લિઙ્ગપુરાણમ્

મુનયઃ સંશિતાત્માનઃ પ્રણેમુસ્તં ગુહાશ્રયમ્ અસ્તુવંશ્ ચ તતઃ સર્વે નીલકણ્ઠમુમાપતિમ્

સંયમિત મનવાળા મુનિઓએ ગુફામાં નિવાસ કરતા તેને વંદન કર્યું અને પછી સૌએ નીલકંઠ ઉમાપતિની સ્તુતિ કરી.

અત્યુગ્રં કાલકૂટાખ્યં સંહૃતં ભગવંસ્ત્વયા અતઃ પ્રતિષ્ઠિતં સર્વં ત્વયા દેવ વૃષધ્વજ

હે દેવ, કાળકૂટ નામનું ભયાનક વિષ તમે શોષી લીધું છે; તેથી, હે વૃષધ્વજ, સર્વે વસ્તુઓ તમારી દ્વારા સ્થિર છે.

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ભગવાન્નીલલોહિતઃ પ્રહસન્પ્રાહ વિશ્વાત્મા સનન્દનપુરોગમાન્

તેમના શબ્દો સાંભળીને, વિશ્વના આત્મા એવા નીલલોહિત ભગવાને હસીને સનંદન અને અન્યને કહ્યું.

કિમનેન દ્વિજશ્રેષ્ઠા વિષં વક્ષ્યે સુદારુણમ્ સંહરેત્તદ્વિષં યસ્તુ સ સમર્થો હ્યનેન કિમ્

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, આ વિષનો શું ઉપયોગ? હું તમને વધુ ભયાનક વિષ વિશે કહું છું; જે તે વિષને શોષી શકે છે, તે જ સાચે સમર્થ છે—આનું શું મહત્ત્વ?

ન વિષં કાલકૂટાખ્યં સંસારો વિષમુચ્યતે તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સંહરેત સુદારુણમ્

કાળકૂટ નામનું વિષ સાચું વિષ નથી; સંસારને જ વિષ કહેવામાં આવે છે. તેથી, દરેક પ્રયત્નથી એ ભયાનક વિષને શોષવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

સંસારો દ્વિવિધઃ પ્રોક્તઃ સ્વાધિકારાનુરૂપતઃ પુંસાં સંમૂઢચિત્તાનામ્ અસંક્ષીણઃ સુદારુણઃ

સંસાર વ્યક્તિની યોગ્યતા પ્રમાણે બે પ્રકારનો કહેવાયો છે: જેમનું મન મોહિત છે, તેમના માટે એ અત્યંત ભયાનક અને અશમિત છે.

ઈષણારાગદોષેણ સર્ગો જ્ઞાનેન સુવ્રતાઃ તદ્વશાદેવ સર્વેષાં ધર્માધર્મૌ ન સંશયઃ

ઇચ્છા અને આસક્તિના દોષથી સૃષ્ટિ થાય છે; જ્ઞાનથી, હે સદ્ગુણવંતો, સર્વના ધર્મ અને અધર્મ એના આધારે જ છે—એમાં શંકા નથી.

અસન્નિકૃષ્ટે ત્વર્થે ઽપિ શાસ્ત્રં તચ્છ્રવણાત્સતામ્ બુદ્ધિમુત્પાદયત્યેવ સંસારે વિદુષાં દ્વિજાઃ

હે દ્વિજો, વિષય તાત્કાલિક રીતે સંબંધિત ન હોય તો પણ, શાસ્ત્રનું શ્રવણ કરવાથી જ્ઞાનીઓમાં સંસારમાં સમજણ જરૂરથી ઉત્પન્ન થાય છે.

તસ્માદ્દૃષ્ટાનુશ્રવિકં દુષ્ટમિત્યુભયાત્મકમ્ સંત્યજેત્સર્વયત્નેન વિરક્તઃ સો ઽભિધીયતે

આથી, જે વૈરાગ્ય ધરાવે છે, તેને જોઈને કે સાંભળી ને જે બગડેલું છે, તે બંને પ્રકારની વસ્તુઓને સમગ્ર પ્રયત્નથી ત્યજી દેવી જોઈએ — આવું કહેવાયું છે.

શાસ્ત્રમિત્યુચ્યતે ભાગં શ્રુતેઃ કર્મસુ તદ્દ્વિજાઃ મૂર્ધાનં બ્રહ્મણઃ સારમ્ ઋષીણાં કર્મણઃ ફલમ્

શાસ્ત્ર એ કર્મો વિષેની વેદનો એક ભાગ કહેવાય છે, હે દ્વિજો; તે બ્રહ્માનું શિરોમણિ છે, સાર છે, અને ઋષિઓના કર્મનું ફળ છે.

