લિઙ્ગપુરાણમ્

યતમાનો યતિઃ સાધુઃ સ્મૃતો યોગસ્ય સાધનાત્ એવમાશ્રમધર્માણાં સાધનાત્સાધવઃ સ્મૃતાઃ

યમ-નિયમમાં પ્રયત્નશીલ યતિ યોગસાધનથી સજ્જન કહેવાય છે; આમ, દરેક આશ્રમના ધર્મનું પાલન કરનારા સજ્જન તરીકે ઓળખાય છે.

ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી ચ વાનપ્રસ્થો યતિસ્ તથા ધર્માધર્માવિહ પ્રોક્તૌ શબ્દાવેતૌ ક્રિયાત્મકૌ

ગૃહસ્થ, બ્રહ્મચારી, વાનપ્રસ્થ અને યતિ—આ બધામાં ધર્મ અને અધર્મ બંનેનું વર્ણન થાય છે; એ બંને શબ્દો કર્મ પર આધારિત છે.

કુશલાકુશલં કર્મ ધર્માધર્માવિતિ સ્મૃતૌ ધારણાર્થે મહાન્ હ્ય્ એષ ધર્મશબ્દઃ પ્રકીર્તિતઃ

શ્રેષ્ઠ અને અશ્રેષ્ઠ કર્મને ધર્મ અને અધર્મ કહેવામાં આવે છે; જીવનને ટકાવી રાખવા માટે 'ધર્મ' એ મહાન શબ્દ ગણાયો છે.

અધારણે મહત્ત્વે ચ અધર્મ ઇતિ ચોચ્યતે અત્રેષ્ટપ્રાપકો ધર્મ આચાર્યૈરુપદિશ્યતે

જ્યાં જીવન ટકી શકતું નથી અને મહાનતા નથી, ત્યાં અધર્મ કહેવાય છે; અહીં ધર્મ એ ઇચ્છિત ફળ મેળવવાનો ઉપાય છે, જે ગુરુઓ શીખવે છે.

અધર્મશ્ચાનિષ્ટફલો હ્ય્ આચાર્યૈરુપદિશ્યતે વૃદ્ધાશ્ચાલોલુપાશ્ચૈવ આત્મવન્તો હ્યદામ્ભિકાઃ

અધર્મ, જે અનિચ્છનીય ફળ આપે છે, તે પણ ગુરુઓ શીખવે છે; વૃદ્ધો લોભી કે ચંચળ નથી, તેઓ આત્મસંયમી અને કપટરહિત હોય છે.

સમ્યગ્વિનીતા ઋજવસ્ તાનાચાર્યાન્ પ્રચક્ષતે સ્વયમાચરતે યસ્માદ્ આચારે સ્થાપયત્યપિ

સાચા, શિસ્તબદ્ધ અને સીધા ગુરુઓ એવા કહેવાય છે; કારણ કે તેઓ પોતે આચરણ કરે છે અને બીજાને પણ એમાં સ્થિર કરે છે.

આચિનોતિ ચ શાસ્ત્રાર્થાન્ આચાર્યસ્તેન ચોચ્યતે વિજ્ઞેયં શ્રવણાચ્છ્રૌતં સ્મરણાત્સ્માર્તમુચ્યતે

જે શાસ્ત્રનો અર્થ ભેગો કરે છે, તેને આચાર્ય કહે છે; સાંભળેલું 'શ્રૌત' કહેવાય છે અને યાદ રાખેલું 'સ્માર્ત' કહેવાય છે.

ઇજ્યા વેદાત્મકં શ્રૌતં સ્માર્તં વર્ણાશ્રમાત્મકમ્ દૃષ્ટ્વાનુરૂપમર્થં યઃ પૃષ્ટો નૈવાપિ ગૂહતિ

યજ્ઞ જે વેદ પર આધારિત છે તે શ્રૌત કહેવાય છે; વર્ણ અને આશ્રમ પર આધારિત કર્મ સ્માર્ત કહેવાય છે; જે યોગ્ય અર્થને જોઈને પૂછવામાં આવે ત્યારે છુપાવતો નથી—

યથાદૃષ્ટપ્રવાદસ્તુ સત્યં લૈઙ્ગે ઽત્ર પઠ્યતે બ્રહ્મચર્યં તથા મૌનં નિરાહારત્વમેવ ચ

જેવું જોઈને કહેવાય છે, એ જ અહીં લિંગમાં સત્ય કહેવાય છે; એ જ રીતે બ્રહ્મચર્ય, મૌન અને ઉપવાસ પણ.

