લિઙ્ગપુરાણમ્

વાચ્યઃ પઞ્ચાક્ષરૈર્દેવિ શિવસ્ત્રૈલોક્યપૂજિતઃ વાચકઃ પરમો મન્ત્રસ્ તસ્ય પઞ્ચાક્ષરઃ સ્થિતઃ

હે દેવી, ત્રણેય લોકમાં પૂજિત શિવ, એ પાંચ અક્ષરવાળા મંત્રથી દર્શાવવામાં આવે છે; એ મંત્ર પરમ છે અને એ શિવમાં જ સ્થિર છે.

જ્ઞાત્વા પ્રયોગં વિધિના ચ સિદ્ધિં લબ્ધ્વા તથા પઞ્ચમુખો મહાત્મા પ્રોવાચ પુત્રેષુ જગદ્ધિતાય મન્ત્રં મહાર્થં કિલ પઞ્ચવર્ણમ્

મંત્રનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ શીખી અને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી, એ મહાત્મા પાંચમુખે બ્રહ્માએ પોતાના પુત્રોને, જગતના કલ્યાણ માટે, મહાન અર્થ ધરાવતો પાંચ અક્ષરવાળો મંત્ર સંભળાવ્યો.

તે લબ્ધ્વા મન્ત્રરત્નં તુ સાક્ષાલ્લોકપિતામહાત્ તમારાધયિતું દેવં પરાત્પરતરં શિવમ્

જગતના પિતામહ પાસેથી એ અમૂલ્ય મંત્ર પ્રાપ્ત કરીને, તેઓ સર્વોચ્ચ શિવદેવની આરાધના કરવા લાગ્યા.

તતસ્તુતોષ ભગવાન્ ત્રિમૂર્તીનાં પરઃ શિવઃ દત્તવાનખિલં જ્ઞાનમ્ અણિમાદિગુણાષ્ટકમ્

પછી પરમ ત્રિમૂર્તિમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભગવાન શિવ પ્રસન્ન થયા અને સર્વ જ્ઞાન તથા અણિમા વગેરે આઠ મહાશક્તિઓ આપી.

તે ઽપિ લબ્ધ્વા વરાન્વિપ્રાસ્ તદારાધનકાઙ્ક્ષિણઃ મેરોસ્તુ શિખરે રમ્યે મુઞ્જવાન્નામ પર્વતઃ

એ વિદ્વાનો, વરદાન પ્રાપ્ત કરીને અને વધુ આરાધના કરવાની ઈચ્છા રાખીને, મેરુ પર્વતની સુંદર શિખર પર, મુંજવાન નામના પર્વત પર ગયા.

મત્પ્રિયઃ સતતં શ્રીમાન્ મદ્ભૂતૈઃ પરિરક્ષિતઃ તસ્યાભ્યાશે તપસ્તીવ્રં લોકસૃષ્ટિસમુત્સુકાઃ

મારા હંમેશા પ્રિય અને મારા ગણો દ્વારા રક્ષિત એવા એ મહાન લોકો, જગતની રચનાની ઉત્કંઠાથી, ત્યાં નજીક જ ઘોર તપસ્યા કરવા લાગ્યા.

દિવ્યવર્ષસહસ્રં તુ વાયુભક્ષાઃ સમાચરન્ તિષ્ઠન્તો ઽનુગ્રહાર્થાય દેવિ તે ઋષયઃ પુરા

એ ઋષિઓએ, દેવી, અનુકંપા મેળવવા માટે, હજારો દૈવી વર્ષ સુધી ફક્ત વાયુ પર જીવતા, ઊભા રહી તપસ્યા કરી.

તેષાં ભક્તિમહં દૃષ્ટ્વા સદ્યઃ પ્રત્યક્ષતામિયામ્ પઞ્ચાક્ષરમ્ ઋષિચ્છન્દો દૈવતં શક્તિબીજવત્

તેમની મહાન ભક્તિ જોઈને, હું તરત જ તેમના સમક્ષ પ્રગટ થયો, ઋષિછંદસમાં, દેવતા, શક્તિ અને બીજ સાથે પાંચ અક્ષરવાળો મંત્ર લઈને.

ન્યાસં ષડઙ્ગં દિગ્બન્ધં વિનિયોગમશેષતઃ પ્રોક્તવાનહમાર્યાણાં લોકાનાં હિતકામ્યયા

જગતના હિત માટે, મેં એ મહાન લોકો માટે છ અંગવાળો ન્યાસ, દિશાઓનું રક્ષણ અને મંત્રના બધા ઉપયોગો સમજાવ્યા.

