લિઙ્ગપુરાણમ્

મન્ત્રઃ સ્થિતઃ સદા મુખ્યો લોકે પઞ્ચાક્ષરો મતઃ કિં તસ્ય બહુભિર્ મન્ત્રૈઃ શાસ્ત્રૈર્વા બહુવિસ્તૃતૈઃ

મંત્ર હંમેશા મુખ્ય ગણાય છે; દુનિયામાં પાંજરા મંત્રને સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે. તો પછી અનેક મંત્રો કે વિશદ શાસ્ત્રોની જરૂર શું છે?

યસ્યૈવં હૃદિ સંસ્થો ઽયં મન્ત્રઃ સ્યાત્પારમેશ્વરઃ તેનાધીતં શ્રુતં તેન તેન સર્વમનુષ્ઠિતમ્

જેના હૃદયમાં આ પરમ મંત્ર વસે છે, એ જે કંઈ ભણે, સાંભળે કે કરે—બધું સિદ્ધ થાય છે.

યો વિદ્વાન્વૈ જપેત્સમ્યગ્ અધીત્યૈવ વિધાનતઃ એતાવદ્ધિ શિવજ્ઞાનમ્ એતાવત્પરમં પદમ્

જે વિદ્વાન નિયમથી ભણે પછી યોગ્ય રીતે જપે છે, એ જ સાચું શિવજ્ઞાન છે, એ જ પરમ પદ છે.

એતાવદ્ બ્રહ્મવિદ્યા ચ તસ્માન્નિત્યં જપેદ્બુધઃ પઞ્ચાક્ષરૈઃ સપ્રણવો મન્ત્રો ઽયં હૃદયં મમ

આ જ બ્રહ્મવિદ્યા છે; તેથી બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ હંમેશા પાંજરા મંત્રને પ્રણવ સાથે જપવો જોઈએ—આ મારું હૃદય છે.

ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં સાક્ષાન્ મોક્ષજ્ઞાનમ્ અનુત્તમમ્ અસ્ય મન્ત્રસ્ય વક્ષ્યામિ ઋષિચ્છન્દો ઽધિદૈવતમ્

હું હવે આ મંત્રનું સૌથી ગુપ્ત, સીધું અને શ્રેષ્ઠ મોક્ષજ્ઞાન સમજાવીશ—એના ઋષિ, છંદ અને દેવતાની વાત પણ કહું છું.

બીજં શક્તિં સ્વરં વર્ણં સ્થાનં ચૈવાક્ષરં પ્રતિ વામદેવો નામ ઋષિઃ પઙ્ક્તિશ્છન્દ ઉદાહૃતઃ

દરેક અક્ષર માટે બીજ, શક્તિ, સ્વર, વર્ણ અને સ્થાન છે; વામદેવ ઋષિ છે અને પંક્તિ છંદ કહેવાય છે.

દેવતા શિવ એવાહં મન્ત્રસ્યાસ્ય વરાનને નકારાદીનિ બીજાનિ પઞ્ચભૂતાત્મકાનિ ચ

હે સુંદર મુખવાળી, હું જ આ મંત્રની દેવતા શિવ છું; 'ન'થી શરૂ થતા અક્ષરો એના બીજ છે અને એ પાંચ તત્વરૂપ છે.

આત્માનં પ્રણવં વિદ્ધિ સર્વવ્યાપિનમવ્યયમ્ શક્તિસ્ત્વમેવ દેવેશિ સર્વદેવનમસ્કૃતે

પ્રણવને તું આત્મા જાણ, સર્વત્ર વ્યાપક અને અવિનાશી; અને હે દેવી, સર્વ દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત, તું જ શક્તિ છે.

ત્વદીયં પ્રણવં કિંચિન્ મદીયં પ્રણવં તથા ત્વદીયં દેવિ મન્ત્રાણાં શક્તિભૂતં ન સંશયઃ

તારો પ્રણવ એક છે, મારો બીજો છે; હે દેવી, તારો પ્રણવ મંત્રોની શક્તિરૂપ છે—આમાં કોઈ સંશય નથી.

અકારોકારમકારા મદીયે પ્રણવે સ્થિતાઃ ઉકારં ચ મકારં ચ અકારં ચ ક્રમેણ વૈ

મારા પ્રણવમાં 'અ', 'ઉ' અને 'મ' ક્રમશઃ સ્થિત છે.

