લિઙ્ગપુરાણમ્

વર્તતે ત્વસકૃદ્વૃત્તિઃ કૃત્સ્ના હ્યેષા દયા સ્મૃતા યદ્યદિષ્ટતમં દ્રવ્યં ન્યાયેનૈવાગતં ક્રમાત્

જે વારંવાર આવું વર્તન કરે છે, એ સમગ્ર વર્તન દયા કહેવાય છે; જે પણ ઇચ્છિત વસ્તુ યોગ્ય રીતે અને નિયમથી મળે છે—

તત્તદ્ગુણવતે દેયં દાતુસ્તદ્દાનલક્ષણમ્ દાનં ત્રિવિધમિત્યેતત્ કનિષ્ઠજ્યેષ્ઠમધ્યમમ્

દાન ક્યારેક આપવું જોઈએ તે પ્રાપ્તકર્તાની યોગ્યતા પ્રમાણે અને આપનારની સ્વભાવને ધ્યાનમાં રાખીને આપવું જોઈએ. દાન ત્રણ પ્રકારનું કહેવાય છે – નાનું, મધ્યમ અને શ્રેષ્ઠ.

કારુણ્યાત્સર્વભૂતેભ્યઃ સંવિભાગસ્તુ મધ્યમઃ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં વિહિતો ધર્મો વર્ણાશ્રમાત્મકઃ

દરેક જીવ પર દયા રાખીને જે વહેચાણ થાય છે, તે મધ્યમ પ્રકારનું કહેવાય છે. શાસ્ત્ર અને સ્મૃતિમાં જે વર્ણ અને આશ્રમ પ્રમાણે કરવું કહેવામાં આવ્યું છે, એ જ ધર્મ છે.

શિષ્ટાચારાવિરુદ્ધશ્ ચ સ ધર્મઃ સાધુરુચ્યતે માયાકર્મફલત્યાગી શિવાત્મા પરિકીર્તિતઃ

જે ધર્મ સજ્જનોના આચરણને વિરુદ્ધ નથી, તે સારો કહેવાય છે. જે મનુષ્ય મોહથી મુક્ત રહીને કર્મના ફળનો ત્યાગ કરે છે, તેને શિવસ્વરૂપ માનવામાં આવે છે.

નિવૃત્તઃ સર્વસઙ્ગેભ્યો યુક્તો યોગી પ્રકીર્તિતઃ અસક્તો ભયતો યસ્તુ વિષયેષુ વિચાર્ય ચ

જે સર્વ પ્રકારના બંધનોથી છૂટો રહીને યોગમાં સ્થિર રહે છે, તેને યોગી કહેવાય છે. પણ જે ભયના કારણે વિષયોમાં આસક્ત થતો નથી અને વિચારપૂર્વક દૂર રહે છે—

અલુબ્ધઃ સંયમી પ્રોક્તઃ પ્રાર્થિતો ઽપિ સમન્તતઃ આત્માર્થં વા પરાર્થં વા ઇન્દ્રિયાણીહ યસ્ય વૈ

એવો માણસ જે લોભી નથી, સંયમ રાખે છે, ભલેને બધા તરફથી વિનંતી થાય તો પણ, પોતાના કે બીજાના હિત માટે પણ, જેના ઇન્દ્રિયો—

ન મિથ્યા સમ્પ્રવર્તન્તે શમસ્યૈવ તુ લક્ષણમ્ અનુદ્વિગ્નો હ્યનિષ્ટેષુ તથેષ્ટાન્નાભિનન્દતિ

—ક્યારેય ખોટી રીતે વર્તતી નથી, એ જ સાચા શાંત મનનું લક્ષણ છે. એ માણસ દુઃખમાં ચિંતિત થતો નથી અને ઇચ્છિત વસ્તુ મળતાં આનંદિત પણ થતો નથી.

પ્રીતિતાપવિષાદેભ્યો વિનિવૃત્તિર્વિરક્તતા સંન્યાસઃ કર્મણાં ન્યાસઃ કૃતાનામકૃતૈઃ સહ

આનંદ, દુઃખ અને ખેદમાંથી પાછા ફરવું એ વૈરાગ્ય કહેવાય છે. કર્મનો ત્યાગ એટલે જે કરેલા અને અકરેલા બધાં કર્મોનો ત્યાગ.

