લિઙ્ગપુરાણમ્

અસ્પર્શં તદરૂપં ચ રસગન્ધવિવર્જિતમ્ અવ્યયં ચાપ્રતિષ્ઠં ચ તન્નિત્યં સર્વગં વિભુમ્

તે સ્પર્શથી, રૂપથી, સ્વાદ અને સુગંધથી રહિત છે; તે અવિનાશી છે, આધાર વગરનું છે, શાશ્વત છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે અને સર્વશક્તિમાન છે.

મહાન્તં તદ્ બૃહન્તં ચ તદજં ચિન્મયં દ્વિજાઃ અપ્રાણમમનસ્કં ચ તદસ્નિગ્ધમલોહિતમ્

તે મહાન છે, વિશાળ છે, જન્મેલું નથી, જ્ઞાનથી ભરપૂર છે, દ્વિજો, તે શ્વાસ વગરનું, મન વગરનું, ભેજ અને લાલાશ વગરનું છે.

અપ્રમેયં તદસ્થૂલમ્ અદીર્ઘં તદનુલ્બણમ્ અહ્રસ્વં તદપારં ચ તદાનન્દં તદચ્યુતમ્

તે અપરિમિત છે, સ્થૂળ નથી, લાંબું નથી, વધારે નથી, ટૂંકું નથી, કોઈ અંત નથી, આનંદરૂપ છે અને અચલ છે.

અનપાવૃતમદ્વૈતં તદનન્તમગોચરમ્ અસંવૃતં તદાત્મૈકં પરા વિદ્યા ન ચાન્યથા

તે અવરોધરહિત છે, અદ્વૈત છે, અનંત છે, ઇન્દ્રિયગમ્ય નથી, ઢાંકાયેલું નથી, એકમાત્ર સ્વરૂપ છે, પરા વિદ્યા છે, બીજું કંઈ નથી.

પરાપરેતિ કથિતે નૈવેહ પરમાર્થતઃ અહમેવ જગત્સર્વં મય્યેવ સકલં જગત્

પરા અને અપરા એમ કહેવામાં આવે છે, પણ વાસ્તવમાં અહીં એવો ભેદ નથી; હું જ આખું જગત છું, અને સમગ્ર જગત મારામાં જ છે.

મત્ત ઉત્પદ્યતે તિષ્ઠન્ મયિ મય્યેવ લીયતે મત્તો નાન્યદિતીક્ષેત મનોવાક્પાણિભિસ્ તથા

મારી પાસેથી બધું ઉત્પન્ન થાય છે, મારામાં જ રહે છે અને મારામાં જ લય પામે છે; મન, વાણી કે ક્રિયા દ્વારા મારાથી અલગ બીજું કંઈ દેખાતું નથી.

સર્વમાત્મનિ સંપશ્યેત્ સચ્ચાસચ્ચ સમાહિતઃ સર્વં હ્યાત્મનિ સંપશ્યન્ ન બાહ્યે કુરુતે મનઃ

એકાગ્ર મનથી, સાચું કે ખોટું બધું આત્મામાં જ જોવું જોઈએ; જે સર્વને આત્મામાં જ જુએ છે, તે મનને બહાર દોડાવતો નથી.

અધોદૃષ્ટ્યા વિતસ્ત્યાં તુ નાભ્યામુપરિતિષ્ઠતિ હૃદયં તદ્વિજાનીયાદ્ વિશ્વસ્યાયતનં મહત્

નાભિથી બાર આંગળ જેટલું ઉપર, નજર નીચે રાખીને, હૃદયને સમગ્ર વિશ્વનું મહાન નિવાસસ્થાન જાણવું જોઈએ.

હૃદયસ્યાસ્ય મધ્યે તુ પુણ્ડરીકમવસ્થિતમ્ ધર્મકન્દસમુદ્ભૂતં જ્ઞાનનાલં સુશોભનમ્

આ હૃદયના મધ્યમાં એક કમળ છે, જે ધર્મના મૂળમાંથી ઉગેલું છે અને જ્ઞાનના સુંદર ડાંઠથી શોભાયમાન છે.

ઐશ્વર્યાષ્ટદલં શ્વેતં પરં વૈરાગ્યકર્ણિકમ્ છિદ્રાણિ ચ દિશો યસ્ય પ્રાણાદ્યાશ્ ચ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

તેમાં આઠ સફેદ પાંખડીઓ છે, જે ઐશ્વર્યનું પ્રતિક છે, અને પરમ વૈરાગ્યનું કર્ણિકા છે; તેના છિદ્રો દિશાઓ છે, જેમાં પ્રાણ વગેરે સ્થિર છે.

