લિઙ્ગપુરાણમ્

દ્રષ્ટવ્યં ચૈવ શ્રોતવ્યં ઘ્રાતવ્યં ચ યથાક્રમમ્ રસિતવ્યં મુનિશ્રેષ્ઠાઃ સ્પર્શિતવ્યં તથૈવ ચ

જોવું, સાંભળવું, સુઘવું, ક્રમશઃ ચાખવું, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, અને તેમ જ સ્પર્શવું—આ બધું કરવું.

મન્તવ્યં ચૈવ બોદ્ધવ્યમ્ અહંકર્તવ્યમેવ ચ તથા ચેતયિતવ્યં ચ વક્તવ્યં મુનિપુઙ્ગવાઃ

વિચારવું, સમજવું, 'હું' બનાવવું, તેમ જ ધ્યાનમાં લેવું અને બોલવું, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ.

આદાતવ્યં ચ ગન્તવ્યં વિસર્ગાયિતમેવ ચ આનન્દિતવ્યમિત્યેતે હ્ય્ અધિભૂતમનુક્રમાત્

લેવું, જવું, છોડવું અને આનંદ માણવું—આ બધું ક્રમશઃ અધિભૌતિક કહેવાય છે.

આદિત્યો ઽપિ દિશશ્ચૈવ પૃથિવી વરુણસ્ તથા વાયુશ્ચન્દ્રસ્ તથા બ્રહ્મા રુદ્રઃ ક્ષેત્રજ્ઞ એવ ચ

સૂર્ય, દિશાઓ, પૃથ્વી, વરુણ, વાયુ, ચંદ્ર, બ્રહ્મા, રુદ્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ પણ છે.

અગ્નિરિન્દ્રસ્ તથા વિષ્ણુર્ મિત્રો દેવઃ પ્રજાપતિઃ આધિદૈવિકમેવં હિ ચતુર્દશવિધં ક્રમાત્

અગ્નિ, ઇન્દ્ર, વિષ્ણુ, મિત્ર દેવ, પ્રજાપતિ—આ રીતે ક્રમશઃ અધિદૈવિક ચૌદ પ્રકારનું કહેવાય છે.

રાજ્ઞી સુદર્શના ચૈવ જિતા સૌમ્યા યથાક્રમમ્ મોઘા રુદ્રામૃતા સત્યા મધ્યમા ચ દ્વિજોત્તમાઃ

રાણીઓ સુદર્શનાની, જીતાની અને સૌમ્યાની, પછી મોઘા, રુદ્રામૃત, સત્ય અને મધ્યમા, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

નાડી રાશિશુકા ચૈવ અસુરા ચૈવ કૃત્તિકા ભાસ્વતી નાડયશ્ચૈતાશ્ ચતુર્દશનિબન્ધનાઃ

નાડીઓ, રાશિ, શુકા, અસુરા અને કૃત્તિકા, ભાસ્વતી—આ નાડીઓ ચૌદ રીતે બંધાયેલી છે.

વાયવો નાડિમધ્યસ્થા વાહકાશ્ ચ ચતુર્દશ પ્રાણો વ્યાનસ્ત્વપાનશ્ ચ ઉદાનશ્ ચ સમાનકઃ

નાડીઓના મધ્યમાં રહેલા વાયુઓ અને વાહકો ચૌદ છે: પ્રાણ, વ્યાન, અપાન, ઉદાન અને સમાન.

વૈરમ્ભશ્ ચ તથા મુખ્યો હ્ય્ અન્તર્યામઃ પ્રભઞ્જનઃ કૂર્મકશ્ ચ તથા શ્યેનઃ શ્વેતઃ કૃષ્ણસ્ તથાનિલઃ

વૈરંભ, મુખ્ય, અંતર્યામ, પ્રભંજન, કૂર્મક, શ્યેન, શ્વેત, કૃષ્ણ અને અનિલ પણ છે.

નાગ ઇત્યેવ કથિતા વાયવશ્ ચ ચતુર્દશ યશ્ચક્ષુઃષ્વથ દ્રષ્ટવ્યે તથાદિત્યે ચ સુવ્રતાઃ

જેને નાગ કહે છે અને ચૌદ વાયુઓ, દ્રષ્ટિ અને દ્રશ્ય, તેમજ સૂર્ય—હે સદ્ગૃહીતો, આ બધું પણ સમજવું જોઈએ.