અહિંસા સર્વતઃ શાન્તિસ્ તપ ઇત્યભિધીયતે આત્મવત્ સર્વભૂતેષુ યો હિતાયાહિતાય ચ

અહિંસા, સર્વત્ર શાંતિ અને તપ એ કહેવાય છે; જે સર્વ જીવોમાં પોતાનાં જેવું હિત કે અહિત કરે છે—

વર્તતે ત્વસકૃદ્વૃત્તિઃ કૃત્સ્ના હ્યેષા દયા સ્મૃતા યદ્યદિષ્ટતમં દ્રવ્યં ન્યાયેનૈવાગતં ક્રમાત્

જે વારંવાર આવું વર્તન કરે છે, એ સમગ્ર વર્તન દયા કહેવાય છે; જે પણ ઇચ્છિત વસ્તુ યોગ્ય રીતે અને નિયમથી મળે છે—

તત્તદ્ગુણવતે દેયં દાતુસ્તદ્દાનલક્ષણમ્ દાનં ત્રિવિધમિત્યેતત્ કનિષ્ઠજ્યેષ્ઠમધ્યમમ્

દાન ક્યારેક આપવું જોઈએ તે પ્રાપ્તકર્તાની યોગ્યતા પ્રમાણે અને આપનારની સ્વભાવને ધ્યાનમાં રાખીને આપવું જોઈએ. દાન ત્રણ પ્રકારનું કહેવાય છે – નાનું, મધ્યમ અને શ્રેષ્ઠ.

કારુણ્યાત્સર્વભૂતેભ્યઃ સંવિભાગસ્તુ મધ્યમઃ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં વિહિતો ધર્મો વર્ણાશ્રમાત્મકઃ

દરેક જીવ પર દયા રાખીને જે વહેચાણ થાય છે, તે મધ્યમ પ્રકારનું કહેવાય છે. શાસ્ત્ર અને સ્મૃતિમાં જે વર્ણ અને આશ્રમ પ્રમાણે કરવું કહેવામાં આવ્યું છે, એ જ ધર્મ છે.

શિષ્ટાચારાવિરુદ્ધશ્ ચ સ ધર્મઃ સાધુરુચ્યતે માયાકર્મફલત્યાગી શિવાત્મા પરિકીર્તિતઃ

જે ધર્મ સજ્જનોના આચરણને વિરુદ્ધ નથી, તે સારો કહેવાય છે. જે મનુષ્ય મોહથી મુક્ત રહીને કર્મના ફળનો ત્યાગ કરે છે, તેને શિવસ્વરૂપ માનવામાં આવે છે.

નિવૃત્તઃ સર્વસઙ્ગેભ્યો યુક્તો યોગી પ્રકીર્તિતઃ અસક્તો ભયતો યસ્તુ વિષયેષુ વિચાર્ય ચ

જે સર્વ પ્રકારના બંધનોથી છૂટો રહીને યોગમાં સ્થિર રહે છે, તેને યોગી કહેવાય છે. પણ જે ભયના કારણે વિષયોમાં આસક્ત થતો નથી અને વિચારપૂર્વક દૂર રહે છે—

અલુબ્ધઃ સંયમી પ્રોક્તઃ પ્રાર્થિતો ઽપિ સમન્તતઃ આત્માર્થં વા પરાર્થં વા ઇન્દ્રિયાણીહ યસ્ય વૈ

એવો માણસ જે લોભી નથી, સંયમ રાખે છે, ભલેને બધા તરફથી વિનંતી થાય તો પણ, પોતાના કે બીજાના હિત માટે પણ, જેના ઇન્દ્રિયો—

ન મિથ્યા સમ્પ્રવર્તન્તે શમસ્યૈવ તુ લક્ષણમ્ અનુદ્વિગ્નો હ્યનિષ્ટેષુ તથેષ્ટાન્નાભિનન્દતિ

—ક્યારેય ખોટી રીતે વર્તતી નથી, એ જ સાચા શાંત મનનું લક્ષણ છે. એ માણસ દુઃખમાં ચિંતિત થતો નથી અને ઇચ્છિત વસ્તુ મળતાં આનંદિત પણ થતો નથી.

પ્રીતિતાપવિષાદેભ્યો વિનિવૃત્તિર્વિરક્તતા સંન્યાસઃ કર્મણાં ન્યાસઃ કૃતાનામકૃતૈઃ સહ

આનંદ, દુઃખ અને ખેદમાંથી પાછા ફરવું એ વૈરાગ્ય કહેવાય છે. કર્મનો ત્યાગ એટલે જે કરેલા અને અકરેલા બધાં કર્મોનો ત્યાગ.