કુશલાકુશલાનાં તુ પ્રહાણં ન્યાસ ઉચ્યતે અવ્યક્તાદ્યવિશેષાન્તે વિકારે ઽસ્મિન્નચેતને

સારા કે ખરાબ બંને પ્રકારના કર્મોનો ત્યાગ કરવો એ જ સંન્યાસ કહેવાય છે. આ જડ રૂપ પરિવર્તનમાં, અવ્યક્તથી લઈને અંત સુધી—

ચેતનાચેતનાન્યત્વવિજ્ઞાનં જ્ઞાનમુચ્યતે એવં તુ જ્ઞાનયુક્તસ્ય શ્રદ્ધાયુક્તસ્ય શઙ્કરઃ

જડ અને ચેતનનું ભેદ જાણવું એ જ જ્ઞાન કહેવાય છે. જે મનુષ્યને જ્ઞાન અને શ્રદ્ધા હોય, હે શંકર—

પ્રસીદતિ ન સંદેહો ધર્મશ્ચાયં દ્વિજોત્તમાઃ કિં તુ ગુહ્યતમં વક્ષ્યે સર્વત્ર પરમેશ્વરે

—એને શાંતિ અવશ્ય મળે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, આ જ ધર્મ છે. હવે હું સર્વત્ર પરમેશ્વર વિષે સૌથી ગુપ્ત વાત કહું છું.

ભવે ભક્તિર્ન સંદેહસ્ તયા યુક્તો વિમુચ્યતે અયોગ્યસ્યાપિ ભગવાન્ ભક્તસ્ય પરમેશ્વરઃ

ભક્તિ અવશ્ય જન્મે છે, એમાં શંકા નથી. એ ભક્તિથી યુક્ત મનુષ્ય મુક્તિ પામે છે. અયોગ્યને પણ, જો એ ભક્તિ ધરાવે છે તો, ભગવાન પરમેશ્વર પ્રસન્ન થાય છે.

પ્રસીદતિ ન સંદેહો નિગૃહ્ય વિવિધં તમઃ જ્ઞાનમધ્યાપનં હોમો ધ્યાનં યજ્ઞસ્તપઃ શ્રુતમ્

પ્રકાર-પ્રકારના અંધકારને દબાવીને, ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે એમાં શંકા નથી: જ્ઞાનનું પાઠન, હવન, ધ્યાન, યજ્ઞ, તપ અને શાસ્ત્રપઠન—

દાનમધ્યયનં સર્વં ભવભક્ત્યૈ ન સંશયઃ ચાન્દ્રાયણસહસ્રૈશ્ ચ પ્રાજાપત્યશતૈસ્ તથા

—દાન અને સર્વ પ્રકારનું અધ્યયન, બધું ભક્તિ માટે જ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. હજારો ચાંદ્રાયણ અને સો પ્રજાપત્ય વ્રતો—even—

માસોપવાસૈશ્ચાન્યૈર્વા ભક્તિર્મુનિવરોત્તમાઃ અભક્તા ભગવત્યસ્મિંલ્ લોકે ગિરિગુહાશયે

—અને અન્ય માસિક ઉપવાસો પણ, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, ભક્તિથી શ્રેષ્ઠ છે. જે લોકો આ પર્વત ગુહામાં વસતા ભગવાનમાં ભક્તિ ધરાવતા નથી—

પતન્તિ ચાત્મભોગાર્થં ભક્તો ભાવેન મુચ્યતે ભક્તાનાં દર્શનાદેવ નૃણાં સ્વર્ગાદયો દ્વિજાઃ

—એ પોતાના સુખ માટે પાપમાં પડી જાય છે; પણ ભક્તિ ધરાવનાર ભક્ત ભાવથી મુક્તિ પામે છે. ભક્તોના દર્શનથી જ, હે દ્વિજગણ, મનુષ્યોને સ્વર્ગાદિ ફળ મળે છે.

ન દુર્લભા ન સન્દેહો ભક્તાનાં કિં પુનસ્ તથા બ્રહ્મવિષ્ણુસુરેન્દ્રાણાં તથાન્યેષામપિ સ્થિતિઃ

ભક્તો માટે આવું મેળવવું કઠિન નથી, એમાં શંકા નથી; તો પછી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર અને બીજાઓ માટે તો વાત જ શું છે.

ભક્ત્યા એવ મુનીનાં ચ બલસૌભાગ્યમેવ ચ ભવેન ચ તથા પ્રોક્તં સમ્પ્રેક્ષ્યોમાં પિનાકિના

માત્ર ભક્તિથી જ મુનિઓને બળ અને સુખ મળે છે; એમ પિનાકધારી શિવે ઉમાને જોઈને કહ્યું છે.

દેવ્યૈ દેવેન મધુરં વારાણસ્યાં પુરા દ્વિજાઃ અવિમુક્તે સમાસીના રુદ્રેણ પરમાત્મના

પહેલાં વારાણસીમાં, હે દ્વિજગણ, દેવીએ દેવ સાથે મધુર સંવાદ કર્યો હતો. અવિમુક્તમાં પરમાત્મા રૂપે રુદ્ર બેઠા હતા.