નાડ્યાં પ્રાણે ચ વિજ્ઞાને ત્વ્ આનન્દે ચ યથાક્રમમ્ હૃદ્યાકાશે ય એતસ્મિન્ સર્વસ્મિન્નન્તરે પરઃ

નાડીમાં, શ્વાસમાં, જ્ઞાનમાં અને આનંદમાં, અને અંતરમાં રહેલા હૃદયના આકાશમાં—આ બધામાં પરમાત્મા વસે છે.

આત્મા એકશ્ ચ ચરતિ તમુપાસીત માં પ્રભુમ્ અજરં તમનન્તં ચ અશોકમમૃતં ધ્રુવમ્

આત્મા એક જ છે, પણ એ બધામાં વિહરે છે; મને, જે સર્વશક્તિમાન, અવિનાશી, અનંત, દુઃખરહિત, અમર અને અચલ છું, તેનું ધ્યાન કરો.

ચતુર્દશવિધેષ્વેવ સંચરત્યેક એવ સઃ લીયન્તે તાનિ તત્રૈવ યદન્યં નાસ્તિ વૈ દ્વિજાઃ

આ ચૌદ પ્રકારના રૂપોમાં એ એક જ પરમાત્મા વિહરે છે; એમાં જ બધું લીન થઈ જાય છે, કેમ કે એ સિવાય બીજું કંઈ નથી, હે દ્વિજગણ.

એક એવ હિ સર્વજ્ઞઃ સર્વેશસ્ત્વેક એવ સઃ એષ સર્વાધિપો દેવસ્ ત્વ્ અન્તર્યામી મહાદ્યુતિઃ

એ જ સર્વજ્ઞ છે, એ જ સર્વનો સ્વામી છે; એ જ સર્વનો અધિપતિ દેવ છે, અંતરમાં વસે છે અને મહાન તેજવાળો છે.

ઉપાસ્યમાનઃ સર્વસ્ય સર્વસૌખ્યઃ સનાતનઃ ઉપાસ્યતિ ન ચૈવેહ સર્વસૌખ્યં દ્વિજોત્તમાઃ

બધા જેને પૂજે છે, એ સર્વસુખનો શાશ્વત સ્ત્રોત છે; છતાં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, અહીં બધાને એના પૂજનથી સર્વસુખ પ્રાપ્ત થતું નથી.

ઉપાસ્યમાનો વેદૈશ્ ચ શાસ્ત્રૈર્નાનાવિધૈરપિ ન વૈષ વેદશાસ્ત્રાણિ સર્વજ્ઞો યાસ્યતિ પ્રભુઃ

વેદો અને વિવિધ શાસ્ત્રો દ્વારા પૂજવામાં આવે છતાં, આ સર્વજ્ઞ ભગવાન ક્યારેય વેદો અને શાસ્ત્રોમાં બંધાતો નથી.

અસ્યૈવાન્નમિદં સર્વં ન સો ઽન્નં ભવતિ સ્વયમ્ સ્વાત્મના રક્ષિતં ચાદ્યાદ્ અન્નભૂતં ન કુત્રચિત્

આ બધું એનું અન્ન છે, પણ એ પોતે ક્યારેય અન્ન બનતો નથી; જે આત્માથી રક્ષાયેલું છે એ ખાઈ શકાય છે, પણ એ ક્યારેય ક્યાંય અન્ન નથી بنتો.

સર્વત્ર પ્રાણિનામન્નં પ્રાણિનાં ગ્રન્થિરસ્મ્યહમ્ પ્રશાસ્તા નયનશ્ચૈવ પઞ્ચાત્મા સ વિભાગશઃ

હું સર્વત્ર જીવોના અન્ન રૂપે છું, જીવોના બંધનરૂપ છું, શાસક અને માર્ગદર્શક છું, અને પાંચ પ્રકારના આત્મા રૂપે વિભાજિત છું.

અન્નમયો ઽસૌ ભૂતાત્મા ચાદ્યતે હ્યન્નમુચ્યતે પ્રાણમયશ્ચેન્દ્રિયાત્મા સંકલ્પાત્મા મનોમયઃ

આ શરીર અન્નમય છે, અને અન્નભક્ષક કહેવાય છે; પ્રાણમય, ઇન્દ્રિયમય, સંકલ્પમય અને મનમય આત્મા પણ છે.

કાલાત્મા સોમ એવેહ વિજ્ઞાનમય ઉચ્યતે સદાનન્દમયો ભૂત્વા મહેશઃ પરમેશ્વરઃ

અહીં સોમ જ કાળાત્મા છે, અને જ્ઞાનમય આત્મા કહેવાય છે; સદા આનંદમય બની, મહાદેવ, પરમેશ્વર સ્વરૂપે પ્રગટે છે.

