વિભાગશઃ

હું સર્વત્ર જીવોના અન્ન રૂપે છું, જીવોના બંધનરૂપ છું, શાસક અને માર્ગદર્શક છું, અને પાંચ પ્રકારના આત્મા રૂપે વિભાજિત છું.

અન્નમયો ઽસૌ ભૂતાત્મા ચાદ્યતે હ્યન્નમુચ્યતે પ્રાણમયશ્ચેન્દ્રિયાત્મા સંકલ્પાત્મા મનોમયઃ

આ શરીર અન્નમય છે, અને અન્નભક્ષક કહેવાય છે; પ્રાણમય, ઇન્દ્રિયમય, સંકલ્પમય અને મનમય આત્મા પણ છે.

કાલાત્મા સોમ એવેહ વિજ્ઞાનમય ઉચ્યતે સદાનન્દમયો ભૂત્વા મહેશઃ પરમેશ્વરઃ

અહીં સોમ જ કાળાત્મા છે, અને જ્ઞાનમય આત્મા કહેવાય છે; સદા આનંદમય બની, મહાદેવ, પરમેશ્વર સ્વરૂપે પ્રગટે છે.

સો ઽહમ્ એવં જગત્સર્વં મય્યેવ સકલં સ્થિતમ્ પરતન્ત્રં સ્વતન્ત્રે ઽપિ તદભાવાદ્વિચારતઃ

હું જ આ સમગ્ર જગત છું; બધું મારામાં જ સ્થિત છે. સ્વતંત્ર હોવા છતાં, એ મારાથી વિના અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી, એટલે એ પર આધાર રાખે છે.

એકત્વમપિ નાસ્ત્યેવ દ્વૈતં તત્ર કુતસ્ત્વહો એવં નાસ્ત્યથ મર્ત્યં ચ કુતો ઽમૃતમજોદ્ભવઃ

અહીં એકત્વ પણ નથી, તો દ્વૈત ક્યાંથી આવે? એ રીતે, મૃત્યુ પણ નથી અને અમૃતત્વ કે જન્મહીનતા પણ નથી.

નાન્તઃપ્રજ્ઞો બહિઃપ્રજ્ઞો ન ચોભયગતસ્ તથા ન પ્રજ્ઞાનઘનસ્ત્વેવં ન પ્રાજ્ઞો જ્ઞાનપૂર્વકઃ

એ અંદરની જ્ઞાનવૃત્તિ ધરાવતો નથી, બહારની પણ નથી, બંનેનું પણ નથી; એ જ્ઞાનનું ઘનરૂપ નથી, સામાન્ય જ્ઞાની નથી, કે જ્ઞાનથી પૂર્વવર્તી પણ નથી.

વિદિતં નાસ્તિ વેદ્યં ચ નિર્વાણં પરમાર્થતઃ નિર્વાણં ચૈવ કૈવલ્યં નિઃશ્રેયસમનામયમ્

અહીં જાણેલું કે જાણવાનું કંઈ નથી; મુક્તિ જ પરમ સત્ય છે. મુક્તિ એટલે એકાંત, શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ અને નિર્વિકાર શાંતિ.

અમૃતં ચાક્ષરં બ્રહ્મ પરમાત્મા પરાપરમ્ નિર્વિકલ્પં નિરાભાસં જ્ઞાનં પર્યાયવાચકમ્

અમૃત, અક્ષય બ્રહ્મ, પરમાત્મા—જે પર અને પરાપર બંને છે, ભેદરહિત, રૂપરહિત, જ્ઞાનરૂપ અને અનેક નામે ઓળખાય છે.

પ્રસન્નં ચ યદેકાગ્રં તદા જ્ઞાનમિતિ સ્મૃતમ્ અજ્ઞાનમિતરત્સર્વં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

જે સ્પષ્ટ અને એકાગ્ર છે, તેને જ જ્ઞાન કહેવાય છે; બાકી બધું અજ્ઞાન છે—અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

ઇત્થં પ્રસન્નં વિજ્ઞાનં ગુરુસંપર્કજં ધ્રુવમ્ રાગદ્વેષાનૃતક્રોધં કામતૃષ્ણાદિભિઃ સદા

આ રીતે, ગુરુના સંપર્કથી ઉત્પન્ન થયેલું સ્પષ્ટ જ્ઞાન અડગ રહે છે, અને હંમેશા રાગ, દ્વેષ, અસત્ય, ક્રોધ, કામના અને તૃષ્ણાથી મુક્ત રહે છે.

અપરામૃષ્ટમદ્યૈવ વિજ્ઞેયં મુક્તિદં ત્વિદમ્ અજ્ઞાનમલપૂર્વત્વાત્ પુરુષો મલિનઃ સ્મૃતઃ

આજે જે અશુદ્ધિથી અસ્પર્શિત છે, એ જ મુક્તિ આપનાર છે એમ સમજવું જોઈએ; કારણ કે અજ્ઞાન એ મૂળ અશુદ્ધિ છે, તેથી મનુષ્યને અશુદ્ધ માનવામાં આવે છે.

તત્ક્ષયાદ્ધિ ભવેન્મુક્તિર્ નાન્યથા જન્મકોટિભિઃ જ્ઞાનમેકં વિના નાસ્તિ પુણ્યપાપપરિક્ષયઃ

જ્યારે એ અજ્ઞાન નાશ પામે છે ત્યારે જ મુક્તિ મળે છે, લાખો જન્મે પણ બીજું કોઈ ઉપાય નથી; માત્ર જ્ઞાન વિના પુણ્ય કે પાપનો અંત આવતો નથી.

