લિઙ્ગપુરાણમ્

તસ્માદ્વિચારતો નાસ્તિ સંયોગાદપિ વૈ નૃણામ્ અર્થાનામ્ અર્જને ઽપ્યેવં પાલને ચ વ્યયે તથા

આથી, વિચાર કરતાં જણાય છે કે મનુષ્યોને વિષયોના મેળાપથી, તેમનાં મેળવે, રાખવામાં કે ખર્ચવામાં પણ સંતોષ મળતો નથી.

પૈશાચે રાક્ષસે દુઃખં યાક્ષે ચૈવ વિચારતઃ ગાન્ધર્વે ચ તથા ચાન્દ્રે સૌમ્યલોકે દ્વિજોત્તમાઃ

વિચાર કરતાં જણાય છે કે, પૈશાચ, રાક્ષસ, યક્ષ, ગંધર્વ અને ચંદ્રલોકમાં પણ દુઃખ છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

પ્રાજાપત્યે તથા બ્રાહ્મે પ્રાકૃતે પૌરુષે તથા ક્ષયસાતિશયાદ્યૈસ્તુ દુઃખૈર્દુઃખાનિ સુવ્રતાઃ

એ જ રીતે, પ્રજાપતિ, બ્રહ્મા, પ્રકૃતિ અને માનવ લોકમાં પણ, હે સુવ્રતો, ક્ષય, વધારા અને બીજા કારણોથી દુઃખો થાય છે.

તાનિ ભાગ્યાન્યશુદ્ધાનિ સંત્યજેચ્ચ ધનાનિ ચ તસ્માદષ્ટગુણં ભોગં તથા ષોડશધા સ્થિતમ્

આ બધાં ભાગ્ય અને ધન અશુદ્ધ છે, તેથી તેને ત્યજી દેવું જોઈએ; આથી, આઠ પ્રકારના ભોગ અને તે જ રીતે શોડશ (સોળ) પ્રકારની અવસ્થાઓ પણ ત્યાગવી જોઈએ.

ચતુર્વિંશત્પ્રકારેણ સંસ્થિતં ચાપિ સુવ્રતાઃ દ્વાત્રિંશદ્ભેદમનઘાશ્ ચત્વારિંશદ્ગુણં પુનઃ

હે સુવ્રતો, તે ચોવીસ પ્રકારમાં સ્થિત છે, અને હે નિર્દોષો, તે બત્રીસ પ્રકાર અને ચાલીસ ગુણમાં પણ વર્ણવાયું છે.

તથાષ્ટચત્વારિંશચ્ચ ષટ્પઞ્ચાશત્પ્રકારતઃ ચતુઃષષ્ટિવિધં ચૈવ દુઃખમેવ વિવેકિનઃ

એ જ રીતે, વિવેકી લોકો માટે અઢી ચાળીસ, છપ્પન અને ચોસઠ પ્રકારના દુઃખો છે.

પાર્થિવં ચ તથાપ્યં ચ તૈજસં ચ વિચારતઃ વાયવ્યં ચ તથા વ્યૌમ[ં] માનસં ચ યથાક્રમમ્

પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ અને મનના પ્રકારોને ક્રમશઃ વિચારવામાં આવે છે.

આભિમાનિકમપ્યેવં બૌદ્ધં પ્રાકૃતમેવ ચ દુઃખમેવ ન સંદેહો યોગિનાં બ્રહ્મવાદિનામ્

એ જ રીતે, અહંકાર, બુદ્ધિ અને પ્રકૃતિના પ્રકારો પણ છે; યોગી અને બ્રહ્મજ્ઞાની માટે તો બધું દુઃખરૂપ છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

ગૌણં ગણેશ્વરાણાં ચ દુઃખમેવ વિચારતઃ આદૌ મધ્યે તથા ચાન્તે સર્વલોકેષુ સર્વદા

દેવતાઓના નેતાઓ માટે પણ દુઃખ गौણ છે, પણ છે જ; શરૂઆતમાં, વચ્ચે અને અંતે, બધા લોકોમાં, હંમેશા રહે છે.

વર્તમાનાનિ દુઃખાનિ ભવિષ્યાણિ યથાતથમ્ દોષદુષ્ટેષુ દેશેષુ દુઃખાનિ વિવિધાનિ ચ

હાલના દુઃખો અને આવનારા દુઃખો, દોષથી ભ્રષ્ટ થયેલ સ્થળોમાં, જુદા જુદા પ્રકારના દુઃખો જન્મે છે.

