લિઙ્ગપુરાણમ્

પ્રાણાદ્યૈશ્ચૈવ સંયુક્તઃ પશ્યતે બહુધા ક્રમાત્ દશપ્રાણવહા નાડ્યઃ પ્રત્યેકં મુનિપુઙ્ગવાઃ

પ્રાણ વગેરે સાથે સંયુક્ત થઈને, મનુષ્ય ક્રમશઃ અનેક રીતે જુએ છે; દસ પ્રાણવાહિ નાડીઓ, દરેકને અલગ અલગ, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ.

દ્વિસપ્તતિસહસ્રાણિ નાડ્યઃ સમ્પરિકીર્તિતાઃ નેત્રસ્થં જાગ્રતં વિદ્યાત્ કણ્ઠે સ્વપ્નં સમાદિશેત્

બહેતર હજાર બે હજાર નાડીઓ કહેવામાં આવી છે; જાગૃત અવસ્થા આંખોમાં વસે છે, અને સ્વપ્ન અવસ્થા ગળામાં હોય છે એવું જાણવું.

સુષુપ્તં હૃદયસ્થં તુ તુરીયં મૂર્ધનિ સ્થિતમ્ જાગ્રે બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ ચ સ્વપ્ને ચૈવ યથાક્રમાત્

સુષુપ્તિ અવસ્થા હૃદયમાં રહે છે અને ચોથી અવસ્થા માથામાં સ્થિર છે; જાગૃત અવસ્થામાં બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ છે, અને સ્વપ્ન અવસ્થામાં પણ તેમ જ ક્રમથી છે.

ઈશ્વરસ્તુ સુષુપ્તે તુ તુરીયે ચ મહેશ્વરઃ વદન્ત્ય્ એવમ્ અથાન્યે ઽપિ સમસ્તકરણૈઃ પુમાન્

પણ ઈશ્વર સુષુપ્તિમાં છે અને મહેશ્વર ચોથી અવસ્થામાં છે; અન્ય લોકોએ પણ સર્વે ઇન્દ્રિયો સાથે મનુષ્યને એમ જ કહ્યું છે.

વર્તમાનસ્તદા તસ્ય જાગ્રદિત્યભિધીયતે મનોબુદ્ધિર્ અહઙ્કારં ચિત્તં ચેતિ ચતુષ્ટયમ્

જ્યારે કોઈ આ ચારેમાં સ્થિર રહે છે, ત્યારે તેને જાગૃત અવસ્થા કહે છે; મન, બુદ્ધિ, અહંકાર અને ચિત્ત—આ ચાર છે.

યદા વ્યવસ્થિતસ્ત્વેતૈઃ સ્વપ્ન ઇત્યભિધીયતે કરણાનિ વિલીનાનિ યદા સ્વાત્મનિ સુવ્રતાઃ

જ્યારે કોઈ આમાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે તેને સ્વપ્ન અવસ્થા કહે છે; જ્યારે સર્વે ઇન્દ્રિયો આત્મામાં લીન થઈ જાય છે, હે સદ્ગુણીઓ,

સુષુપ્તઃ કરણૈર્ભિન્નસ્ તુરીયઃ પરિકીર્ત્યતે પરસ્તુરીયાતીતો ઽસૌ શિવઃ પરમકારણમ્

તે સુષુપ્તિ અવસ્થા છે, જે ઇન્દ્રિયો થી અલગ છે; ચોથી અવસ્થા એમ કહેવાય છે. ચોથીથી પણ પર, જે બધું પાર કરે છે, એ શિવ છે, સર્વોચ્ચ કારણ.

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિશ્ ચ તુરીયં ચાધિભૌતિકમ્ આધ્યાત્મિકં ચ વિપ્રેન્દ્રાશ્ ચાધિદૈવિકમુચ્યતે

જાગૃતિ, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ અને ચોથી અવસ્થા—આ બધું અધિભૌતિક કહેવાય છે, અને હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, તેને અધ્યાત્મિક અને અધિદૈવિક પણ કહે છે.

તત્સર્વમહમ્ એવેતિ વેદિતવ્યં વિજાનતા બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ વિપ્રેન્દ્રાસ્ તથા કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ

આ બધું 'હું એ જ છું' એમ જાણનારા માટે સમજવું જોઈએ; જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, અને તેમ જ કર્મ ઇન્દ્રિયો પણ.