ત્વદીયં પ્રણવં વિદ્ધિ ત્રિમાત્રં પ્લુતમુત્તમમ્ ઓઙ્કારસ્ય સ્વરોદાત્ત ઋષિર્બ્રહ્મ સિતં વપુઃ

તમારો પ્રણવ શ્રેષ્ઠ છે, ત્રણ मात्रાવાળો અને લાંબો છે; 'ઓં'નું ઋષિ બ્રહ્મા છે અને તેનું રૂપ સફેદ છે.

છન્દો દેવી ચ ગાયત્રી પરમાત્માધિદેવતા ઉદાત્તઃ પ્રથમસ્તદ્વચ્ ચતુર્થશ્ ચ દ્વિતીયકઃ

છંદ દેવી ગાયત્રી છે, પરમાત્મા અધિદેવતા છે; પ્રથમ અને ચોથા ઉદાત્ત છે, બીજું પણ એ જ છે.

પઞ્ચમઃ સ્વરિતશ્ચૈવ મધ્યમો નિષધઃ સ્મૃતાઃ નકારઃ પીતવર્ણશ્ ચ સ્થાનં પૂર્વમુખં સ્મૃતમ્

પાંચમો સ્વરિત છે, મધ્યમો નિષધ કહેવાય છે; 'ન' પીતવર્ણ છે અને તેનું સ્થાન પૂર્વમુખ ગણાય છે.

ઇન્દ્રો ઽધિદૈવતં છન્દો ગાયત્રી ગૌતમ ઋષિઃ મકારઃ કૃષ્ણવર્ણો ઽસ્ય સ્થાનં વૈ દક્ષિણામુખમ્

ઇન્દ્ર અધિદેવતા છે, છંદ ગાયત્રી છે, ઋષિ ગૌતમ છે; 'મ' કાળાં રંગનું છે અને તેનું સ્થાન દક્ષિણમુખ છે.

છન્દો ઽનુષ્ટુપ્ ઋષિશ્ચાત્રી રુદ્રો દૈવતમુચ્યતે શિકારો ધૂમ્રવર્ણો ઽસ્ય સ્થાનં વૈ પશ્ચિમં મુખમ્

છંદ અનુષ્ટુપ છે, ઋષિ અત્રિ છે, દેવતા રુદ્ર કહેવાય છે; 'શિ' ધૂમ્રવર્ણનું છે અને તેનું સ્થાન પશ્ચિમમુખ છે.

વિશ્વામિત્ર ઋષિસ્ત્રિષ્ટુપ્ છન્દો વિષ્ણુસ્તુ દૈવતમ્ વાકારો હેમવર્ણો ઽસ્ય સ્થાનં ચૈવોત્તરં મુખમ્

વિશ્વામિત્ર ઋષિ છે, છંદ તૃષ્ટુપ છે, દેવતા વિષ્ણુ છે; 'વ' હેમવર્ણનું છે અને તેનું સ્થાન ઉત્તરમુખ છે.

બ્રહ્માધિદૈવતં છન્દો બૃહતી ચાઙ્ગિરા ઋષિઃ યકારો રક્તવર્ણશ્ ચ સ્થાનમ્ ઊર્ધ્વં મુખં વિરાટ્

બ્રહ્મા અધિદેવતા છે, છંદ બૃહતી છે, ઋષિ અઙ્ગિરા છે; 'ય' લાલ રંગનું છે અને તેનું સ્થાન ઉપર, વિરાટ છે.

છન્દ ઋષિર્ભરદ્વાજઃ સ્કન્દો દૈવતમુચ્યતે ન્યાસમસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ સર્વસિદ્ધિકરં શુભમ્

છંદ ઋષિ છે, ઋષિ ભરદ્વાજ છે, દેવતા સ્કંદ કહેવાય છે; હવે હું તેનો ન્યાસ કહું છું, જે સર્વ સિદ્ધિદાયક અને શુભ છે.

સર્વપાપહરં ચૈવ ત્રિવિધો ન્યાસ ઉચ્યતે ઉત્પત્તિસ્થિતિસંહારભેદતસ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ

ત્રિવિધ ન્યાસ સર્વ પાપો દૂર કરે છે; ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને સંહાર પ્રમાણે તે ત્રણ પ્રકારનો કહેવાય છે.

