લિઙ્ગપુરાણમ્

નનુ સ્વભાવઃ સર્વેષાં કામો દૃષ્ટો ન ચાન્યથા શ્રુતિઃ પ્રવર્તિકા તેષામ્ ઇતિ કર્મણ્યતદ્વિદઃ

નિષ્ઠા, તમામમાં ઇચ્છા સ્વભાવિક રીતે જોવા મળે છે, અને એમાં કોઈ ફેરફાર નથી; વેદ એ લોકો માટે કર્મ કરવાનું કહે છે — આ જાણનારા લોકો કર્મમાં લાગેલા રહે છે.

નિવૃત્તિલક્ષણો ધર્મઃ સમર્થાનામ્ ઇહોચ્યતે તસ્માદજ્ઞાનમૂલો હિ સંસારઃ સર્વદેહિનામ્

અહીં, સમર્થ લોકો માટે ધર્મનું લક્ષણ ત્યાગ કહેવાયું છે; તેથી, સર્વે દેહધારીઓ માટે સંસારનું મૂળ અજ્ઞાન છે.

કલા સંશોષમાયાતિ કર્મણાન્યસ્વભાવતઃ સકલસ્ત્રિવિધો જીવો જ્ઞાનહીનસ્ત્વવિદ્યયા

જ્યારે કર્મ પોતાનાં સ્વભાવથી વિરુદ્ધ હોય છે ત્યારે શક્તિ સુકાઈ જાય છે; ત્રણ પ્રકારના અને સંપૂર્ણ જીવને જો જ્ઞાન ન હોય તો તે અજ્ઞાનથી બંધાઈ જાય છે.

નારકી પાપકૃત્સ્વર્ગી પુણ્યકૃત્ પુણ્યગૌરવાત્ વ્યતિમિશ્રેણ વૈ જીવશ્ ચતુર્ધા સંવ્યવસ્થિતઃ

પાપના ભારથી જીવ નરકમાં જાય છે, પુણ્યના ભારથી સ્વર્ગમાં જાય છે, અને બંનેના મિશ્રણથી જીવ ચાર પ્રકારમાં સ્થિત થાય છે.

ઉદ્ભિજ્જઃ સ્વેદજશ્ચૈવ અણ્ડજો વૈ જરાયુજઃ એવં વ્યવસ્થિતો દેહી કર્મણાજ્ઞો હ્યનિર્વૃતઃ

દેહધારી જીવ ઉદ્ભિજ, સ્વેદજ, અંડજ અને જરાયુજ — આ ચાર પ્રકારમાં વર્ગીકૃત થાય છે; તે પોતાના કર્મોથી, અજ્ઞાનથી અને અસંતોષથી બંધાયેલો રહે છે.

પ્રજયા કર્મણા મુક્તિર્ ધનેન ચ સતાં ન હિ ત્યાગેનૈકેન મુક્તિઃ સ્યાત્ તદભાવાદ્ભ્રમત્યસૌ

મુક્તિ સંતાનો, કર્મ કે ધનથી મળતી નથી, હે સજ્જનો; માત્ર ત્યાગથી પણ મુક્તિ થતી નથી — આ બધાનું અભાવ હોય તો જીવ અહીં ભટકે છે.

એવમજ્ઞાનદોષેણ નાનાકર્મવશેન ચ ષટ્કૌશિકં સમુદ્ભૂતં ભજત્યેષ કલેવરમ્

આ રીતે, અજ્ઞાનના દોષ અને વિવિધ કર્મોના પ્રભાવથી, આ દેહધારી જીવ છ પ્રકારની અવસ્થાઓને પામે છે.

ગર્ભે દુઃખાન્યનેકાનિ યોનિમાર્ગે ચ ભૂતલે કૌમારે યૌવને ચૈવ વાર્દ્ધકે મરણે ઽપિ વા

ગર્ભમાં અનેક દુઃખો હોય છે; એ જ રીતે જન્મના માર્ગમાં, પૃથ્વી પર, બાળપણમાં, યુવાનીમાં, વૃદ્ધાવસ્થામાં અને મૃત્યુ સમયે પણ દુઃખો રહે છે.

વિચારતઃ સતાં દુઃખં સ્ત્રીસંસર્ગાદિભિર્ દ્વિજાઃ દુઃખેનૈકેન વૈ દુઃખં પ્રશામ્યતીહ દુઃખિનઃ

વિચારશીલ જ્ઞાનો માટે, હે દ્વિજો, સ્ત્રીસંગ અને અન્ય કારણોથી દુઃખ થાય છે; દુઃખી વ્યક્તિઓનું એક દુઃખ બીજું દુઃખ આવે ત્યારે જ શમતું હોય છે.