મનોબુદ્ધિર્ અહઙ્કારશ્ ચિત્તં ચેતિ ચતુષ્ટયમ્ અધ્યાત્મં પૃથગેવેદં ચતુર્દશવિધં સ્મૃતમ્

મન, બુદ્ધિ, અહંકાર અને ચિત્ત—આ ચાર અલગથી અધ્યાત્મ કહેવાય છે; આ ચૌદ પ્રકારનું માનવામાં આવે છે.

દ્રષ્ટવ્યં ચૈવ શ્રોતવ્યં ઘ્રાતવ્યં ચ યથાક્રમમ્ રસિતવ્યં મુનિશ્રેષ્ઠાઃ સ્પર્શિતવ્યં તથૈવ ચ

જોવું, સાંભળવું, સુઘવું, ક્રમશઃ ચાખવું, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, અને તેમ જ સ્પર્શવું—આ બધું કરવું.

મન્તવ્યં ચૈવ બોદ્ધવ્યમ્ અહંકર્તવ્યમેવ ચ તથા ચેતયિતવ્યં ચ વક્તવ્યં મુનિપુઙ્ગવાઃ

વિચારવું, સમજવું, 'હું' બનાવવું, તેમ જ ધ્યાનમાં લેવું અને બોલવું, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ.

આદાતવ્યં ચ ગન્તવ્યં વિસર્ગાયિતમેવ ચ આનન્દિતવ્યમિત્યેતે હ્ય્ અધિભૂતમનુક્રમાત્

લેવું, જવું, છોડવું અને આનંદ માણવું—આ બધું ક્રમશઃ અધિભૌતિક કહેવાય છે.

આદિત્યો ઽપિ દિશશ્ચૈવ પૃથિવી વરુણસ્ તથા વાયુશ્ચન્દ્રસ્ તથા બ્રહ્મા રુદ્રઃ ક્ષેત્રજ્ઞ એવ ચ

સૂર્ય, દિશાઓ, પૃથ્વી, વરુણ, વાયુ, ચંદ્ર, બ્રહ્મા, રુદ્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ પણ છે.

અગ્નિરિન્દ્રસ્ તથા વિષ્ણુર્ મિત્રો દેવઃ પ્રજાપતિઃ આધિદૈવિકમેવં હિ ચતુર્દશવિધં ક્રમાત્

અગ્નિ, ઇન્દ્ર, વિષ્ણુ, મિત્ર દેવ, પ્રજાપતિ—આ રીતે ક્રમશઃ અધિદૈવિક ચૌદ પ્રકારનું કહેવાય છે.

રાજ્ઞી સુદર્શના ચૈવ જિતા સૌમ્યા યથાક્રમમ્ મોઘા રુદ્રામૃતા સત્યા મધ્યમા ચ દ્વિજોત્તમાઃ

રાણીઓ સુદર્શનાની, જીતાની અને સૌમ્યાની, પછી મોઘા, રુદ્રામૃત, સત્ય અને મધ્યમા, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

નાડી રાશિશુકા ચૈવ અસુરા ચૈવ કૃત્તિકા ભાસ્વતી નાડયશ્ચૈતાશ્ ચતુર્દશનિબન્ધનાઃ

નાડીઓ, રાશિ, શુકા, અસુરા અને કૃત્તિકા, ભાસ્વતી—આ નાડીઓ ચૌદ રીતે બંધાયેલી છે.

વાયવો નાડિમધ્યસ્થા વાહકાશ્ ચ ચતુર્દશ પ્રાણો વ્યાનસ્ત્વપાનશ્ ચ ઉદાનશ્ ચ સમાનકઃ

નાડીઓના મધ્યમાં રહેલા વાયુઓ અને વાહકો ચૌદ છે: પ્રાણ, વ્યાન, અપાન, ઉદાન અને સમાન.

વૈરમ્ભશ્ ચ તથા મુખ્યો હ્ય્ અન્તર્યામઃ પ્રભઞ્જનઃ કૂર્મકશ્ ચ તથા શ્યેનઃ શ્વેતઃ કૃષ્ણસ્ તથાનિલઃ

વૈરંભ, મુખ્ય, અંતર્યામ, પ્રભંજન, કૂર્મક, શ્યેન, શ્વેત, કૃષ્ણ અને અનિલ પણ છે.

નાગ ઇત્યેવ કથિતા વાયવશ્ ચ ચતુર્દશ યશ્ચક્ષુઃષ્વથ દ્રષ્ટવ્યે તથાદિત્યે ચ સુવ્રતાઃ

જેને નાગ કહે છે અને ચૌદ વાયુઓ, દ્રષ્ટિ અને દ્રશ્ય, તેમજ સૂર્ય—હે સદ્ગૃહીતો, આ બધું પણ સમજવું જોઈએ.

