લિઙ્ગપુરાણમ્

અનિરુધ્ય વિચેષ્ટેદ્યઃ સો ઽપ્યેવં હિ સુખી ભવેત્ ક્વચિદ્ભૂમિં પરિત્યજ્ય હ્ય્ આકાશે ક્રીડતે શ્રિયા

જે કોઈ નિયંત્રણ વિના વર્તે છે, તે પણ આવું જ સુખી થાય છે; ક્યારેક પૃથ્વી છોડી, આકાશમાં તેજથી રમે છે.

ઉદ્ગિરેચ્ચ ક્વચિદ્વેદાન્ સૂક્ષ્માનર્થાન્ સમાસતઃ ક્વચિચ્છ્રુતે તદર્થેન શ્લોકબન્ધં કરોતિ સઃ

ક્યારેક તે સંક્ષિપ્ત અર્થ સાથે વેદોનું ઉચ્ચારણ કરે છે; ક્યારેક એ અર્થથી શ્લોકો રચે છે.

ક્વચિદ્દણ્ડકબન્ધં તુ કુર્યાદ્બન્ધં સહસ્રશઃ મૃગપક્ષિસમૂહસ્ય રુતજ્ઞાનં ચ વિન્દતિ

ક્યારેક તે હજારોથી વધુ ગદ્ય રચનાઓ કરે છે; અને પશુ-પંખીઓના ટોળાંના અવાજનું જ્ઞાન પણ મેળવે છે.

બ્રહ્માદ્યં સ્થાવરાન્તં ચ હસ્તામલકવદ્ભવેત્ બહુનાત્ર કિમુક્તેન વિજ્ઞાનાનિ સહસ્રશઃ

બ્રહ્માથી લઈને સ્થાવર સુધી બધું તેને હાથમાં આમળા જેવું સ્પષ્ટ દેખાય છે; જ્યારે હજારો વિદ્યા પ્રાપ્ત થાય છે, તો વધુ શું કહેવું?

ઉત્પદ્યન્તે મુનિશ્રેષ્ઠા મુનેસ્તસ્ય મહાત્મનઃ અભ્યાસેનૈવ વિજ્ઞાનં વિશુદ્ધં ચ સ્થિરં ભવેત્

હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, એ મહાન ઋષિમાં માત્ર અભ્યાસથી શુદ્ધ અને અડગ જ્ઞાન જન્મે છે.

તેજોરૂપાણિ સર્વાણિ સર્વં પશ્યતિ યોગવિત્ દેવબિમ્બાન્યનેકાનિ વિમાનાનિ સહસ્રશઃ

યોગ જાણનાર બધાં તેજસ્વી રૂપો, બધું જ, અનેક દેવમૂર્તિઓ અને હજારો વિમાન જોઈ શકે છે.

પશ્યતિ બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રયમાગ્નિવરુણાદિકાન્ ગ્રહનક્ષત્રતારાશ્ ચ ભુવનાનિ સહસ્રશઃ

તે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર, યમ, અગ્નિ, વરુણ અને બીજા દેવતાઓ, ગ્રહો, તારાઓ અને હજારો લોકોએ પણ જોઈ શકે છે.

પાતાલતલસંસ્થાશ્ ચ સમાધિસ્થઃ સ પશ્યતિ આત્મવિદ્યાપ્રદીપેન સ્વસ્થેનાચલનેન તુ

સમાધિમાં સ્થિત રહીને, તે પાતાળમાં રહેનારને પણ જોઈ શકે છે; આત્મજ્ઞાનના પ્રકાશ અને અડગ સ્થિરતાથી તે બધું જાણે છે.

પ્રસાદામૃતપૂર્ણેન સત્ત્વપાત્રસ્થિતેન તુ તમો નિહત્ય પુરુષઃ પશ્યતિ હ્યાત્મનીશ્વરમ્

પ્રસાદરૂપ અમૃતથી ભરેલા ચિત્તથી, અંધકારને દૂર કરીને, મનુષ્ય પોતાના અંદર ભગવાનને જોઈ શકે છે.

તસ્ય પ્રસાદાદ્ધર્મશ્ ચ ઐશ્વર્યં જ્ઞાનમેવ ચ વૈરાગ્યમપવર્ગશ્ ચ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ભગવાનની કૃપાથી ધર્મ, ઐશ્વર્ય, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે; અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

ન શક્યો વિસ્તરો વક્તું વર્ષાણામયુતૈરપિ યોગે પાશુપતે નિષ્ઠા સ્થાતવ્યં ચ મુનીશ્વરાઃ

દશ હજાર વર્ષ પણ વીતી જાય તો પણ યોગના સંપૂર્ણ મહિમાની વાત કહી શકાતી નથી; હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, પાશુપત યોગમાં સ્થિર રહેવું જોઈએ.