કુશલાકુશલાનાં તુ પ્રહાણં ન્યાસ ઉચ્યતે અવ્યક્તાદ્યવિશેષાન્તે વિકારે ઽસ્મિન્નચેતને

સારા કે ખરાબ બંને પ્રકારના કર્મોનો ત્યાગ કરવો એ જ સંન્યાસ કહેવાય છે. આ જડ રૂપ પરિવર્તનમાં, અવ્યક્તથી લઈને અંત સુધી—

ચેતનાચેતનાન્યત્વવિજ્ઞાનં જ્ઞાનમુચ્યતે એવં તુ જ્ઞાનયુક્તસ્ય શ્રદ્ધાયુક્તસ્ય શઙ્કરઃ

જડ અને ચેતનનું ભેદ જાણવું એ જ જ્ઞાન કહેવાય છે. જે મનુષ્યને જ્ઞાન અને શ્રદ્ધા હોય, હે શંકર—

પ્રસીદતિ ન સંદેહો ધર્મશ્ચાયં દ્વિજોત્તમાઃ કિં તુ ગુહ્યતમં વક્ષ્યે સર્વત્ર પરમેશ્વરે

—એને શાંતિ અવશ્ય મળે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, આ જ ધર્મ છે. હવે હું સર્વત્ર પરમેશ્વર વિષે સૌથી ગુપ્ત વાત કહું છું.

ભવે ભક્તિર્ન સંદેહસ્ તયા યુક્તો વિમુચ્યતે અયોગ્યસ્યાપિ ભગવાન્ ભક્તસ્ય પરમેશ્વરઃ

ભક્તિ અવશ્ય જન્મે છે, એમાં શંકા નથી. એ ભક્તિથી યુક્ત મનુષ્ય મુક્તિ પામે છે. અયોગ્યને પણ, જો એ ભક્તિ ધરાવે છે તો, ભગવાન પરમેશ્વર પ્રસન્ન થાય છે.

પ્રસીદતિ ન સંદેહો નિગૃહ્ય વિવિધં તમઃ જ્ઞાનમધ્યાપનં હોમો ધ્યાનં યજ્ઞસ્તપઃ શ્રુતમ્

પ્રકાર-પ્રકારના અંધકારને દબાવીને, ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે એમાં શંકા નથી: જ્ઞાનનું પાઠન, હવન, ધ્યાન, યજ્ઞ, તપ અને શાસ્ત્રપઠન—

દાનમધ્યયનં સર્વં ભવભક્ત્યૈ ન સંશયઃ ચાન્દ્રાયણસહસ્રૈશ્ ચ પ્રાજાપત્યશતૈસ્ તથા

—દાન અને સર્વ પ્રકારનું અધ્યયન, બધું ભક્તિ માટે જ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. હજારો ચાંદ્રાયણ અને સો પ્રજાપત્ય વ્રતો—even—

માસોપવાસૈશ્ચાન્યૈર્વા ભક્તિર્મુનિવરોત્તમાઃ અભક્તા ભગવત્યસ્મિંલ્ લોકે ગિરિગુહાશયે

—અને અન્ય માસિક ઉપવાસો પણ, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, ભક્તિથી શ્રેષ્ઠ છે. જે લોકો આ પર્વત ગુહામાં વસતા ભગવાનમાં ભક્તિ ધરાવતા નથી—

પતન્તિ ચાત્મભોગાર્થં ભક્તો ભાવેન મુચ્યતે ભક્તાનાં દર્શનાદેવ નૃણાં સ્વર્ગાદયો દ્વિજાઃ

—એ પોતાના સુખ માટે પાપમાં પડી જાય છે; પણ ભક્તિ ધરાવનાર ભક્ત ભાવથી મુક્તિ પામે છે. ભક્તોના દર્શનથી જ, હે દ્વિજગણ, મનુષ્યોને સ્વર્ગાદિ ફળ મળે છે.

ન દુર્લભા ન સન્દેહો ભક્તાનાં કિં પુનસ્ તથા બ્રહ્મવિષ્ણુસુરેન્દ્રાણાં તથાન્યેષામપિ સ્થિતિઃ

ભક્તો માટે આવું મેળવવું કઠિન નથી, એમાં શંકા નથી; તો પછી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર અને બીજાઓ માટે તો વાત જ શું છે.

ભક્ત્યા એવ મુનીનાં ચ બલસૌભાગ્યમેવ ચ ભવેન ચ તથા પ્રોક્તં સમ્પ્રેક્ષ્યોમાં પિનાકિના

માત્ર ભક્તિથી જ મુનિઓને બળ અને સુખ મળે છે; એમ પિનાકધારી શિવે ઉમાને જોઈને કહ્યું છે.

દેવ્યૈ દેવેન મધુરં વારાણસ્યાં પુરા દ્વિજાઃ અવિમુક્તે સમાસીના રુદ્રેણ પરમાત્મના

પહેલાં વારાણસીમાં, હે દ્વિજગણ, દેવીએ દેવ સાથે મધુર સંવાદ કર્યો હતો. અવિમુક્તમાં પરમાત્મા રૂપે રુદ્ર બેઠા હતા.