નાડ્યાં પ્રાણે ચ વિજ્ઞાને ત્વ્ આનન્દે ચ યથાક્રમમ્ હૃદ્યાકાશે ય એતસ્મિન્ સર્વસ્મિન્નન્તરે પરઃ

નાડીમાં, શ્વાસમાં, જ્ઞાનમાં અને આનંદમાં, અને અંતરમાં રહેલા હૃદયના આકાશમાં—આ બધામાં પરમાત્મા વસે છે.

આત્મા એકશ્ ચ ચરતિ તમુપાસીત માં પ્રભુમ્ અજરં તમનન્તં ચ અશોકમમૃતં ધ્રુવમ્

આત્મા એક જ છે, પણ એ બધામાં વિહરે છે; મને, જે સર્વશક્તિમાન, અવિનાશી, અનંત, દુઃખરહિત, અમર અને અચલ છું, તેનું ધ્યાન કરો.

ચતુર્દશવિધેષ્વેવ સંચરત્યેક એવ સઃ લીયન્તે તાનિ તત્રૈવ યદન્યં નાસ્તિ વૈ દ્વિજાઃ

આ ચૌદ પ્રકારના રૂપોમાં એ એક જ પરમાત્મા વિહરે છે; એમાં જ બધું લીન થઈ જાય છે, કેમ કે એ સિવાય બીજું કંઈ નથી, હે દ્વિજગણ.

એક એવ હિ સર્વજ્ઞઃ સર્વેશસ્ત્વેક એવ સઃ એષ સર્વાધિપો દેવસ્ ત્વ્ અન્તર્યામી મહાદ્યુતિઃ

એ જ સર્વજ્ઞ છે, એ જ સર્વનો સ્વામી છે; એ જ સર્વનો અધિપતિ દેવ છે, અંતરમાં વસે છે અને મહાન તેજવાળો છે.

ઉપાસ્યમાનઃ સર્વસ્ય સર્વસૌખ્યઃ સનાતનઃ ઉપાસ્યતિ ન ચૈવેહ સર્વસૌખ્યં દ્વિજોત્તમાઃ

બધા જેને પૂજે છે, એ સર્વસુખનો શાશ્વત સ્ત્રોત છે; છતાં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, અહીં બધાને એના પૂજનથી સર્વસુખ પ્રાપ્ત થતું નથી.

ઉપાસ્યમાનો વેદૈશ્ ચ શાસ્ત્રૈર્નાનાવિધૈરપિ ન વૈષ વેદશાસ્ત્રાણિ સર્વજ્ઞો યાસ્યતિ પ્રભુઃ

વેદો અને વિવિધ શાસ્ત્રો દ્વારા પૂજવામાં આવે છતાં, આ સર્વજ્ઞ ભગવાન ક્યારેય વેદો અને શાસ્ત્રોમાં બંધાતો નથી.

અસ્યૈવાન્નમિદં સર્વં ન સો ઽન્નં ભવતિ સ્વયમ્ સ્વાત્મના રક્ષિતં ચાદ્યાદ્ અન્નભૂતં ન કુત્રચિત્

આ બધું એનું અન્ન છે, પણ એ પોતે ક્યારેય અન્ન બનતો નથી; જે આત્માથી રક્ષાયેલું છે એ ખાઈ શકાય છે, પણ એ ક્યારેય ક્યાંય અન્ન નથી بنتો.

સર્વત્ર પ્રાણિનામન્નં પ્રાણિનાં ગ્રન્થિરસ્મ્યહમ્ પ્રશાસ્તા નયનશ્ચૈવ પઞ્ચાત્મા સ વિભાગશઃ

હું સર્વત્ર જીવોના અન્ન રૂપે છું, જીવોના બંધનરૂપ છું, શાસક અને માર્ગદર્શક છું, અને પાંચ પ્રકારના આત્મા રૂપે વિભાજિત છું.

અન્નમયો ઽસૌ ભૂતાત્મા ચાદ્યતે હ્યન્નમુચ્યતે પ્રાણમયશ્ચેન્દ્રિયાત્મા સંકલ્પાત્મા મનોમયઃ

આ શરીર અન્નમય છે, અને અન્નભક્ષક કહેવાય છે; પ્રાણમય, ઇન્દ્રિયમય, સંકલ્પમય અને મનમય આત્મા પણ છે.