સતાં જિતાત્મનાં સાક્ષાદ્ દ્વિજાતીનાં દ્વિજોત્તમાઃ ધર્મજ્ઞાનાં ચ સાધૂનામ્ આચાર્યાણાં શિવાત્મનામ્

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, સારા, આત્મસંયમી, ધર્મજ્ઞ, સજ્જન, ગુરુઓ અને શિવસ્વરૂપ લોકોમાં—

દયાવતાં દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્ તથા ચૈવ તપસ્વિનામ્ સંન્યાસિનાં વિરક્તાનાં જ્ઞાનિનાં વશગાત્મનામ્

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, દયાળુ, તપસ્વી, સંન્યાસી, વૈરાગી, જ્ઞાની અને આત્મનિગ્રહ ધરાવનારા લોકોમાં—

દાનિનાં ચૈવ દાન્તાનાં ત્રયાણાં સત્યવાદિનામ્ અલુબ્ધાનાં સયોગાનાં શ્રુતિસ્મૃતિવિદાં દ્વિજાઃ

હે દ્વિજો, જે દયાળુ છે, પોતાને સંયમમાં રાખે છે, સત્ય બોલે છે, લોભરહિત છે, યોગમાં સ્થિર છે અને વેદ-શાસ્ત્રોનું જ્ઞાન ધરાવે છે—

શ્રૌતસ્માર્તાવિરુદ્ધાનાં પ્રસીદતિ મહેશ્વરઃ સદિતિ બ્રહ્મણઃ શબ્દસ્ તદન્તે યે લભન્ત્યુત

વેદ તથા સ્મૃતિના નિયમોનું પાલન કરનારા પર મહાદેવ પ્રસન્ન થાય છે; આ બ્રહ્માજીનું વચન છે, અને અંતે એવા લોકો તેને પ્રાપ્ત કરે છે.

સાયુજ્યં બ્રહ્મણો યાતિ તેન સન્તઃ પ્રચક્ષતે દશાત્મકે યે વિષયે સાધને ચાષ્ટલક્ષણે

એમને બ્રહ્મ સાથે એકરૂપતા મળે છે; તેથી સજ્જનો કહે છે કે જે લોકો દસ ગુણો અને આઠ સાધનો ધરાવે છે—

ન ક્રુધ્યન્તિ ન હૃષ્યન્તિ જિતાત્માનસ્તુ તે સ્મૃતાઃ સામાન્યેષુ ચ દ્રવ્યેષુ તથા વૈશેષિકેષુ ચ

એવા લોકો ન તો ગુસ્સે થાય છે, ન તો વધારે આનંદિત થાય છે; પોતાને જીતનારાઓ એમ જ ઓળખાય છે, સામાન્ય કે વિશિષ્ટ વસ્તુઓમાં પણ.

બ્રહ્મક્ષત્રવિશો યસ્માદ્ યુક્તાસ્તસ્માદ્દ્વિજાતયઃ વર્ણાશ્રમેષુ યુક્તસ્ય સ્વર્ગાદિસુખકારિણઃ

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય—જેમણે પોતપોતાના વર્ણ અને આશ્રમના ધર્મમાં સ્થિરતા પામી છે—તેઓને દ્વિજ કહે છે; આવા લોકો સ્વર્ગાદિક સુખ આપનારા છે.

શ્રૌતસ્માર્તસ્ય ધર્મસ્ય જ્ઞાનાદ્ધર્મજ્ઞ ઉચ્યતે વિદ્યાયાઃ સાધનાત્સાધુબ્રહ્મચારી ગુરોર્હિતઃ

જેને વેદ અને સ્મૃતિના ધર્મનું જ્ઞાન છે, તેને ધર્મજ્ઞ કહે છે; શિક્ષામાં નિપુણ બ્રહ્મચારી ગુરુભક્ત હોય છે.

ક્રિયાણાં સાધનાચ્ચૈવ ગૃહસ્થઃ સાધુરુચ્યતે સાધનાત્તપસો ઽરણ્યે સાધુર્વૈખાનસઃ સ્મૃતઃ

કર્મોનું યોગ્ય રીતે પાલન કરનારો ગૃહસ્થ સજ્જન કહેવાય છે; જંગલમાં તપસ્યાથી પવિત્ર થનાર વનવાસી પણ સજ્જન કહેવાય છે.