રુદ્રાણી રુદ્રમાહેદં લબ્ધ્વા વારાણસીં પુરીમ્ કેન વશ્યો મહાદેવ પૂજ્યો દૃશ્યસ્ત્વમીશ્વરઃ

હે રુદ્રાણી, રુદ્ર અને વારાણસી શહેર મળ્યા પછી મહાદેવને કેવી રીતે વશ કરી શકાય, પૂજવામાં આવે અને ઈશ્વર તરીકે જોવામાં આવે છે?

તપસા વિદ્યયા વાપિ યોગેનેહ વદ પ્રભો નિશમ્ય વચનં તસ્યાસ્ તથા હ્યાલોક્ય પાર્વતીમ્

શું તપ, જ્ઞાન કે યોગ દ્વારા એ શક્ય છે? હે પ્રભુ, એ વાત મને કહો. એમ કહીને પાર્વતીના વચન સાંભળી, એમને જોઈને એમ પૂછાયું.

આહ બાલેન્દુતિલકઃ પૂર્ણેન્દુવદનાં હસન્ સ્મૃત્વાથ મેનયા પત્ન્યા ગિરેર્ગાં કથિતાં પુરા

ચાંદની જેવું તિલક ધરાવનાર અને પૂર્ણચંદ્ર જેવું મુખ ધરાવનાર ભગવાન સ્મિત સાથે પોતાની પત્ની મેનાએ અગાઉ કહેલી વાર્તા યાદ કરી.

ચિરકાલસ્થિતિં પ્રેક્ષ્ય ગિરૌ દેવ્યા મહાત્મનઃ દેવિ લબ્ધા પુરી રમ્યા ત્વયા યત્પ્રષ્ટુમર્હસિ

પર્વત પર મહાત્મા દેવીની લાંબા સમયથી રહેણાંક જોઈને, હે દેવી, તું આ સુંદર નગરી મેળવી છે; હવે એ વિશે પૂછવા તું યોગ્ય છે.

સ્થાનાર્થં કથિતં માત્રા વિસ્મૃતેહ વિલાસિનિ પુરા પિતામહેનાપિ પૃષ્ટઃ પ્રશ્નવતાં વરે

આ સ્થાન માટે માતાએ ક્યારેક કહેલું, પણ અહીં ભૂલાઈ ગયું, હે રમણી, પહેલાં પિતામહે પણ એ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો.

યથા ત્વયાદ્ય વૈ પૃષ્ટો દ્રષ્ટું બ્રહ્માત્મકં ત્વહમ્ શ્વેતે શ્વેતેન વર્ણેન દૃષ્ટ્વા કલ્પે તુ માં શુભે

જેમ તું આજે મને બ્રહ્મસ્વરૂપ જોવાનો પ્રશ્ન કરે છે, તેમ કલ્પમાં બ્રહ્માએ પણ મને સફેદ રૂપે, સફેદ રંગે જોયો હતો.

સદ્યોજાતં તથા રક્તે રક્તં વામં પિતામહઃ પીતે તત્પુરુષં પીતમ્ અઘોરે કૃષ્ણમીશ્વરમ્

સદ્યોજાત સફેદ રૂપે પ્રગટ થયા, વામદેવ લાલ રંગે, પિતામહે તત્પુરુષને પીળા રંગે જોયા અને અઘોર ઈશ્વર કાળા રૂપે દેખાયા.

ઈશાનં વિશ્વરૂપાખ્યો વિશ્વરૂપં તદાહ મામ્

ઈશાન, જેને વિશ્વરૂપ કહે છે, એ સમયે મને પણ વિશ્વરૂપ તરીકે વર્ણવ્યા.

વામ તત્પુરુષાઘોર સદ્યોજાત મહેશ્વર દૃષ્ટો મયા ત્વં ગાયત્ર્યા દેવદેવ મહેશ્વર કેન વશ્યો મહાદેવ ધ્યેયઃ કુત્ર ઘૃણાનિધે

વામદેવ, તત્પુરુષ, અઘોર, સદ્યોજાત અને મહેશ્વર—ગાયત્રી દ્વારા તું મને જોયો, હે દેવોના દેવ, મહેશ્વર. મહાદેવને કેવી રીતે વશ કરી શકાય, ધ્યાનમાં રાખી શકાય અને ક્યાં, હે તેજના સ્રોત?

દૃશ્યઃ પૂજ્યસ્ તથા દેવ્યા વક્તુમર્હસિ શઙ્કર અવોચં શ્રદ્ધયૈવેતિ વશ્યો વારિજસંભવ

એને જોવું અને પૂજવું જોઈએ; હે દેવી, તું કહેજે. શંકરે કહ્યું: માત્ર શ્રદ્ધાથી જ એ વશ થાય છે, હે કમળમાંથી જન્મેલા.