ન ભાવયન્ત્યતીતાનિ હ્ય્ અજ્ઞાને જ્ઞાનમાનિનઃ ક્ષુદ્વ્યાધેઃ પરિહારાર્થં ન સુખાયાન્નમુચ્યતે

જે અજ્ઞાની છે પણ પોતાને જ્ઞાની માને છે, તેઓ ભૂતકાળના દુઃખોનું ચિંતન કરતા નથી; અનાજને સુખ નથી કહેવાતું, તે ભૂખ અને રોગ દૂર કરવા માટે છે.

યથેતરેષાં રોગાણામ્ ઔષધં ન સુખાય તત્ શીતોષ્ણવાતવર્ષાદ્યૈસ્ તત્તત્કાલેષુ દેહિનામ્

જેમ બીજાં રોગો માટેની દવા સુખ માટે નથી, તેમ ઠંડી, ગરમી, પવન, વરસાદ વગેરે પણ પોતાના સમયે શરીરધારીઓને અસર કરે છે.

દુઃખમેવ ન સંદેહો ન જાનન્તિ હ્યપણ્ડિતાઃ સ્વર્ગે ઽપ્યેવં મુનિશ્રેષ્ઠા હ્ય્ અવિશુદ્ધક્ષયાદિભિઃ

દુઃખ જ છે, તેમાં શંકા નથી; અજ્ઞાની લોકો જાણતા નથી—even સ્વર્ગમાં પણ, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, અશુદ્ધિ, ક્ષય વગેરેના કારણે.

રોગૈર્ નાનાવિધૈર્ ગ્રસ્તા રાગદ્વેષભયાદિભિઃ છિન્નમૂલતરુર્યદ્વદ્ અવશઃ પતતિ ક્ષિતૌ

વિવિધ રોગો, રાગ, દ્વેષ, ભય વગેરેથી પીડાતા, જેમ મૂળ કપાયેલા વૃક્ષને જમીન પર પડવું જ પડે છે, તેમ જીવ પણ અવશ્ય પડી જાય છે.

પુણ્યવૃક્ષક્ષયાત્તદ્વદ્ ગાં પતન્તિ દિવૌકસઃ દુઃખાભિલાષનિષ્ઠાનાં દુઃખભોગાદિસંપદામ્

તે જ રીતે, જ્યારે પુણ્યનું વૃક્ષ ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે સ્વર્ગવાસીઓ પણ પૃથ્વી પર પડી જાય છે—જેઓ દુઃખની ઇચ્છા અને દુઃખના ભોગમાં જ રુચિ ધરાવે છે.

અસ્માત્તુ પતતાં દુઃખં કષ્ટં સ્વર્ગાદ્દિવૌકસામ્ નરકે દુઃખમેવાત્ર નરકાણાં નિષેવણાત્

અહીંથી પડેલા માટે—even સ્વર્ગમાંથી પડેલા દેવતાઓ માટે પણ—દુઃખ બહુ કઠિન હોય છે; અને નરકમાં તો, નરકના અનુભવને કારણે, દુઃખ નિશ્ચિત છે.

વિહિતાકરણાચ્ચૈવ વર્ણિનાં મુનિપુઙ્ગવાઃ

અને, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, વર્ણવાળાઓ માટે નિર્ધારિત કર્તવ્ય ન કરવાથી પણ દુઃખ થાય છે.

યથા મૃગો મૃત્યુભયસ્ય ભીત ઉચ્છિન્નવાસો ન લભેત નિદ્રામ્ એવં યતિર્ધ્યાનપરો મહાત્મા સંસારભીતો ન લભેત નિદ્રામ્

જેમ મૃગ મૃત્યુના ભયથી અને ઘર ગુમાવવાથી ઊંઘી શકતો નથી, તેમ ધ્યાનમાં તલિન મહાન યતિ પણ સંસારના ભયથી ઊંઘી શકતો નથી.

કીટપક્ષિમૃગાણાં ચ પશૂનાં ગજવાજિનામ્ દૃષ્ટમ્ એવાસુખં તસ્માત્ ત્યજતઃ સુખમુત્તમમ્

કીટ, પક્ષી, જંગલી પ્રાણી, ગાય, હાથી અને ઘોડા—બધામાં દુઃખ સ્પષ્ટ જોવા મળે છે; તેથી, જે ત્યાગ કરે છે, તેને સર્વોત્તમ સુખ મળે છે.