યતમાનો યતિઃ સાધુઃ સ્મૃતો યોગસ્ય સાધનાત્ એવમાશ્રમધર્માણાં સાધનાત્સાધવઃ સ્મૃતાઃ

યમ-નિયમમાં પ્રયત્નશીલ યતિ યોગસાધનથી સજ્જન કહેવાય છે; આમ, દરેક આશ્રમના ધર્મનું પાલન કરનારા સજ્જન તરીકે ઓળખાય છે.

ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી ચ વાનપ્રસ્થો યતિસ્ તથા ધર્માધર્માવિહ પ્રોક્તૌ શબ્દાવેતૌ ક્રિયાત્મકૌ

ગૃહસ્થ, બ્રહ્મચારી, વાનપ્રસ્થ અને યતિ—આ બધામાં ધર્મ અને અધર્મ બંનેનું વર્ણન થાય છે; એ બંને શબ્દો કર્મ પર આધારિત છે.

કુશલાકુશલં કર્મ ધર્માધર્માવિતિ સ્મૃતૌ ધારણાર્થે મહાન્ હ્ય્ એષ ધર્મશબ્દઃ પ્રકીર્તિતઃ

શ્રેષ્ઠ અને અશ્રેષ્ઠ કર્મને ધર્મ અને અધર્મ કહેવામાં આવે છે; જીવનને ટકાવી રાખવા માટે 'ધર્મ' એ મહાન શબ્દ ગણાયો છે.

અધારણે મહત્ત્વે ચ અધર્મ ઇતિ ચોચ્યતે અત્રેષ્ટપ્રાપકો ધર્મ આચાર્યૈરુપદિશ્યતે

જ્યાં જીવન ટકી શકતું નથી અને મહાનતા નથી, ત્યાં અધર્મ કહેવાય છે; અહીં ધર્મ એ ઇચ્છિત ફળ મેળવવાનો ઉપાય છે, જે ગુરુઓ શીખવે છે.

અધર્મશ્ચાનિષ્ટફલો હ્ય્ આચાર્યૈરુપદિશ્યતે વૃદ્ધાશ્ચાલોલુપાશ્ચૈવ આત્મવન્તો હ્યદામ્ભિકાઃ

અધર્મ, જે અનિચ્છનીય ફળ આપે છે, તે પણ ગુરુઓ શીખવે છે; વૃદ્ધો લોભી કે ચંચળ નથી, તેઓ આત્મસંયમી અને કપટરહિત હોય છે.

સમ્યગ્વિનીતા ઋજવસ્ તાનાચાર્યાન્ પ્રચક્ષતે સ્વયમાચરતે યસ્માદ્ આચારે સ્થાપયત્યપિ

સાચા, શિસ્તબદ્ધ અને સીધા ગુરુઓ એવા કહેવાય છે; કારણ કે તેઓ પોતે આચરણ કરે છે અને બીજાને પણ એમાં સ્થિર કરે છે.

આચિનોતિ ચ શાસ્ત્રાર્થાન્ આચાર્યસ્તેન ચોચ્યતે વિજ્ઞેયં શ્રવણાચ્છ્રૌતં સ્મરણાત્સ્માર્તમુચ્યતે

જે શાસ્ત્રનો અર્થ ભેગો કરે છે, તેને આચાર્ય કહે છે; સાંભળેલું 'શ્રૌત' કહેવાય છે અને યાદ રાખેલું 'સ્માર્ત' કહેવાય છે.

ઇજ્યા વેદાત્મકં શ્રૌતં સ્માર્તં વર્ણાશ્રમાત્મકમ્ દૃષ્ટ્વાનુરૂપમર્થં યઃ પૃષ્ટો નૈવાપિ ગૂહતિ

યજ્ઞ જે વેદ પર આધારિત છે તે શ્રૌત કહેવાય છે; વર્ણ અને આશ્રમ પર આધારિત કર્મ સ્માર્ત કહેવાય છે; જે યોગ્ય અર્થને જોઈને પૂછવામાં આવે ત્યારે છુપાવતો નથી—

યથાદૃષ્ટપ્રવાદસ્તુ સત્યં લૈઙ્ગે ઽત્ર પઠ્યતે બ્રહ્મચર્યં તથા મૌનં નિરાહારત્વમેવ ચ

જેવું જોઈને કહેવાય છે, એ જ અહીં લિંગમાં સત્ય કહેવાય છે; એ જ રીતે બ્રહ્મચર્ય, મૌન અને ઉપવાસ પણ.