નનુ સ્વભાવઃ સર્વેષાં કામો દૃષ્ટો ન ચાન્યથા શ્રુતિઃ પ્રવર્તિકા તેષામ્ ઇતિ કર્મણ્યતદ્વિદઃ

નિષ્ઠા, તમામમાં ઇચ્છા સ્વભાવિક રીતે જોવા મળે છે, અને એમાં કોઈ ફેરફાર નથી; વેદ એ લોકો માટે કર્મ કરવાનું કહે છે — આ જાણનારા લોકો કર્મમાં લાગેલા રહે છે.

નિવૃત્તિલક્ષણો ધર્મઃ સમર્થાનામ્ ઇહોચ્યતે તસ્માદજ્ઞાનમૂલો હિ સંસારઃ સર્વદેહિનામ્

અહીં, સમર્થ લોકો માટે ધર્મનું લક્ષણ ત્યાગ કહેવાયું છે; તેથી, સર્વે દેહધારીઓ માટે સંસારનું મૂળ અજ્ઞાન છે.

કલા સંશોષમાયાતિ કર્મણાન્યસ્વભાવતઃ સકલસ્ત્રિવિધો જીવો જ્ઞાનહીનસ્ત્વવિદ્યયા

જ્યારે કર્મ પોતાનાં સ્વભાવથી વિરુદ્ધ હોય છે ત્યારે શક્તિ સુકાઈ જાય છે; ત્રણ પ્રકારના અને સંપૂર્ણ જીવને જો જ્ઞાન ન હોય તો તે અજ્ઞાનથી બંધાઈ જાય છે.

નારકી પાપકૃત્સ્વર્ગી પુણ્યકૃત્ પુણ્યગૌરવાત્ વ્યતિમિશ્રેણ વૈ જીવશ્ ચતુર્ધા સંવ્યવસ્થિતઃ

પાપના ભારથી જીવ નરકમાં જાય છે, પુણ્યના ભારથી સ્વર્ગમાં જાય છે, અને બંનેના મિશ્રણથી જીવ ચાર પ્રકારમાં સ્થિત થાય છે.

ઉદ્ભિજ્જઃ સ્વેદજશ્ચૈવ અણ્ડજો વૈ જરાયુજઃ એવં વ્યવસ્થિતો દેહી કર્મણાજ્ઞો હ્યનિર્વૃતઃ

દેહધારી જીવ ઉદ્ભિજ, સ્વેદજ, અંડજ અને જરાયુજ — આ ચાર પ્રકારમાં વર્ગીકૃત થાય છે; તે પોતાના કર્મોથી, અજ્ઞાનથી અને અસંતોષથી બંધાયેલો રહે છે.

પ્રજયા કર્મણા મુક્તિર્ ધનેન ચ સતાં ન હિ ત્યાગેનૈકેન મુક્તિઃ સ્યાત્ તદભાવાદ્ભ્રમત્યસૌ

મુક્તિ સંતાનો, કર્મ કે ધનથી મળતી નથી, હે સજ્જનો; માત્ર ત્યાગથી પણ મુક્તિ થતી નથી — આ બધાનું અભાવ હોય તો જીવ અહીં ભટકે છે.

એવમજ્ઞાનદોષેણ નાનાકર્મવશેન ચ ષટ્કૌશિકં સમુદ્ભૂતં ભજત્યેષ કલેવરમ્

આ રીતે, અજ્ઞાનના દોષ અને વિવિધ કર્મોના પ્રભાવથી, આ દેહધારી જીવ છ પ્રકારની અવસ્થાઓને પામે છે.

ગર્ભે દુઃખાન્યનેકાનિ યોનિમાર્ગે ચ ભૂતલે કૌમારે યૌવને ચૈવ વાર્દ્ધકે મરણે ઽપિ વા

ગર્ભમાં અનેક દુઃખો હોય છે; એ જ રીતે જન્મના માર્ગમાં, પૃથ્વી પર, બાળપણમાં, યુવાનીમાં, વૃદ્ધાવસ્થામાં અને મૃત્યુ સમયે પણ દુઃખો રહે છે.

વિચારતઃ સતાં દુઃખં સ્ત્રીસંસર્ગાદિભિર્ દ્વિજાઃ દુઃખેનૈકેન વૈ દુઃખં પ્રશામ્યતીહ દુઃખિનઃ

વિચારશીલ જ્ઞાનો માટે, હે દ્વિજો, સ્ત્રીસંગ અને અન્ય કારણોથી દુઃખ થાય છે; દુઃખી વ્યક્તિઓનું એક દુઃખ બીજું દુઃખ આવે ત્યારે જ શમતું હોય છે.

