લિઙ્ગપુરાણમ્

ન શક્યો વિસ્તરો વક્તું વર્ષાણામયુતૈરપિ યોગે પાશુપતે નિષ્ઠા સ્થાતવ્યં ચ મુનીશ્વરાઃ

દશ હજાર વર્ષ પણ વીતી જાય તો પણ યોગના સંપૂર્ણ મહિમાની વાત કહી શકાતી નથી; હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, પાશુપત યોગમાં સ્થિર રહેવું જોઈએ.

સતાં જિતાત્મનાં સાક્ષાદ્ દ્વિજાતીનાં દ્વિજોત્તમાઃ ધર્મજ્ઞાનાં ચ સાધૂનામ્ આચાર્યાણાં શિવાત્મનામ્

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, સારા, આત્મસંયમી, ધર્મજ્ઞ, સજ્જન, ગુરુઓ અને શિવસ્વરૂપ લોકોમાં—

દયાવતાં દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્ તથા ચૈવ તપસ્વિનામ્ સંન્યાસિનાં વિરક્તાનાં જ્ઞાનિનાં વશગાત્મનામ્

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, દયાળુ, તપસ્વી, સંન્યાસી, વૈરાગી, જ્ઞાની અને આત્મનિગ્રહ ધરાવનારા લોકોમાં—

દાનિનાં ચૈવ દાન્તાનાં ત્રયાણાં સત્યવાદિનામ્ અલુબ્ધાનાં સયોગાનાં શ્રુતિસ્મૃતિવિદાં દ્વિજાઃ

હે દ્વિજો, જે દયાળુ છે, પોતાને સંયમમાં રાખે છે, સત્ય બોલે છે, લોભરહિત છે, યોગમાં સ્થિર છે અને વેદ-શાસ્ત્રોનું જ્ઞાન ધરાવે છે—

શ્રૌતસ્માર્તાવિરુદ્ધાનાં પ્રસીદતિ મહેશ્વરઃ સદિતિ બ્રહ્મણઃ શબ્દસ્ તદન્તે યે લભન્ત્યુત

વેદ તથા સ્મૃતિના નિયમોનું પાલન કરનારા પર મહાદેવ પ્રસન્ન થાય છે; આ બ્રહ્માજીનું વચન છે, અને અંતે એવા લોકો તેને પ્રાપ્ત કરે છે.

સાયુજ્યં બ્રહ્મણો યાતિ તેન સન્તઃ પ્રચક્ષતે દશાત્મકે યે વિષયે સાધને ચાષ્ટલક્ષણે

એમને બ્રહ્મ સાથે એકરૂપતા મળે છે; તેથી સજ્જનો કહે છે કે જે લોકો દસ ગુણો અને આઠ સાધનો ધરાવે છે—

ન ક્રુધ્યન્તિ ન હૃષ્યન્તિ જિતાત્માનસ્તુ તે સ્મૃતાઃ સામાન્યેષુ ચ દ્રવ્યેષુ તથા વૈશેષિકેષુ ચ

એવા લોકો ન તો ગુસ્સે થાય છે, ન તો વધારે આનંદિત થાય છે; પોતાને જીતનારાઓ એમ જ ઓળખાય છે, સામાન્ય કે વિશિષ્ટ વસ્તુઓમાં પણ.

બ્રહ્મક્ષત્રવિશો યસ્માદ્ યુક્તાસ્તસ્માદ્દ્વિજાતયઃ વર્ણાશ્રમેષુ યુક્તસ્ય સ્વર્ગાદિસુખકારિણઃ

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય—જેમણે પોતપોતાના વર્ણ અને આશ્રમના ધર્મમાં સ્થિરતા પામી છે—તેઓને દ્વિજ કહે છે; આવા લોકો સ્વર્ગાદિક સુખ આપનારા છે.

શ્રૌતસ્માર્તસ્ય ધર્મસ્ય જ્ઞાનાદ્ધર્મજ્ઞ ઉચ્યતે વિદ્યાયાઃ સાધનાત્સાધુબ્રહ્મચારી ગુરોર્હિતઃ

જેને વેદ અને સ્મૃતિના ધર્મનું જ્ઞાન છે, તેને ધર્મજ્ઞ કહે છે; શિક્ષામાં નિપુણ બ્રહ્મચારી ગુરુભક્ત હોય છે.

ક્રિયાણાં સાધનાચ્ચૈવ ગૃહસ્થઃ સાધુરુચ્યતે સાધનાત્તપસો ઽરણ્યે સાધુર્વૈખાનસઃ સ્મૃતઃ

કર્મોનું યોગ્ય રીતે પાલન કરનારો ગૃહસ્થ સજ્જન કહેવાય છે; જંગલમાં તપસ્યાથી પવિત્ર થનાર વનવાસી પણ સજ્જન કહેવાય છે.