ન જાતુ કામઃ કામાનામ્ ઉપભોગેન શામ્યતિ હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્ધતે

ઇચ્છા ક્યારેય વિષયોના ભોગથી શમતી નથી; જેમ ઘી અગ્નિમાં નાખીએ તો તે વધુ જ વધે છે, તેમ ઇચ્છા પણ વધે છે.

તસ્માદ્વિચારતો નાસ્તિ સંયોગાદપિ વૈ નૃણામ્ અર્થાનામ્ અર્જને ઽપ્યેવં પાલને ચ વ્યયે તથા

આથી, વિચાર કરતાં જણાય છે કે મનુષ્યોને વિષયોના મેળાપથી, તેમનાં મેળવે, રાખવામાં કે ખર્ચવામાં પણ સંતોષ મળતો નથી.

પૈશાચે રાક્ષસે દુઃખં યાક્ષે ચૈવ વિચારતઃ ગાન્ધર્વે ચ તથા ચાન્દ્રે સૌમ્યલોકે દ્વિજોત્તમાઃ

વિચાર કરતાં જણાય છે કે, પૈશાચ, રાક્ષસ, યક્ષ, ગંધર્વ અને ચંદ્રલોકમાં પણ દુઃખ છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

પ્રાજાપત્યે તથા બ્રાહ્મે પ્રાકૃતે પૌરુષે તથા ક્ષયસાતિશયાદ્યૈસ્તુ દુઃખૈર્દુઃખાનિ સુવ્રતાઃ

એ જ રીતે, પ્રજાપતિ, બ્રહ્મા, પ્રકૃતિ અને માનવ લોકમાં પણ, હે સુવ્રતો, ક્ષય, વધારા અને બીજા કારણોથી દુઃખો થાય છે.

તાનિ ભાગ્યાન્યશુદ્ધાનિ સંત્યજેચ્ચ ધનાનિ ચ તસ્માદષ્ટગુણં ભોગં તથા ષોડશધા સ્થિતમ્

આ બધાં ભાગ્ય અને ધન અશુદ્ધ છે, તેથી તેને ત્યજી દેવું જોઈએ; આથી, આઠ પ્રકારના ભોગ અને તે જ રીતે શોડશ (સોળ) પ્રકારની અવસ્થાઓ પણ ત્યાગવી જોઈએ.

ચતુર્વિંશત્પ્રકારેણ સંસ્થિતં ચાપિ સુવ્રતાઃ દ્વાત્રિંશદ્ભેદમનઘાશ્ ચત્વારિંશદ્ગુણં પુનઃ

હે સુવ્રતો, તે ચોવીસ પ્રકારમાં સ્થિત છે, અને હે નિર્દોષો, તે બત્રીસ પ્રકાર અને ચાલીસ ગુણમાં પણ વર્ણવાયું છે.

તથાષ્ટચત્વારિંશચ્ચ ષટ્પઞ્ચાશત્પ્રકારતઃ ચતુઃષષ્ટિવિધં ચૈવ દુઃખમેવ વિવેકિનઃ

એ જ રીતે, વિવેકી લોકો માટે અઢી ચાળીસ, છપ્પન અને ચોસઠ પ્રકારના દુઃખો છે.

પાર્થિવં ચ તથાપ્યં ચ તૈજસં ચ વિચારતઃ વાયવ્યં ચ તથા વ્યૌમ[ં] માનસં ચ યથાક્રમમ્

પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ અને મનના પ્રકારોને ક્રમશઃ વિચારવામાં આવે છે.

આભિમાનિકમપ્યેવં બૌદ્ધં પ્રાકૃતમેવ ચ દુઃખમેવ ન સંદેહો યોગિનાં બ્રહ્મવાદિનામ્

એ જ રીતે, અહંકાર, બુદ્ધિ અને પ્રકૃતિના પ્રકારો પણ છે; યોગી અને બ્રહ્મજ્ઞાની માટે તો બધું દુઃખરૂપ છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

ગૌણં ગણેશ્વરાણાં ચ દુઃખમેવ વિચારતઃ આદૌ મધ્યે તથા ચાન્તે સર્વલોકેષુ સર્વદા

દેવતાઓના નેતાઓ માટે પણ દુઃખ गौણ છે, પણ છે જ; શરૂઆતમાં, વચ્ચે અને અંતે, બધા લોકોમાં, હંમેશા રહે છે.