ન જાતુ કામઃ કામાનામ્ ઉપભોગેન શામ્યતિ હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્ધતે

ઇચ્છા ક્યારેય વિષયોના ભોગથી શમતી નથી; જેમ ઘી અગ્નિમાં નાખીએ તો તે વધુ જ વધે છે, તેમ ઇચ્છા પણ વધે છે.

તસ્માદ્વિચારતો નાસ્તિ સંયોગાદપિ વૈ નૃણામ્ અર્થાનામ્ અર્જને ઽપ્યેવં પાલને ચ વ્યયે તથા

આથી, વિચાર કરતાં જણાય છે કે મનુષ્યોને વિષયોના મેળાપથી, તેમનાં મેળવે, રાખવામાં કે ખર્ચવામાં પણ સંતોષ મળતો નથી.

પૈશાચે રાક્ષસે દુઃખં યાક્ષે ચૈવ વિચારતઃ ગાન્ધર્વે ચ તથા ચાન્દ્રે સૌમ્યલોકે દ્વિજોત્તમાઃ

વિચાર કરતાં જણાય છે કે, પૈશાચ, રાક્ષસ, યક્ષ, ગંધર્વ અને ચંદ્રલોકમાં પણ દુઃખ છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

પ્રાજાપત્યે તથા બ્રાહ્મે પ્રાકૃતે પૌરુષે તથા ક્ષયસાતિશયાદ્યૈસ્તુ દુઃખૈર્દુઃખાનિ સુવ્રતાઃ

એ જ રીતે, પ્રજાપતિ, બ્રહ્મા, પ્રકૃતિ અને માનવ લોકમાં પણ, હે સુવ્રતો, ક્ષય, વધારા અને બીજા કારણોથી દુઃખો થાય છે.

તાનિ ભાગ્યાન્યશુદ્ધાનિ સંત્યજેચ્ચ ધનાનિ ચ તસ્માદષ્ટગુણં ભોગં તથા ષોડશધા સ્થિતમ્

આ બધાં ભાગ્ય અને ધન અશુદ્ધ છે, તેથી તેને ત્યજી દેવું જોઈએ; આથી, આઠ પ્રકારના ભોગ અને તે જ રીતે શોડશ (સોળ) પ્રકારની અવસ્થાઓ પણ ત્યાગવી જોઈએ.

ચતુર્વિંશત્પ્રકારેણ સંસ્થિતં ચાપિ સુવ્રતાઃ દ્વાત્રિંશદ્ભેદમનઘાશ્ ચત્વારિંશદ્ગુણં પુનઃ

હે સુવ્રતો, તે ચોવીસ પ્રકારમાં સ્થિત છે, અને હે નિર્દોષો, તે બત્રીસ પ્રકાર અને ચાલીસ ગુણમાં પણ વર્ણવાયું છે.

તથાષ્ટચત્વારિંશચ્ચ ષટ્પઞ્ચાશત્પ્રકારતઃ ચતુઃષષ્ટિવિધં ચૈવ દુઃખમેવ વિવેકિનઃ

એ જ રીતે, વિવેકી લોકો માટે અઢી ચાળીસ, છપ્પન અને ચોસઠ પ્રકારના દુઃખો છે.

પાર્થિવં ચ તથાપ્યં ચ તૈજસં ચ વિચારતઃ વાયવ્યં ચ તથા વ્યૌમ[ં] માનસં ચ યથાક્રમમ્

પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ અને મનના પ્રકારોને ક્રમશઃ વિચારવામાં આવે છે.

આભિમાનિકમપ્યેવં બૌદ્ધં પ્રાકૃતમેવ ચ દુઃખમેવ ન સંદેહો યોગિનાં બ્રહ્મવાદિનામ્

એ જ રીતે, અહંકાર, બુદ્ધિ અને પ્રકૃતિના પ્રકારો પણ છે; યોગી અને બ્રહ્મજ્ઞાની માટે તો બધું દુઃખરૂપ છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

ગૌણં ગણેશ્વરાણાં ચ દુઃખમેવ વિચારતઃ આદૌ મધ્યે તથા ચાન્તે સર્વલોકેષુ સર્વદા

દેવતાઓના નેતાઓ માટે પણ દુઃખ गौણ છે, પણ છે જ; શરૂઆતમાં, વચ્ચે અને અંતે, બધા લોકોમાં, હંમેશા રહે છે.