લિઙ્ગપુરાણમ્

દેવાનાં ચૈવ દૈત્યાનામ્ અન્યોન્યવિજિગીષયા દુઃખમેવ નૃપાણાં ચ રાક્ષસાનાં જગત્ત્રયે

દેવતાઓ અને દૈત્યોમાં પરસ્પર સ્પર્ધાથી દુઃખ જ છે; રાજાઓમાં, રાક્ષસોમાં અને ત્રણેય લોકમાં પણ દુઃખ જ છે.

શ્રમાર્થમાશ્રમશ્ચાપિ વર્ણાનાં પરમાર્થતઃ આશ્રમૈર્ન ચ દેવૈશ્ ચ યજ્ઞૈઃ સાંખ્યૈર્વ્રતૈસ્ તથા

આશ્રમો અને વર્ણો—all મહેનત માટે જ છે; પણ આશ્રમ, દેવ, યજ્ઞ, સાંખ્ય, વ્રત—આ બધાથી આત્માની પ્રાપ્તિ થતી નથી.

ઉગ્રૈસ્તપોભિર્ વિવિધૈર્ દાનૈર્નાનાવિધૈરપિ ન લભન્તે તથાત્માનં લભન્તે જ્ઞાનિનઃ સ્વયમ્

કઠિન તપ, અનેક પ્રકારના દાન—even એથી આત્મા મળતો નથી; માત્ર જ્ઞાની લોકો પોતે જ આત્માને પામે છે.

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ચરેત્પાશુપતવ્રતમ્ ભસ્મશાયી ભવેન્નિત્યં વ્રતે પાશુપતે બુધઃ

આથી, સર્વ રીતે પ્રયત્ન કરીને, પાશુપત વ્રતનું પાલન કરવું જોઈએ; જેણે જ્ઞાન મેળવ્યું છે તે પાશુપત વ્રતમાં સ્થિર રહીને હંમેશા ભસ્મ પર સુવે.

પઞ્ચાર્થજ્ઞાનસમ્પન્નઃ શિવતત્ત્વે સમાહિતઃ કૈવલ્યકરણં યોગવિધિકર્મચ્છિદં બુધઃ

પાંચ તત્ત્વોના જ્ઞાનથી સમૃદ્ધ અને શિવના તત્ત્વમાં એકાગ્ર થયેલો વિવેકી પુરુષ યોગના માર્ગે કર્મના બંધનને તોડી મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.

પઞ્ચાર્થયોગસમ્પન્નો દુઃખાન્તં વ્રજતે સુધીઃ પરયા વિદ્યયા વેદ્યં વિદન્ત્યપરયા ન હિ

પાંચ તત્ત્વોમાં યોગ પ્રાપ્ત કરનાર વિદ્વાન દુઃખનો અંત મેળવે છે; જે પરમ જ્ઞાનથી જાણવું છે, તે નીચા જ્ઞાનથી જાણી શકાતું નથી.

દ્વે વિદ્યે વેદિતવ્યે હિ પરા ચૈવાપરા તથા અપરા તત્ર ઋગ્વેદો યજુર્વેદો દ્વિજોત્તમાઃ

જાણવા જેવી બે જ્ઞાન છે: એક પરમ અને એક અપર; એમાં, શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, અપર જ્ઞાન એટલે ઋગ્વેદ અને યજુર્વેદ.

સામવેદસ્તથાથર્વો વેદઃ સર્વાર્થસાધકઃ શિક્ષા કલ્પો વ્યાકરણં નિરુક્તં છન્દ એવ ચ

સામવેદ, અથર્વવેદ, સર્વ અર્થને સિદ્ધ કરતો વેદ, શિક્ષા, કલ્પ, વ્યાકરણ, નિરુક્ત અને છંદ પણ અપર જ્ઞાનમાં આવે છે.

જ્યોતિષં ચાપરા વિદ્યા પરાક્ષરમિતિ સ્થિતમ્ તદદૃશ્યં તદગ્રાહ્યમ્ અગોત્રં તદવર્ણકમ્

અને જ્યોતિષ પણ અપર જ્ઞાન છે. પરા જ્ઞાન અક્ષય છે: જે દેખાતું નથી, પકડાતું નથી, કોઈ વંશ નથી, અને કોઈ લક્ષણ નથી.

તદચક્ષુસ્તદશ્રોત્રં તદપાણિ અપાદકમ્ તદજાતમભૂતં ચ તદશબ્દં દ્વિજોત્તમાઃ

તેને આંખ નથી, કાન નથી, હાથ કે પગ નથી; તે જન્મેલું નથી, અવ્યક્ત છે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, અને અવાજથી રહિત છે.