જ્ઞાનમ્ એવાભ્યસેત્ તસ્માન્ મુક્ત્યર્થં બ્રહ્મવિત્તમાઃ જ્ઞાનાભ્યાસાદ્ધિ વૈ પુંસાં બુદ્ધિર્ભવતિ નિર્મલા

મુક્તિ માટે, હે બ્રહ્મજ્ઞાનમાં શ્રેષ્ઠ, માત્ર જ્ઞાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ; કારણ કે જ્ઞાનના અભ્યાસથી મનુષ્યની બુદ્ધિ નિર્મળ બને છે.

તસ્માત્સદાભ્યસેજ્જ્ઞાનં તન્નિષ્ઠસ્તત્પરાયણઃ જ્ઞાનેનૈકેન તૃપ્તસ્ય ત્યક્તસંગસ્ય યોગિનઃ

એથી, હંમેશા જ્ઞાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ, એમાં સ્થિર અને સમર્પિત રહીને; જે યોગી માત્ર જ્ઞાનથી સંતોષ પામે છે અને આસક્તિ છોડી દે છે, તેને બીજું કંઈ કરવાનું રહેતું નથી.

કર્તવ્યં નાસ્તિ વિપ્રેન્દ્રા અસ્તિ ચેત્તત્ત્વવિન્ન ચ ઇહ લોકે પરે ચાપિ કર્તવ્યં નાસ્તિ તસ્ય વૈ

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, તેને કંઈ કરવાનું રહેતું નથી; અને જો કંઈ બાકી હોય તો એ તત્વજ્ઞાની માટે નથી; આ લોકમાં કે પરલોકમાં પણ, ખરેખર, તેને કંઈ કરવાનું નથી.

જીવન્મુક્તો યતસ્ તસ્માદ્ બ્રહ્મવિત્ પરમાર્થતઃ જ્ઞાનાભ્યાસરતો નિત્યં જ્ઞાનતત્ત્વાર્થવિત્ સ્વયમ્

કારણ કે જે જીવિતે મુક્ત છે, એ સાચા અર્થમાં બ્રહ્મજ્ઞાની કહેવાય છે; જે હંમેશા જ્ઞાનના અભ્યાસમાં રત છે, એ પોતે જ જ્ઞાનના તત્વને જાણે છે.

કર્તવ્યાભ્યાસમુત્સૃજ્ય જ્ઞાનમેવાધિગચ્છતિ વર્ણાશ્રમાભિમાની યસ્ ત્યક્તક્રોધો દ્વિજોત્તમાઃ

કર્મોનો અભ્યાસ છોડી, એ માત્ર જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જે varn અને આશ્રમનો અભિમાન રાખે છે અને ક્રોધ છોડી દે છે, એ જ એ સ્થિતિ મેળવે છે.

અન્યત્ર રમતે મૂઢઃ સો ઽજ્ઞાની નાત્ર સંશયઃ સંસારહેતુરજ્ઞાનં સંસારસ્તનુસંગ્રહઃ

મૂઢ મનુષ્ય બીજે જ આનંદ મેળવે છે—એ અજ્ઞાની છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી; અજ્ઞાન એ સંસારનું કારણ છે અને સંસાર એ શરીરનું એકઠું થવું છે.

મોક્ષહેતુસ્ તથા જ્ઞાનં મુક્તઃ સ્વાત્મન્યવસ્થિતઃ અજ્ઞાને સતિ વિપ્રેન્દ્રાઃ ક્રોધાદ્યા નાત્ર સંશયઃ

એ જ રીતે, જ્ઞાન મુક્તિનું કારણ છે; મુક્ત મનુષ્ય પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે; અને જ્યાં સુધી અજ્ઞાન રહે છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ત્યાં સુધી ક્રોધ વગેરે રહે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

ક્રોધો હર્ષસ્ તથા લોભો મોહો દમ્ભો દ્વિજોત્તમાઃ ધર્માધર્મૌ હિ તેષાં ચ તદ્વશાત્તનુસંગ્રહઃ

ક્રોધ, આનંદ, લોભ, મોહ, દંભ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અને ધર્મ-અધર્મ—આ બધાં શરીર એકઠાં થવાનું કારણ બને છે.

શરીરે સતિ વૈ ક્લેશઃ સો ઽવિદ્યાં સંત્યજેદ્બુધઃ અવિદ્યાં વિદ્યયા હિત્વા સ્થિતસ્યૈવ ચ યોગિનઃ

શરીર રહે ત્યાં સુધી દુઃખ રહે છે; બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ અજ્ઞાન છોડી દેવું જોઈએ; જ્ઞાનથી અજ્ઞાન છોડી, યોગી સ્થિર રહે છે.

ક્રોધાદ્યા નાશમાયાન્તિ ધર્માધર્મૌ ચ વૈ દ્વિજાઃ તત્ક્ષયાચ્ચ શરીરેણ ન પુનઃ સમ્પ્રયુજ્યતે

ક્રોધ વગેરે અને ધર્મ-અધર્મ બંને નાશ પામે છે, હે દ્વિજ; અને એના નાશથી, એ ફરીથી શરીર સાથે જોડાતો નથી.