લિઙ્ગપુરાણમ્

તન્માહાત્મ્યાત્ તદા લોકાન્ સદેવાસુરમાનુષાન્ વર્ણાન્વર્ણવિભાગાંશ્ ચ સર્વધર્માંશ્ ચ શોભનાન્

એ મહાત્મ્યના પ્રભાવથી, ત્યારે દેવો, અસુરો અને મનુષ્યોવાળા બધા લોક, જાતિઓ અને તેમની વિભાજનાઓ તથા સર્વ ઉત્તમ ધર્મો પ્રગટ થયા.

પૂર્વકલ્પસમુદ્ભૂતાઞ્ છ્રુતવન્તો યથા પુરા પઞ્ચાક્ષરપ્રભાવાચ્ચ લોકા વેદા મહર્ષયઃ

પહેલા યુગોમાં જે રીતે લોક, વેદ અને મહર્ષિઓ પાંજરા મંત્રના પ્રભાવથી જન્મ્યા હતા, એ જ રીતે તેમણે એ મંત્રને સાંભળ્યો છે.

તિષ્ઠન્તિ શાશ્વતા ધર્મા દેવાઃ સર્વમિદં જગત્ તદ્ ઇદાનીં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ ચાવહિતાખિલમ્

શાશ્વત ધર્મો, દેવતાઓ અને આ આખું જગત સ્થિર છે; હવે હું એ બધું સમજાવું છું—તમે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

અલ્પાક્ષરં મહાર્થં ચ વેદસારં વિમુક્તિદમ્ આજ્ઞાસિદ્ધમસંદિગ્ધં વાક્યમેતચ્છિવાત્મકમ્

આ વાક્ય થોડા અક્ષરનું છે પણ અર્થમાં વિશાળ છે, વેદનું સાર છે, મુક્તિ આપનાર છે, આજ્ઞાથી સ્થિર થયેલું છે, કોઈ સંશય નથી અને એ શિવરૂપ છે.

નાનાસિદ્ધિયુતં દિવ્યં લોકચિત્તાનુરઞ્જકમ્ સુનિશ્ચિતાર્થં ગંભીરં વાક્યં મે પારમેશ્વરમ્

વિવિધ સિદ્ધિઓથી યુક્ત, દિવ્ય, સર્વના મનને આનંદ આપનાર, સ્પષ્ટ અર્થવાળું અને ઊંડું—એવું છે મારું પરમ વચન.

મન્ત્રં મુખસુખોચ્ચાર્યમ્ અશેષાર્થપ્રસાધકમ્ તદ્બીજં સર્વવિદ્યાનાં મન્ત્રમાદ્યં સુશોભનમ્

મંત્ર સરળતાથી ઉચ્ચારી શકાય છે, એ બધા કાર્યો સિદ્ધ કરે છે; એ સર્વ વિદ્યા માટે બીજરૂપ છે, મંત્રોમાં શ્રેષ્ઠ અને સુંદર છે.

અતિસૂક્ષ્મં મહાર્થં ચ જ્ઞેયં તદ્વટબીજવત્ વેદઃ સ ત્રિગુણાતીતઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વકૃત્પ્રભુઃ

અતિ સૂક્ષ્મ છતાં મહાન અર્થ ધરાવતું, વટના બીજ જેવું જાણવાનું છે; એ વેદ ત્રણ ગુણથી પર છે, સર્વજ્ઞ છે અને સર્વ કર્મનો સ્વામી છે.

ઓમિત્યેકાક્ષરં મન્ત્રં સ્થિતઃ સર્વગતઃ શિવઃ મન્ત્રે ષડક્ષરે સૂક્ષ્મે પઞ્ચાક્ષરતનુઃ શિવઃ

'ઑમ' એક અક્ષરનો મંત્ર છે, એ શિવ સર્વત્ર વ્યાપક છે; અને સૂક્ષ્મ છ અક્ષરનાં મંત્રમાં શિવ પાંજરા રૂપે નિવાસ કરે છે.

વાચ્યવાચકભાવેન સ્થિતઃ સાક્ષાત્સ્વભાવતઃ વાચ્યઃ શિવઃ પ્રમેયત્વાન્ મન્ત્રસ્તદ્વાચકઃ સ્મૃતઃ

શિવ પોતે અર્થ અને શબ્દ રૂપે, સ્વભાવથી સ્પષ્ટ રીતે સ્થિત છે; શિવ જ જાણવાનો વિષય છે અને મંત્ર એનું સૂચક કહેવાય છે.