તચ્છ્રુત્વા મન્ત્રમાહાત્મ્યમ્ ઋષયસ્તે તપોધનાઃ મન્ત્રસ્ય વિનિયોગં ચ કૃત્વા સર્વમનુષ્ઠિતાઃ

મંત્રનું મહાત્મ્ય સાંભળી, એ તપસ્વી ઋષિઓએ મંત્રના બધા ઉપયોગો પ્રમાણે અનુસરીને કર્યાં.

તન્માહાત્મ્યાત્ તદા લોકાન્ સદેવાસુરમાનુષાન્ વર્ણાન્વર્ણવિભાગાંશ્ ચ સર્વધર્માંશ્ ચ શોભનાન્

એ મહાત્મ્યના પ્રભાવથી, ત્યારે દેવો, અસુરો અને મનુષ્યોવાળા બધા લોક, જાતિઓ અને તેમની વિભાજનાઓ તથા સર્વ ઉત્તમ ધર્મો પ્રગટ થયા.

પૂર્વકલ્પસમુદ્ભૂતાઞ્ છ્રુતવન્તો યથા પુરા પઞ્ચાક્ષરપ્રભાવાચ્ચ લોકા વેદા મહર્ષયઃ

પહેલા યુગોમાં જે રીતે લોક, વેદ અને મહર્ષિઓ પાંજરા મંત્રના પ્રભાવથી જન્મ્યા હતા, એ જ રીતે તેમણે એ મંત્રને સાંભળ્યો છે.

તિષ્ઠન્તિ શાશ્વતા ધર્મા દેવાઃ સર્વમિદં જગત્ તદ્ ઇદાનીં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ ચાવહિતાખિલમ્

શાશ્વત ધર્મો, દેવતાઓ અને આ આખું જગત સ્થિર છે; હવે હું એ બધું સમજાવું છું—તમે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

અલ્પાક્ષરં મહાર્થં ચ વેદસારં વિમુક્તિદમ્ આજ્ઞાસિદ્ધમસંદિગ્ધં વાક્યમેતચ્છિવાત્મકમ્

આ વાક્ય થોડા અક્ષરનું છે પણ અર્થમાં વિશાળ છે, વેદનું સાર છે, મુક્તિ આપનાર છે, આજ્ઞાથી સ્થિર થયેલું છે, કોઈ સંશય નથી અને એ શિવરૂપ છે.

નાનાસિદ્ધિયુતં દિવ્યં લોકચિત્તાનુરઞ્જકમ્ સુનિશ્ચિતાર્થં ગંભીરં વાક્યં મે પારમેશ્વરમ્

વિવિધ સિદ્ધિઓથી યુક્ત, દિવ્ય, સર્વના મનને આનંદ આપનાર, સ્પષ્ટ અર્થવાળું અને ઊંડું—એવું છે મારું પરમ વચન.

મન્ત્રં મુખસુખોચ્ચાર્યમ્ અશેષાર્થપ્રસાધકમ્ તદ્બીજં સર્વવિદ્યાનાં મન્ત્રમાદ્યં સુશોભનમ્

મંત્ર સરળતાથી ઉચ્ચારી શકાય છે, એ બધા કાર્યો સિદ્ધ કરે છે; એ સર્વ વિદ્યા માટે બીજરૂપ છે, મંત્રોમાં શ્રેષ્ઠ અને સુંદર છે.

અતિસૂક્ષ્મં મહાર્થં ચ જ્ઞેયં તદ્વટબીજવત્ વેદઃ સ ત્રિગુણાતીતઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વકૃત્પ્રભુઃ

અતિ સૂક્ષ્મ છતાં મહાન અર્થ ધરાવતું, વટના બીજ જેવું જાણવાનું છે; એ વેદ ત્રણ ગુણથી પર છે, સર્વજ્ઞ છે અને સર્વ કર્મનો સ્વામી છે.

ઓમિત્યેકાક્ષરં મન્ત્રં સ્થિતઃ સર્વગતઃ શિવઃ મન્ત્રે ષડક્ષરે સૂક્ષ્મે પઞ્ચાક્ષરતનુઃ શિવઃ

'ઑમ' એક અક્ષરનો મંત્ર છે, એ શિવ સર્વત્ર વ્યાપક છે; અને સૂક્ષ્મ છ અક્ષરનાં મંત્રમાં શિવ પાંજરા રૂપે નિવાસ કરે છે.

વાચ્યવાચકભાવેન સ્થિતઃ સાક્ષાત્સ્વભાવતઃ વાચ્યઃ શિવઃ પ્રમેયત્વાન્ મન્ત્રસ્તદ્વાચકઃ સ્મૃતઃ

શિવ પોતે અર્થ અને શબ્દ રૂપે, સ્વભાવથી સ્પષ્ટ રીતે સ્થિત છે; શિવ જ જાણવાનો વિષય છે અને મંત્ર એનું સૂચક કહેવાય છે.