અસ્પર્શં તદરૂપં ચ રસગન્ધવિવર્જિતમ્ અવ્યયં ચાપ્રતિષ્ઠં ચ તન્નિત્યં સર્વગં વિભુમ્

તે સ્પર્શથી, રૂપથી, સ્વાદ અને સુગંધથી રહિત છે; તે અવિનાશી છે, આધાર વગરનું છે, શાશ્વત છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે અને સર્વશક્તિમાન છે.

મહાન્તં તદ્ બૃહન્તં ચ તદજં ચિન્મયં દ્વિજાઃ અપ્રાણમમનસ્કં ચ તદસ્નિગ્ધમલોહિતમ્

તે મહાન છે, વિશાળ છે, જન્મેલું નથી, જ્ઞાનથી ભરપૂર છે, દ્વિજો, તે શ્વાસ વગરનું, મન વગરનું, ભેજ અને લાલાશ વગરનું છે.

અપ્રમેયં તદસ્થૂલમ્ અદીર્ઘં તદનુલ્બણમ્ અહ્રસ્વં તદપારં ચ તદાનન્દં તદચ્યુતમ્

તે અપરિમિત છે, સ્થૂળ નથી, લાંબું નથી, વધારે નથી, ટૂંકું નથી, કોઈ અંત નથી, આનંદરૂપ છે અને અચલ છે.

અનપાવૃતમદ્વૈતં તદનન્તમગોચરમ્ અસંવૃતં તદાત્મૈકં પરા વિદ્યા ન ચાન્યથા

તે અવરોધરહિત છે, અદ્વૈત છે, અનંત છે, ઇન્દ્રિયગમ્ય નથી, ઢાંકાયેલું નથી, એકમાત્ર સ્વરૂપ છે, પરા વિદ્યા છે, બીજું કંઈ નથી.

પરાપરેતિ કથિતે નૈવેહ પરમાર્થતઃ અહમેવ જગત્સર્વં મય્યેવ સકલં જગત્

પરા અને અપરા એમ કહેવામાં આવે છે, પણ વાસ્તવમાં અહીં એવો ભેદ નથી; હું જ આખું જગત છું, અને સમગ્ર જગત મારામાં જ છે.

મત્ત ઉત્પદ્યતે તિષ્ઠન્ મયિ મય્યેવ લીયતે મત્તો નાન્યદિતીક્ષેત મનોવાક્પાણિભિસ્ તથા

મારી પાસેથી બધું ઉત્પન્ન થાય છે, મારામાં જ રહે છે અને મારામાં જ લય પામે છે; મન, વાણી કે ક્રિયા દ્વારા મારાથી અલગ બીજું કંઈ દેખાતું નથી.

સર્વમાત્મનિ સંપશ્યેત્ સચ્ચાસચ્ચ સમાહિતઃ સર્વં હ્યાત્મનિ સંપશ્યન્ ન બાહ્યે કુરુતે મનઃ

એકાગ્ર મનથી, સાચું કે ખોટું બધું આત્મામાં જ જોવું જોઈએ; જે સર્વને આત્મામાં જ જુએ છે, તે મનને બહાર દોડાવતો નથી.

અધોદૃષ્ટ્યા વિતસ્ત્યાં તુ નાભ્યામુપરિતિષ્ઠતિ હૃદયં તદ્વિજાનીયાદ્ વિશ્વસ્યાયતનં મહત્

નાભિથી બાર આંગળ જેટલું ઉપર, નજર નીચે રાખીને, હૃદયને સમગ્ર વિશ્વનું મહાન નિવાસસ્થાન જાણવું જોઈએ.

હૃદયસ્યાસ્ય મધ્યે તુ પુણ્ડરીકમવસ્થિતમ્ ધર્મકન્દસમુદ્ભૂતં જ્ઞાનનાલં સુશોભનમ્

આ હૃદયના મધ્યમાં એક કમળ છે, જે ધર્મના મૂળમાંથી ઉગેલું છે અને જ્ઞાનના સુંદર ડાંઠથી શોભાયમાન છે.

ઐશ્વર્યાષ્ટદલં શ્વેતં પરં વૈરાગ્યકર્ણિકમ્ છિદ્રાણિ ચ દિશો યસ્ય પ્રાણાદ્યાશ્ ચ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

તેમાં આઠ સફેદ પાંખડીઓ છે, જે ઐશ્વર્યનું પ્રતિક છે, અને પરમ વૈરાગ્યનું કર્ણિકા છે; તેના છિદ્રો દિશાઓ છે, જેમાં પ્રાણ વગેરે સ્થિર છે.