વાચ્યવાચકભાવો ઽયમ્ અનાદિઃ સંસ્થિતસ્તયોઃ વેદે શિવાગમે વાપિ યત્ર યત્ર ષડક્ષરઃ

અર્થ અને શબ્દનો આ સંબંધ અનાદિથી સ્થિર છે, વેદમાં કે શૈવ શાસ્ત્રમાં જ્યાં જ્યાં છ અક્ષરનો મંત્ર હોય ત્યાં ત્યાં.

મન્ત્રઃ સ્થિતઃ સદા મુખ્યો લોકે પઞ્ચાક્ષરો મતઃ કિં તસ્ય બહુભિર્ મન્ત્રૈઃ શાસ્ત્રૈર્વા બહુવિસ્તૃતૈઃ

મંત્ર હંમેશા મુખ્ય ગણાય છે; દુનિયામાં પાંજરા મંત્રને સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે. તો પછી અનેક મંત્રો કે વિશદ શાસ્ત્રોની જરૂર શું છે?

યસ્યૈવં હૃદિ સંસ્થો ઽયં મન્ત્રઃ સ્યાત્પારમેશ્વરઃ તેનાધીતં શ્રુતં તેન તેન સર્વમનુષ્ઠિતમ્

જેના હૃદયમાં આ પરમ મંત્ર વસે છે, એ જે કંઈ ભણે, સાંભળે કે કરે—બધું સિદ્ધ થાય છે.

યો વિદ્વાન્વૈ જપેત્સમ્યગ્ અધીત્યૈવ વિધાનતઃ એતાવદ્ધિ શિવજ્ઞાનમ્ એતાવત્પરમં પદમ્

જે વિદ્વાન નિયમથી ભણે પછી યોગ્ય રીતે જપે છે, એ જ સાચું શિવજ્ઞાન છે, એ જ પરમ પદ છે.

એતાવદ્ બ્રહ્મવિદ્યા ચ તસ્માન્નિત્યં જપેદ્બુધઃ પઞ્ચાક્ષરૈઃ સપ્રણવો મન્ત્રો ઽયં હૃદયં મમ

આ જ બ્રહ્મવિદ્યા છે; તેથી બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ હંમેશા પાંજરા મંત્રને પ્રણવ સાથે જપવો જોઈએ—આ મારું હૃદય છે.

ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં સાક્ષાન્ મોક્ષજ્ઞાનમ્ અનુત્તમમ્ અસ્ય મન્ત્રસ્ય વક્ષ્યામિ ઋષિચ્છન્દો ઽધિદૈવતમ્

હું હવે આ મંત્રનું સૌથી ગુપ્ત, સીધું અને શ્રેષ્ઠ મોક્ષજ્ઞાન સમજાવીશ—એના ઋષિ, છંદ અને દેવતાની વાત પણ કહું છું.

બીજં શક્તિં સ્વરં વર્ણં સ્થાનં ચૈવાક્ષરં પ્રતિ વામદેવો નામ ઋષિઃ પઙ્ક્તિશ્છન્દ ઉદાહૃતઃ

દરેક અક્ષર માટે બીજ, શક્તિ, સ્વર, વર્ણ અને સ્થાન છે; વામદેવ ઋષિ છે અને પંક્તિ છંદ કહેવાય છે.

દેવતા શિવ એવાહં મન્ત્રસ્યાસ્ય વરાનને નકારાદીનિ બીજાનિ પઞ્ચભૂતાત્મકાનિ ચ

હે સુંદર મુખવાળી, હું જ આ મંત્રની દેવતા શિવ છું; 'ન'થી શરૂ થતા અક્ષરો એના બીજ છે અને એ પાંચ તત્વરૂપ છે.

આત્માનં પ્રણવં વિદ્ધિ સર્વવ્યાપિનમવ્યયમ્ શક્તિસ્ત્વમેવ દેવેશિ સર્વદેવનમસ્કૃતે

પ્રણવને તું આત્મા જાણ, સર્વત્ર વ્યાપક અને અવિનાશી; અને હે દેવી, સર્વ દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત, તું જ શક્તિ છે.

ત્વદીયં પ્રણવં કિંચિન્ મદીયં પ્રણવં તથા ત્વદીયં દેવિ મન્ત્રાણાં શક્તિભૂતં ન સંશયઃ

તારો પ્રણવ એક છે, મારો બીજો છે; હે દેવી, તારો પ્રણવ મંત્રોની શક્તિરૂપ છે—આમાં કોઈ સંશય નથી.