સો ઽહમ્ એવં જગત્સર્વં મય્યેવ સકલં સ્થિતમ્ પરતન્ત્રં સ્વતન્ત્રે ઽપિ તદભાવાદ્વિચારતઃ

હું જ આ સમગ્ર જગત છું; બધું મારામાં જ સ્થિત છે. સ્વતંત્ર હોવા છતાં, એ મારાથી વિના અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી, એટલે એ પર આધાર રાખે છે.

એકત્વમપિ નાસ્ત્યેવ દ્વૈતં તત્ર કુતસ્ત્વહો એવં નાસ્ત્યથ મર્ત્યં ચ કુતો ઽમૃતમજોદ્ભવઃ

અહીં એકત્વ પણ નથી, તો દ્વૈત ક્યાંથી આવે? એ રીતે, મૃત્યુ પણ નથી અને અમૃતત્વ કે જન્મહીનતા પણ નથી.

નાન્તઃપ્રજ્ઞો બહિઃપ્રજ્ઞો ન ચોભયગતસ્ તથા ન પ્રજ્ઞાનઘનસ્ત્વેવં ન પ્રાજ્ઞો જ્ઞાનપૂર્વકઃ

એ અંદરની જ્ઞાનવૃત્તિ ધરાવતો નથી, બહારની પણ નથી, બંનેનું પણ નથી; એ જ્ઞાનનું ઘનરૂપ નથી, સામાન્ય જ્ઞાની નથી, કે જ્ઞાનથી પૂર્વવર્તી પણ નથી.

વિદિતં નાસ્તિ વેદ્યં ચ નિર્વાણં પરમાર્થતઃ નિર્વાણં ચૈવ કૈવલ્યં નિઃશ્રેયસમનામયમ્

અહીં જાણેલું કે જાણવાનું કંઈ નથી; મુક્તિ જ પરમ સત્ય છે. મુક્તિ એટલે એકાંત, શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ અને નિર્વિકાર શાંતિ.

અમૃતં ચાક્ષરં બ્રહ્મ પરમાત્મા પરાપરમ્ નિર્વિકલ્પં નિરાભાસં જ્ઞાનં પર્યાયવાચકમ્

અમૃત, અક્ષય બ્રહ્મ, પરમાત્મા—જે પર અને પરાપર બંને છે, ભેદરહિત, રૂપરહિત, જ્ઞાનરૂપ અને અનેક નામે ઓળખાય છે.

પ્રસન્નં ચ યદેકાગ્રં તદા જ્ઞાનમિતિ સ્મૃતમ્ અજ્ઞાનમિતરત્સર્વં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

જે સ્પષ્ટ અને એકાગ્ર છે, તેને જ જ્ઞાન કહેવાય છે; બાકી બધું અજ્ઞાન છે—અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

ઇત્થં પ્રસન્નં વિજ્ઞાનં ગુરુસંપર્કજં ધ્રુવમ્ રાગદ્વેષાનૃતક્રોધં કામતૃષ્ણાદિભિઃ સદા

આ રીતે, ગુરુના સંપર્કથી ઉત્પન્ન થયેલું સ્પષ્ટ જ્ઞાન અડગ રહે છે, અને હંમેશા રાગ, દ્વેષ, અસત્ય, ક્રોધ, કામના અને તૃષ્ણાથી મુક્ત રહે છે.

અપરામૃષ્ટમદ્યૈવ વિજ્ઞેયં મુક્તિદં ત્વિદમ્ અજ્ઞાનમલપૂર્વત્વાત્ પુરુષો મલિનઃ સ્મૃતઃ

આજે જે અશુદ્ધિથી અસ્પર્શિત છે, એ જ મુક્તિ આપનાર છે એમ સમજવું જોઈએ; કારણ કે અજ્ઞાન એ મૂળ અશુદ્ધિ છે, તેથી મનુષ્યને અશુદ્ધ માનવામાં આવે છે.

તત્ક્ષયાદ્ધિ ભવેન્મુક્તિર્ નાન્યથા જન્મકોટિભિઃ જ્ઞાનમેકં વિના નાસ્તિ પુણ્યપાપપરિક્ષયઃ

જ્યારે એ અજ્ઞાન નાશ પામે છે ત્યારે જ મુક્તિ મળે છે, લાખો જન્મે પણ બીજું કોઈ ઉપાય નથી; માત્ર જ્ઞાન વિના પુણ્ય કે પાપનો અંત આવતો નથી.