વાચ્યવાચકભાવો ઽયમ્ અનાદિઃ સંસ્થિતસ્તયોઃ વેદે શિવાગમે વાપિ યત્ર યત્ર ષડક્ષરઃ

અર્થ અને શબ્દનો આ સંબંધ અનાદિથી સ્થિર છે, વેદમાં કે શૈવ શાસ્ત્રમાં જ્યાં જ્યાં છ અક્ષરનો મંત્ર હોય ત્યાં ત્યાં.

મન્ત્રઃ સ્થિતઃ સદા મુખ્યો લોકે પઞ્ચાક્ષરો મતઃ કિં તસ્ય બહુભિર્ મન્ત્રૈઃ શાસ્ત્રૈર્વા બહુવિસ્તૃતૈઃ

મંત્ર હંમેશા મુખ્ય ગણાય છે; દુનિયામાં પાંજરા મંત્રને સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે. તો પછી અનેક મંત્રો કે વિશદ શાસ્ત્રોની જરૂર શું છે?

યસ્યૈવં હૃદિ સંસ્થો ઽયં મન્ત્રઃ સ્યાત્પારમેશ્વરઃ તેનાધીતં શ્રુતં તેન તેન સર્વમનુષ્ઠિતમ્

જેના હૃદયમાં આ પરમ મંત્ર વસે છે, એ જે કંઈ ભણે, સાંભળે કે કરે—બધું સિદ્ધ થાય છે.

યો વિદ્વાન્વૈ જપેત્સમ્યગ્ અધીત્યૈવ વિધાનતઃ એતાવદ્ધિ શિવજ્ઞાનમ્ એતાવત્પરમં પદમ્

જે વિદ્વાન નિયમથી ભણે પછી યોગ્ય રીતે જપે છે, એ જ સાચું શિવજ્ઞાન છે, એ જ પરમ પદ છે.

એતાવદ્ બ્રહ્મવિદ્યા ચ તસ્માન્નિત્યં જપેદ્બુધઃ પઞ્ચાક્ષરૈઃ સપ્રણવો મન્ત્રો ઽયં હૃદયં મમ

આ જ બ્રહ્મવિદ્યા છે; તેથી બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ હંમેશા પાંજરા મંત્રને પ્રણવ સાથે જપવો જોઈએ—આ મારું હૃદય છે.

ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં સાક્ષાન્ મોક્ષજ્ઞાનમ્ અનુત્તમમ્ અસ્ય મન્ત્રસ્ય વક્ષ્યામિ ઋષિચ્છન્દો ઽધિદૈવતમ્

હું હવે આ મંત્રનું સૌથી ગુપ્ત, સીધું અને શ્રેષ્ઠ મોક્ષજ્ઞાન સમજાવીશ—એના ઋષિ, છંદ અને દેવતાની વાત પણ કહું છું.

બીજં શક્તિં સ્વરં વર્ણં સ્થાનં ચૈવાક્ષરં પ્રતિ વામદેવો નામ ઋષિઃ પઙ્ક્તિશ્છન્દ ઉદાહૃતઃ

દરેક અક્ષર માટે બીજ, શક્તિ, સ્વર, વર્ણ અને સ્થાન છે; વામદેવ ઋષિ છે અને પંક્તિ છંદ કહેવાય છે.

દેવતા શિવ એવાહં મન્ત્રસ્યાસ્ય વરાનને નકારાદીનિ બીજાનિ પઞ્ચભૂતાત્મકાનિ ચ

હે સુંદર મુખવાળી, હું જ આ મંત્રની દેવતા શિવ છું; 'ન'થી શરૂ થતા અક્ષરો એના બીજ છે અને એ પાંચ તત્વરૂપ છે.

આત્માનં પ્રણવં વિદ્ધિ સર્વવ્યાપિનમવ્યયમ્ શક્તિસ્ત્વમેવ દેવેશિ સર્વદેવનમસ્કૃતે

પ્રણવને તું આત્મા જાણ, સર્વત્ર વ્યાપક અને અવિનાશી; અને હે દેવી, સર્વ દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત, તું જ શક્તિ છે.

ત્વદીયં પ્રણવં કિંચિન્ મદીયં પ્રણવં તથા ત્વદીયં દેવિ મન્ત્રાણાં શક્તિભૂતં ન સંશયઃ

તારો પ્રણવ એક છે, મારો બીજો છે; હે દેવી, તારો પ્રણવ મંત્રોની શક્તિરૂપ છે—આમાં કોઈ સંશય નથી.