પ્રાણાદ્યૈશ્ચૈવ સંયુક્તઃ પશ્યતે બહુધા ક્રમાત્ દશપ્રાણવહા નાડ્યઃ પ્રત્યેકં મુનિપુઙ્ગવાઃ

પ્રાણ વગેરે સાથે સંયુક્ત થઈને, મનુષ્ય ક્રમશઃ અનેક રીતે જુએ છે; દસ પ્રાણવાહિ નાડીઓ, દરેકને અલગ અલગ, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ.

દ્વિસપ્તતિસહસ્રાણિ નાડ્યઃ સમ્પરિકીર્તિતાઃ નેત્રસ્થં જાગ્રતં વિદ્યાત્ કણ્ઠે સ્વપ્નં સમાદિશેત્

બહેતર હજાર બે હજાર નાડીઓ કહેવામાં આવી છે; જાગૃત અવસ્થા આંખોમાં વસે છે, અને સ્વપ્ન અવસ્થા ગળામાં હોય છે એવું જાણવું.

સુષુપ્તં હૃદયસ્થં તુ તુરીયં મૂર્ધનિ સ્થિતમ્ જાગ્રે બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ ચ સ્વપ્ને ચૈવ યથાક્રમાત્

સુષુપ્તિ અવસ્થા હૃદયમાં રહે છે અને ચોથી અવસ્થા માથામાં સ્થિર છે; જાગૃત અવસ્થામાં બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ છે, અને સ્વપ્ન અવસ્થામાં પણ તેમ જ ક્રમથી છે.

ઈશ્વરસ્તુ સુષુપ્તે તુ તુરીયે ચ મહેશ્વરઃ વદન્ત્ય્ એવમ્ અથાન્યે ઽપિ સમસ્તકરણૈઃ પુમાન્

પણ ઈશ્વર સુષુપ્તિમાં છે અને મહેશ્વર ચોથી અવસ્થામાં છે; અન્ય લોકોએ પણ સર્વે ઇન્દ્રિયો સાથે મનુષ્યને એમ જ કહ્યું છે.

વર્તમાનસ્તદા તસ્ય જાગ્રદિત્યભિધીયતે મનોબુદ્ધિર્ અહઙ્કારં ચિત્તં ચેતિ ચતુષ્ટયમ્

જ્યારે કોઈ આ ચારેમાં સ્થિર રહે છે, ત્યારે તેને જાગૃત અવસ્થા કહે છે; મન, બુદ્ધિ, અહંકાર અને ચિત્ત—આ ચાર છે.

યદા વ્યવસ્થિતસ્ત્વેતૈઃ સ્વપ્ન ઇત્યભિધીયતે કરણાનિ વિલીનાનિ યદા સ્વાત્મનિ સુવ્રતાઃ

જ્યારે કોઈ આમાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે તેને સ્વપ્ન અવસ્થા કહે છે; જ્યારે સર્વે ઇન્દ્રિયો આત્મામાં લીન થઈ જાય છે, હે સદ્ગુણીઓ,

સુષુપ્તઃ કરણૈર્ભિન્નસ્ તુરીયઃ પરિકીર્ત્યતે પરસ્તુરીયાતીતો ઽસૌ શિવઃ પરમકારણમ્

તે સુષુપ્તિ અવસ્થા છે, જે ઇન્દ્રિયો થી અલગ છે; ચોથી અવસ્થા એમ કહેવાય છે. ચોથીથી પણ પર, જે બધું પાર કરે છે, એ શિવ છે, સર્વોચ્ચ કારણ.

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિશ્ ચ તુરીયં ચાધિભૌતિકમ્ આધ્યાત્મિકં ચ વિપ્રેન્દ્રાશ્ ચાધિદૈવિકમુચ્યતે

જાગૃતિ, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ અને ચોથી અવસ્થા—આ બધું અધિભૌતિક કહેવાય છે, અને હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, તેને અધ્યાત્મિક અને અધિદૈવિક પણ કહે છે.

તત્સર્વમહમ્ એવેતિ વેદિતવ્યં વિજાનતા બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ વિપ્રેન્દ્રાસ્ તથા કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ

આ બધું 'હું એ જ છું' એમ જાણનારા માટે સમજવું જોઈએ; જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, અને તેમ જ કર્મ ઇન્દ્રિયો પણ.