પ્રાણાદ્યૈશ્ચૈવ સંયુક્તઃ પશ્યતે બહુધા ક્રમાત્ દશપ્રાણવહા નાડ્યઃ પ્રત્યેકં મુનિપુઙ્ગવાઃ

પ્રાણ વગેરે સાથે સંયુક્ત થઈને, મનુષ્ય ક્રમશઃ અનેક રીતે જુએ છે; દસ પ્રાણવાહિ નાડીઓ, દરેકને અલગ અલગ, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ.

દ્વિસપ્તતિસહસ્રાણિ નાડ્યઃ સમ્પરિકીર્તિતાઃ નેત્રસ્થં જાગ્રતં વિદ્યાત્ કણ્ઠે સ્વપ્નં સમાદિશેત્

બહેતર હજાર બે હજાર નાડીઓ કહેવામાં આવી છે; જાગૃત અવસ્થા આંખોમાં વસે છે, અને સ્વપ્ન અવસ્થા ગળામાં હોય છે એવું જાણવું.

સુષુપ્તં હૃદયસ્થં તુ તુરીયં મૂર્ધનિ સ્થિતમ્ જાગ્રે બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ ચ સ્વપ્ને ચૈવ યથાક્રમાત્

સુષુપ્તિ અવસ્થા હૃદયમાં રહે છે અને ચોથી અવસ્થા માથામાં સ્થિર છે; જાગૃત અવસ્થામાં બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ છે, અને સ્વપ્ન અવસ્થામાં પણ તેમ જ ક્રમથી છે.

ઈશ્વરસ્તુ સુષુપ્તે તુ તુરીયે ચ મહેશ્વરઃ વદન્ત્ય્ એવમ્ અથાન્યે ઽપિ સમસ્તકરણૈઃ પુમાન્

પણ ઈશ્વર સુષુપ્તિમાં છે અને મહેશ્વર ચોથી અવસ્થામાં છે; અન્ય લોકોએ પણ સર્વે ઇન્દ્રિયો સાથે મનુષ્યને એમ જ કહ્યું છે.

વર્તમાનસ્તદા તસ્ય જાગ્રદિત્યભિધીયતે મનોબુદ્ધિર્ અહઙ્કારં ચિત્તં ચેતિ ચતુષ્ટયમ્

જ્યારે કોઈ આ ચારેમાં સ્થિર રહે છે, ત્યારે તેને જાગૃત અવસ્થા કહે છે; મન, બુદ્ધિ, અહંકાર અને ચિત્ત—આ ચાર છે.

યદા વ્યવસ્થિતસ્ત્વેતૈઃ સ્વપ્ન ઇત્યભિધીયતે કરણાનિ વિલીનાનિ યદા સ્વાત્મનિ સુવ્રતાઃ

જ્યારે કોઈ આમાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે તેને સ્વપ્ન અવસ્થા કહે છે; જ્યારે સર્વે ઇન્દ્રિયો આત્મામાં લીન થઈ જાય છે, હે સદ્ગુણીઓ,

સુષુપ્તઃ કરણૈર્ભિન્નસ્ તુરીયઃ પરિકીર્ત્યતે પરસ્તુરીયાતીતો ઽસૌ શિવઃ પરમકારણમ્

તે સુષુપ્તિ અવસ્થા છે, જે ઇન્દ્રિયો થી અલગ છે; ચોથી અવસ્થા એમ કહેવાય છે. ચોથીથી પણ પર, જે બધું પાર કરે છે, એ શિવ છે, સર્વોચ્ચ કારણ.

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિશ્ ચ તુરીયં ચાધિભૌતિકમ્ આધ્યાત્મિકં ચ વિપ્રેન્દ્રાશ્ ચાધિદૈવિકમુચ્યતે

જાગૃતિ, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ અને ચોથી અવસ્થા—આ બધું અધિભૌતિક કહેવાય છે, અને હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, તેને અધ્યાત્મિક અને અધિદૈવિક પણ કહે છે.

તત્સર્વમહમ્ એવેતિ વેદિતવ્યં વિજાનતા બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ વિપ્રેન્દ્રાસ્ તથા કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ

આ બધું 'હું એ જ છું' એમ જાણનારા માટે સમજવું જોઈએ; જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, અને તેમ જ કર્મ ઇન્દ્રિયો પણ.