યતમાનો યતિઃ સાધુઃ સ્મૃતો યોગસ્ય સાધનાત્ એવમાશ્રમધર્માણાં સાધનાત્સાધવઃ સ્મૃતાઃ

યમ-નિયમમાં પ્રયત્નશીલ યતિ યોગસાધનથી સજ્જન કહેવાય છે; આમ, દરેક આશ્રમના ધર્મનું પાલન કરનારા સજ્જન તરીકે ઓળખાય છે.

ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી ચ વાનપ્રસ્થો યતિસ્ તથા ધર્માધર્માવિહ પ્રોક્તૌ શબ્દાવેતૌ ક્રિયાત્મકૌ

ગૃહસ્થ, બ્રહ્મચારી, વાનપ્રસ્થ અને યતિ—આ બધામાં ધર્મ અને અધર્મ બંનેનું વર્ણન થાય છે; એ બંને શબ્દો કર્મ પર આધારિત છે.

કુશલાકુશલં કર્મ ધર્માધર્માવિતિ સ્મૃતૌ ધારણાર્થે મહાન્ હ્ય્ એષ ધર્મશબ્દઃ પ્રકીર્તિતઃ

શ્રેષ્ઠ અને અશ્રેષ્ઠ કર્મને ધર્મ અને અધર્મ કહેવામાં આવે છે; જીવનને ટકાવી રાખવા માટે 'ધર્મ' એ મહાન શબ્દ ગણાયો છે.

અધારણે મહત્ત્વે ચ અધર્મ ઇતિ ચોચ્યતે અત્રેષ્ટપ્રાપકો ધર્મ આચાર્યૈરુપદિશ્યતે

જ્યાં જીવન ટકી શકતું નથી અને મહાનતા નથી, ત્યાં અધર્મ કહેવાય છે; અહીં ધર્મ એ ઇચ્છિત ફળ મેળવવાનો ઉપાય છે, જે ગુરુઓ શીખવે છે.

અધર્મશ્ચાનિષ્ટફલો હ્ય્ આચાર્યૈરુપદિશ્યતે વૃદ્ધાશ્ચાલોલુપાશ્ચૈવ આત્મવન્તો હ્યદામ્ભિકાઃ

અધર્મ, જે અનિચ્છનીય ફળ આપે છે, તે પણ ગુરુઓ શીખવે છે; વૃદ્ધો લોભી કે ચંચળ નથી, તેઓ આત્મસંયમી અને કપટરહિત હોય છે.

સમ્યગ્વિનીતા ઋજવસ્ તાનાચાર્યાન્ પ્રચક્ષતે સ્વયમાચરતે યસ્માદ્ આચારે સ્થાપયત્યપિ

સાચા, શિસ્તબદ્ધ અને સીધા ગુરુઓ એવા કહેવાય છે; કારણ કે તેઓ પોતે આચરણ કરે છે અને બીજાને પણ એમાં સ્થિર કરે છે.

આચિનોતિ ચ શાસ્ત્રાર્થાન્ આચાર્યસ્તેન ચોચ્યતે વિજ્ઞેયં શ્રવણાચ્છ્રૌતં સ્મરણાત્સ્માર્તમુચ્યતે

જે શાસ્ત્રનો અર્થ ભેગો કરે છે, તેને આચાર્ય કહે છે; સાંભળેલું 'શ્રૌત' કહેવાય છે અને યાદ રાખેલું 'સ્માર્ત' કહેવાય છે.

ઇજ્યા વેદાત્મકં શ્રૌતં સ્માર્તં વર્ણાશ્રમાત્મકમ્ દૃષ્ટ્વાનુરૂપમર્થં યઃ પૃષ્ટો નૈવાપિ ગૂહતિ

યજ્ઞ જે વેદ પર આધારિત છે તે શ્રૌત કહેવાય છે; વર્ણ અને આશ્રમ પર આધારિત કર્મ સ્માર્ત કહેવાય છે; જે યોગ્ય અર્થને જોઈને પૂછવામાં આવે ત્યારે છુપાવતો નથી—

યથાદૃષ્ટપ્રવાદસ્તુ સત્યં લૈઙ્ગે ઽત્ર પઠ્યતે બ્રહ્મચર્યં તથા મૌનં નિરાહારત્વમેવ ચ

જેવું જોઈને કહેવાય છે, એ જ અહીં લિંગમાં સત્ય કહેવાય છે; એ જ રીતે બ્રહ્મચર્ય, મૌન અને ઉપવાસ પણ.