વૈમાનિકાનામપ્યેવં દુઃખં કલ્પાધિકારિણામ્ સ્થાનાભિમાનિનાં ચૈવ મન્વાદીનાં ચ સુવ્રતાઃ

તે જ રીતે, વૈમાનિકો માટે, કલ્પના અધિકારીઓ માટે, સ્થાનમાં આસક્ત અને મનુ વગેરે માટે પણ, હે સદ્ગુણીઓ, દુઃખ છે જ.

દેવાનાં ચૈવ દૈત્યાનામ્ અન્યોન્યવિજિગીષયા દુઃખમેવ નૃપાણાં ચ રાક્ષસાનાં જગત્ત્રયે

દેવતાઓ અને દૈત્યોમાં પરસ્પર સ્પર્ધાથી દુઃખ જ છે; રાજાઓમાં, રાક્ષસોમાં અને ત્રણેય લોકમાં પણ દુઃખ જ છે.

શ્રમાર્થમાશ્રમશ્ચાપિ વર્ણાનાં પરમાર્થતઃ આશ્રમૈર્ન ચ દેવૈશ્ ચ યજ્ઞૈઃ સાંખ્યૈર્વ્રતૈસ્ તથા

આશ્રમો અને વર્ણો—all મહેનત માટે જ છે; પણ આશ્રમ, દેવ, યજ્ઞ, સાંખ્ય, વ્રત—આ બધાથી આત્માની પ્રાપ્તિ થતી નથી.

ઉગ્રૈસ્તપોભિર્ વિવિધૈર્ દાનૈર્નાનાવિધૈરપિ ન લભન્તે તથાત્માનં લભન્તે જ્ઞાનિનઃ સ્વયમ્

કઠિન તપ, અનેક પ્રકારના દાન—even એથી આત્મા મળતો નથી; માત્ર જ્ઞાની લોકો પોતે જ આત્માને પામે છે.

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ચરેત્પાશુપતવ્રતમ્ ભસ્મશાયી ભવેન્નિત્યં વ્રતે પાશુપતે બુધઃ

આથી, સર્વ રીતે પ્રયત્ન કરીને, પાશુપત વ્રતનું પાલન કરવું જોઈએ; જેણે જ્ઞાન મેળવ્યું છે તે પાશુપત વ્રતમાં સ્થિર રહીને હંમેશા ભસ્મ પર સુવે.

પઞ્ચાર્થજ્ઞાનસમ્પન્નઃ શિવતત્ત્વે સમાહિતઃ કૈવલ્યકરણં યોગવિધિકર્મચ્છિદં બુધઃ

પાંચ તત્ત્વોના જ્ઞાનથી સમૃદ્ધ અને શિવના તત્ત્વમાં એકાગ્ર થયેલો વિવેકી પુરુષ યોગના માર્ગે કર્મના બંધનને તોડી મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.

પઞ્ચાર્થયોગસમ્પન્નો દુઃખાન્તં વ્રજતે સુધીઃ પરયા વિદ્યયા વેદ્યં વિદન્ત્યપરયા ન હિ

પાંચ તત્ત્વોમાં યોગ પ્રાપ્ત કરનાર વિદ્વાન દુઃખનો અંત મેળવે છે; જે પરમ જ્ઞાનથી જાણવું છે, તે નીચા જ્ઞાનથી જાણી શકાતું નથી.

દ્વે વિદ્યે વેદિતવ્યે હિ પરા ચૈવાપરા તથા અપરા તત્ર ઋગ્વેદો યજુર્વેદો દ્વિજોત્તમાઃ

જાણવા જેવી બે જ્ઞાન છે: એક પરમ અને એક અપર; એમાં, શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, અપર જ્ઞાન એટલે ઋગ્વેદ અને યજુર્વેદ.

સામવેદસ્તથાથર્વો વેદઃ સર્વાર્થસાધકઃ શિક્ષા કલ્પો વ્યાકરણં નિરુક્તં છન્દ એવ ચ

સામવેદ, અથર્વવેદ, સર્વ અર્થને સિદ્ધ કરતો વેદ, શિક્ષા, કલ્પ, વ્યાકરણ, નિરુક્ત અને છંદ પણ અપર જ્ઞાનમાં આવે છે.

જ્યોતિષં ચાપરા વિદ્યા પરાક્ષરમિતિ સ્થિતમ્ તદદૃશ્યં તદગ્રાહ્યમ્ અગોત્રં તદવર્ણકમ્

અને જ્યોતિષ પણ અપર જ્ઞાન છે. પરા જ્ઞાન અક્ષય છે: જે દેખાતું નથી, પકડાતું નથી, કોઈ વંશ નથી, અને કોઈ લક્ષણ નથી.