વર્તમાનાનિ દુઃખાનિ ભવિષ્યાણિ યથાતથમ્ દોષદુષ્ટેષુ દેશેષુ દુઃખાનિ વિવિધાનિ ચ

હાલના દુઃખો અને આવનારા દુઃખો, દોષથી ભ્રષ્ટ થયેલ સ્થળોમાં, જુદા જુદા પ્રકારના દુઃખો જન્મે છે.

ન ભાવયન્ત્યતીતાનિ હ્ય્ અજ્ઞાને જ્ઞાનમાનિનઃ ક્ષુદ્વ્યાધેઃ પરિહારાર્થં ન સુખાયાન્નમુચ્યતે

જે અજ્ઞાની છે પણ પોતાને જ્ઞાની માને છે, તેઓ ભૂતકાળના દુઃખોનું ચિંતન કરતા નથી; અનાજને સુખ નથી કહેવાતું, તે ભૂખ અને રોગ દૂર કરવા માટે છે.

યથેતરેષાં રોગાણામ્ ઔષધં ન સુખાય તત્ શીતોષ્ણવાતવર્ષાદ્યૈસ્ તત્તત્કાલેષુ દેહિનામ્

જેમ બીજાં રોગો માટેની દવા સુખ માટે નથી, તેમ ઠંડી, ગરમી, પવન, વરસાદ વગેરે પણ પોતાના સમયે શરીરધારીઓને અસર કરે છે.

દુઃખમેવ ન સંદેહો ન જાનન્તિ હ્યપણ્ડિતાઃ સ્વર્ગે ઽપ્યેવં મુનિશ્રેષ્ઠા હ્ય્ અવિશુદ્ધક્ષયાદિભિઃ

દુઃખ જ છે, તેમાં શંકા નથી; અજ્ઞાની લોકો જાણતા નથી—even સ્વર્ગમાં પણ, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, અશુદ્ધિ, ક્ષય વગેરેના કારણે.

રોગૈર્ નાનાવિધૈર્ ગ્રસ્તા રાગદ્વેષભયાદિભિઃ છિન્નમૂલતરુર્યદ્વદ્ અવશઃ પતતિ ક્ષિતૌ

વિવિધ રોગો, રાગ, દ્વેષ, ભય વગેરેથી પીડાતા, જેમ મૂળ કપાયેલા વૃક્ષને જમીન પર પડવું જ પડે છે, તેમ જીવ પણ અવશ્ય પડી જાય છે.

પુણ્યવૃક્ષક્ષયાત્તદ્વદ્ ગાં પતન્તિ દિવૌકસઃ દુઃખાભિલાષનિષ્ઠાનાં દુઃખભોગાદિસંપદામ્

તે જ રીતે, જ્યારે પુણ્યનું વૃક્ષ ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે સ્વર્ગવાસીઓ પણ પૃથ્વી પર પડી જાય છે—જેઓ દુઃખની ઇચ્છા અને દુઃખના ભોગમાં જ રુચિ ધરાવે છે.

અસ્માત્તુ પતતાં દુઃખં કષ્ટં સ્વર્ગાદ્દિવૌકસામ્ નરકે દુઃખમેવાત્ર નરકાણાં નિષેવણાત્

અહીંથી પડેલા માટે—even સ્વર્ગમાંથી પડેલા દેવતાઓ માટે પણ—દુઃખ બહુ કઠિન હોય છે; અને નરકમાં તો, નરકના અનુભવને કારણે, દુઃખ નિશ્ચિત છે.

વિહિતાકરણાચ્ચૈવ વર્ણિનાં મુનિપુઙ્ગવાઃ

અને, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, વર્ણવાળાઓ માટે નિર્ધારિત કર્તવ્ય ન કરવાથી પણ દુઃખ થાય છે.

યથા મૃગો મૃત્યુભયસ્ય ભીત ઉચ્છિન્નવાસો ન લભેત નિદ્રામ્ એવં યતિર્ધ્યાનપરો મહાત્મા સંસારભીતો ન લભેત નિદ્રામ્

જેમ મૃગ મૃત્યુના ભયથી અને ઘર ગુમાવવાથી ઊંઘી શકતો નથી, તેમ ધ્યાનમાં તલિન મહાન યતિ પણ સંસારના ભયથી ઊંઘી શકતો નથી.

કીટપક્ષિમૃગાણાં ચ પશૂનાં ગજવાજિનામ્ દૃષ્ટમ્ એવાસુખં તસ્માત્ ત્યજતઃ સુખમુત્તમમ્

કીટ, પક્ષી, જંગલી પ્રાણી, ગાય, હાથી અને ઘોડા—બધામાં દુઃખ સ્પષ્ટ જોવા મળે છે; તેથી, જે ત્યાગ કરે છે, તેને સર્વોત્તમ સુખ મળે છે.