મનોબુદ્ધિર્ અહઙ્કારશ્ ચિત્તં ચેતિ ચતુષ્ટયમ્ અધ્યાત્મં પૃથગેવેદં ચતુર્દશવિધં સ્મૃતમ્

મન, બુદ્ધિ, અહંકાર અને ચિત્ત—આ ચાર અલગથી અધ્યાત્મ કહેવાય છે; આ ચૌદ પ્રકારનું માનવામાં આવે છે.

દ્રષ્ટવ્યં ચૈવ શ્રોતવ્યં ઘ્રાતવ્યં ચ યથાક્રમમ્ રસિતવ્યં મુનિશ્રેષ્ઠાઃ સ્પર્શિતવ્યં તથૈવ ચ

જોવું, સાંભળવું, સુઘવું, ક્રમશઃ ચાખવું, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, અને તેમ જ સ્પર્શવું—આ બધું કરવું.

મન્તવ્યં ચૈવ બોદ્ધવ્યમ્ અહંકર્તવ્યમેવ ચ તથા ચેતયિતવ્યં ચ વક્તવ્યં મુનિપુઙ્ગવાઃ

વિચારવું, સમજવું, 'હું' બનાવવું, તેમ જ ધ્યાનમાં લેવું અને બોલવું, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ.

આદાતવ્યં ચ ગન્તવ્યં વિસર્ગાયિતમેવ ચ આનન્દિતવ્યમિત્યેતે હ્ય્ અધિભૂતમનુક્રમાત્

લેવું, જવું, છોડવું અને આનંદ માણવું—આ બધું ક્રમશઃ અધિભૌતિક કહેવાય છે.

આદિત્યો ઽપિ દિશશ્ચૈવ પૃથિવી વરુણસ્ તથા વાયુશ્ચન્દ્રસ્ તથા બ્રહ્મા રુદ્રઃ ક્ષેત્રજ્ઞ એવ ચ

સૂર્ય, દિશાઓ, પૃથ્વી, વરુણ, વાયુ, ચંદ્ર, બ્રહ્મા, રુદ્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ પણ છે.

અગ્નિરિન્દ્રસ્ તથા વિષ્ણુર્ મિત્રો દેવઃ પ્રજાપતિઃ આધિદૈવિકમેવં હિ ચતુર્દશવિધં ક્રમાત્

અગ્નિ, ઇન્દ્ર, વિષ્ણુ, મિત્ર દેવ, પ્રજાપતિ—આ રીતે ક્રમશઃ અધિદૈવિક ચૌદ પ્રકારનું કહેવાય છે.

રાજ્ઞી સુદર્શના ચૈવ જિતા સૌમ્યા યથાક્રમમ્ મોઘા રુદ્રામૃતા સત્યા મધ્યમા ચ દ્વિજોત્તમાઃ

રાણીઓ સુદર્શનાની, જીતાની અને સૌમ્યાની, પછી મોઘા, રુદ્રામૃત, સત્ય અને મધ્યમા, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

નાડી રાશિશુકા ચૈવ અસુરા ચૈવ કૃત્તિકા ભાસ્વતી નાડયશ્ચૈતાશ્ ચતુર્દશનિબન્ધનાઃ

નાડીઓ, રાશિ, શુકા, અસુરા અને કૃત્તિકા, ભાસ્વતી—આ નાડીઓ ચૌદ રીતે બંધાયેલી છે.

વાયવો નાડિમધ્યસ્થા વાહકાશ્ ચ ચતુર્દશ પ્રાણો વ્યાનસ્ત્વપાનશ્ ચ ઉદાનશ્ ચ સમાનકઃ

નાડીઓના મધ્યમાં રહેલા વાયુઓ અને વાહકો ચૌદ છે: પ્રાણ, વ્યાન, અપાન, ઉદાન અને સમાન.

વૈરમ્ભશ્ ચ તથા મુખ્યો હ્ય્ અન્તર્યામઃ પ્રભઞ્જનઃ કૂર્મકશ્ ચ તથા શ્યેનઃ શ્વેતઃ કૃષ્ણસ્ તથાનિલઃ

વૈરંભ, મુખ્ય, અંતર્યામ, પ્રભંજન, કૂર્મક, શ્યેન, શ્વેત, કૃષ્ણ અને અનિલ પણ છે.