અકારોકારમકારા મદીયે પ્રણવે સ્થિતાઃ ઉકારં ચ મકારં ચ અકારં ચ ક્રમેણ વૈ

મારા પ્રણવમાં 'અ', 'ઉ' અને 'મ' ક્રમશઃ સ્થિત છે.

ત્વદીયં પ્રણવં વિદ્ધિ ત્રિમાત્રં પ્લુતમુત્તમમ્ ઓઙ્કારસ્ય સ્વરોદાત્ત ઋષિર્બ્રહ્મ સિતં વપુઃ

તમારો પ્રણવ શ્રેષ્ઠ છે, ત્રણ मात्रાવાળો અને લાંબો છે; 'ઓં'નું ઋષિ બ્રહ્મા છે અને તેનું રૂપ સફેદ છે.

છન્દો દેવી ચ ગાયત્રી પરમાત્માધિદેવતા ઉદાત્તઃ પ્રથમસ્તદ્વચ્ ચતુર્થશ્ ચ દ્વિતીયકઃ

છંદ દેવી ગાયત્રી છે, પરમાત્મા અધિદેવતા છે; પ્રથમ અને ચોથા ઉદાત્ત છે, બીજું પણ એ જ છે.

પઞ્ચમઃ સ્વરિતશ્ચૈવ મધ્યમો નિષધઃ સ્મૃતાઃ નકારઃ પીતવર્ણશ્ ચ સ્થાનં પૂર્વમુખં સ્મૃતમ્

પાંચમો સ્વરિત છે, મધ્યમો નિષધ કહેવાય છે; 'ન' પીતવર્ણ છે અને તેનું સ્થાન પૂર્વમુખ ગણાય છે.

ઇન્દ્રો ઽધિદૈવતં છન્દો ગાયત્રી ગૌતમ ઋષિઃ મકારઃ કૃષ્ણવર્ણો ઽસ્ય સ્થાનં વૈ દક્ષિણામુખમ્

ઇન્દ્ર અધિદેવતા છે, છંદ ગાયત્રી છે, ઋષિ ગૌતમ છે; 'મ' કાળાં રંગનું છે અને તેનું સ્થાન દક્ષિણમુખ છે.

છન્દો ઽનુષ્ટુપ્ ઋષિશ્ચાત્રી રુદ્રો દૈવતમુચ્યતે શિકારો ધૂમ્રવર્ણો ઽસ્ય સ્થાનં વૈ પશ્ચિમં મુખમ્

છંદ અનુષ્ટુપ છે, ઋષિ અત્રિ છે, દેવતા રુદ્ર કહેવાય છે; 'શિ' ધૂમ્રવર્ણનું છે અને તેનું સ્થાન પશ્ચિમમુખ છે.

વિશ્વામિત્ર ઋષિસ્ત્રિષ્ટુપ્ છન્દો વિષ્ણુસ્તુ દૈવતમ્ વાકારો હેમવર્ણો ઽસ્ય સ્થાનં ચૈવોત્તરં મુખમ્

વિશ્વામિત્ર ઋષિ છે, છંદ તૃષ્ટુપ છે, દેવતા વિષ્ણુ છે; 'વ' હેમવર્ણનું છે અને તેનું સ્થાન ઉત્તરમુખ છે.

બ્રહ્માધિદૈવતં છન્દો બૃહતી ચાઙ્ગિરા ઋષિઃ યકારો રક્તવર્ણશ્ ચ સ્થાનમ્ ઊર્ધ્વં મુખં વિરાટ્

બ્રહ્મા અધિદેવતા છે, છંદ બૃહતી છે, ઋષિ અઙ્ગિરા છે; 'ય' લાલ રંગનું છે અને તેનું સ્થાન ઉપર, વિરાટ છે.

છન્દ ઋષિર્ભરદ્વાજઃ સ્કન્દો દૈવતમુચ્યતે ન્યાસમસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ સર્વસિદ્ધિકરં શુભમ્

છંદ ઋષિ છે, ઋષિ ભરદ્વાજ છે, દેવતા સ્કંદ કહેવાય છે; હવે હું તેનો ન્યાસ કહું છું, જે સર્વ સિદ્ધિદાયક અને શુભ છે.

સર્વપાપહરં ચૈવ ત્રિવિધો ન્યાસ ઉચ્યતે ઉત્પત્તિસ્થિતિસંહારભેદતસ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ

ત્રિવિધ ન્યાસ સર્વ પાપો દૂર કરે છે; ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને સંહાર પ્રમાણે તે ત્રણ પ્રકારનો કહેવાય છે.