બ્રહ્મચારિગૃહસ્થાનાં યતીનાં ક્રમશો ભવેત્ ઉત્પત્તિર્બ્રહ્મચારિણાં ગૃહસ્થાનાં સ્થિતિઃ સદા

બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ અને યતિઓ માટે ક્રમશઃ કરવો; બ્રહ્મચારીઓ માટે ઉત્પત્તિ, ગૃહસ્થો માટે હંમેશા સ્થિતિ.

યતીનાં સંહૃતિર્ ન્યાસઃ સિદ્ધિર્ ભવતિ નાન્યથા અઙ્ગન્યાસઃ કરન્યાસો દેહન્યાસ ઇતિ ત્રિધા

યતિઓ માટે સંહાર ન્યાસ છે; અન્ય રીતે સિદ્ધિ મળતી નથી. ત્રણ પ્રકાર છે: અંગન્યાસ, કરન્યાસ અને દેહન્યાસ.

ઉત્પત્ત્યાદિત્રિભેદેન વક્ષ્યતે તે વરાનને ન્યસેત્પૂર્વં કરન્યાસં દેહન્યાસમ્ અનન્તરમ્

હે સુંદર મુખવાળી, હવે હું તને ઉત્પત્તિથી શરૂ થતા ત્રણ પ્રકાર સમજાવું છું; પહેલા કરન્યાસ, પછી દેહન્યાસ કરવો.

અઙ્ગન્યાસં તતઃ પશ્ચાદ્ અક્ષરાણાં વિધિક્રમાત્ મૂર્ધાદિપાદપર્યન્તમ્ ઉત્પત્તિન્યાસ ઉચ્યતે

પછી, વિધિ પ્રમાણે અક્ષરોનું અંગન્યાસ, માથાથી પગ સુધી કરવું; આ ઉત્પત્તિ ન્યાસ કહેવાય છે.

પાદાદિમૂર્ધપર્યન્તં સંહારો ભવતિ પ્રિયે હૃદયાસ્યગલન્યાસઃ સ્થિતિન્યાસ ઉદાહૃતઃ

પગથી માથા સુધી કરવું એ સંહાર છે, પ્રિયે; હૃદય, મોઢું અને ગળા પર ન્યાસ કરવો એ સ્થિતિ ન્યાસ કહેવાય છે.

બ્રહ્મચારિગૃહસ્થાનાં યતીનાં ચૈવ શોભને સશિરસ્કં તતો દેહં સર્વમન્ત્રેણ સંસ્પૃશેત્

બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ અને યતિઓ માટે, હે શુભે, પહેલા માથું સ્પર્શી, પછી સમગ્ર શરીરને મંત્રથી સ્પર્શવું.

સ દેહન્યાસ ઇત્યુક્તઃ સર્વેષાં સમ એવ સ દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠમારભ્ય વામાઙ્ગુષ્ઠાન્ત એવ હિ

આને દેહન્યાસ કહે છે, જે સૌ માટે સમાન છે; જમણા અંગૂઠાથી શરૂ કરીને ડાબા અંગૂઠા સુધી કરવું.

ન્યસ્યતે યત્તદુત્પત્તિર્ વિપરીતં તુ સંહૃતિઃ અઙ્ગુષ્ઠાદિકનિષ્ઠાન્તં ન્યસ્યતે હસ્તયોર્ દ્વયોઃ

આ રીતે કરવું એ ઉત્પત્તિ છે; વિપરીત રીતે કરવું એ સંહાર છે. અંગૂઠાથી નાની આંગળી સુધી બંને હાથ પર ન્યાસ કરવો.

અતીવ ભોગદો દેવિ સ્થિતિન્યાસઃ કુટુંબિનામ્ કરન્યાસં પુરા કૃત્વા દેહન્યાસમ્ અનન્તરમ્

હે દેવી, આ અંગન્યાસ ઘરગથ્થુઓ માટે ખૂબ જ ફળદાયી છે. પહેલા હાથ પર કરન્યાસ કરીને પછી શરીર પર અંગન્યાસ કરવો જોઈએ.

અઙ્ગન્યાસં ન્યસેત્પશ્ચાદ્ એષ સાધારણો વિધિઃ ઓઙ્કારં સંપુટીકૃત્ય સર્વાઙ્ગેષુ ચ વિન્યસેત્

પછી અંગો પર ન્યાસ કરવો, એ સામાન્ય રીત છે. 'ઑં' શબ્દને મનમાં લઈ, બધા અંગો પર તેને સ્થાપિત કરવો.