અહિંસા સર્વતઃ શાન્તિસ્ તપ ઇત્યભિધીયતે આત્મવત્ સર્વભૂતેષુ યો હિતાયાહિતાય ચ

અહિંસા, સર્વત્ર શાંતિ અને તપ એ કહેવાય છે; જે સર્વ જીવોમાં પોતાનાં જેવું હિત કે અહિત કરે છે—

વર્તતે ત્વસકૃદ્વૃત્તિઃ કૃત્સ્ના હ્યેષા દયા સ્મૃતા યદ્યદિષ્ટતમં દ્રવ્યં ન્યાયેનૈવાગતં ક્રમાત્

જે વારંવાર આવું વર્તન કરે છે, એ સમગ્ર વર્તન દયા કહેવાય છે; જે પણ ઇચ્છિત વસ્તુ યોગ્ય રીતે અને નિયમથી મળે છે—

તત્તદ્ગુણવતે દેયં દાતુસ્તદ્દાનલક્ષણમ્ દાનં ત્રિવિધમિત્યેતત્ કનિષ્ઠજ્યેષ્ઠમધ્યમમ્

દાન ક્યારેક આપવું જોઈએ તે પ્રાપ્તકર્તાની યોગ્યતા પ્રમાણે અને આપનારની સ્વભાવને ધ્યાનમાં રાખીને આપવું જોઈએ. દાન ત્રણ પ્રકારનું કહેવાય છે – નાનું, મધ્યમ અને શ્રેષ્ઠ.

કારુણ્યાત્સર્વભૂતેભ્યઃ સંવિભાગસ્તુ મધ્યમઃ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં વિહિતો ધર્મો વર્ણાશ્રમાત્મકઃ

દરેક જીવ પર દયા રાખીને જે વહેચાણ થાય છે, તે મધ્યમ પ્રકારનું કહેવાય છે. શાસ્ત્ર અને સ્મૃતિમાં જે વર્ણ અને આશ્રમ પ્રમાણે કરવું કહેવામાં આવ્યું છે, એ જ ધર્મ છે.

શિષ્ટાચારાવિરુદ્ધશ્ ચ સ ધર્મઃ સાધુરુચ્યતે માયાકર્મફલત્યાગી શિવાત્મા પરિકીર્તિતઃ

જે ધર્મ સજ્જનોના આચરણને વિરુદ્ધ નથી, તે સારો કહેવાય છે. જે મનુષ્ય મોહથી મુક્ત રહીને કર્મના ફળનો ત્યાગ કરે છે, તેને શિવસ્વરૂપ માનવામાં આવે છે.

નિવૃત્તઃ સર્વસઙ્ગેભ્યો યુક્તો યોગી પ્રકીર્તિતઃ અસક્તો ભયતો યસ્તુ વિષયેષુ વિચાર્ય ચ

જે સર્વ પ્રકારના બંધનોથી છૂટો રહીને યોગમાં સ્થિર રહે છે, તેને યોગી કહેવાય છે. પણ જે ભયના કારણે વિષયોમાં આસક્ત થતો નથી અને વિચારપૂર્વક દૂર રહે છે—

અલુબ્ધઃ સંયમી પ્રોક્તઃ પ્રાર્થિતો ઽપિ સમન્તતઃ આત્માર્થં વા પરાર્થં વા ઇન્દ્રિયાણીહ યસ્ય વૈ

એવો માણસ જે લોભી નથી, સંયમ રાખે છે, ભલેને બધા તરફથી વિનંતી થાય તો પણ, પોતાના કે બીજાના હિત માટે પણ, જેના ઇન્દ્રિયો—

ન મિથ્યા સમ્પ્રવર્તન્તે શમસ્યૈવ તુ લક્ષણમ્ અનુદ્વિગ્નો હ્યનિષ્ટેષુ તથેષ્ટાન્નાભિનન્દતિ

—ક્યારેય ખોટી રીતે વર્તતી નથી, એ જ સાચા શાંત મનનું લક્ષણ છે. એ માણસ દુઃખમાં ચિંતિત થતો નથી અને ઇચ્છિત વસ્તુ મળતાં આનંદિત પણ થતો નથી.

પ્રીતિતાપવિષાદેભ્યો વિનિવૃત્તિર્વિરક્તતા સંન્યાસઃ કર્મણાં ન્યાસઃ કૃતાનામકૃતૈઃ સહ

આનંદ, દુઃખ અને ખેદમાંથી પાછા ફરવું એ વૈરાગ્ય કહેવાય છે. કર્મનો ત્યાગ એટલે જે કરેલા અને અકરેલા બધાં કર્મોનો ત્યાગ.

કુશલાકુશલાનાં તુ પ્રહાણં ન્યાસ ઉચ્યતે અવ્યક્તાદ્યવિશેષાન્તે વિકારે ઽસ્મિન્નચેતને

સારા કે ખરાબ બંને પ્રકારના કર્મોનો ત્યાગ કરવો એ જ સંન્યાસ કહેવાય છે. આ જડ રૂપ પરિવર્તનમાં, અવ્યક્તથી લઈને અંત સુધી—