લિઙ્ગપુરાણમ્

સાધ્યે ચિત્તસ્ય હિ ગુરૌ જ્ઞાનાચારશિવાદિષુ વિપર્યયજ્ઞાનમિતિ ભ્રાન્તિદર્શનમ્ ઉચ્યતે

મન ગુરૂ, જ્ઞાન, વર્તન કે શિવ વગેરેમાં સ્થિર થાય ત્યારે, ખોટું જ્ઞાન એટલે ભ્રમિત દૃષ્ટિ કહેવાય છે.

અનાત્મન્યાત્મવિજ્ઞાનમ્ અજ્ઞાનાત્તસ્ય સંનિધૌ દુઃખમાધ્યાત્મિકં પ્રોક્તં તથા ચૈવાધિભૌતિકમ્

જ્યાં આત્મા નથી ત્યાં આત્માનું જ્ઞાન, અજ્ઞાનથી, એના સાનિધ્યમાં, આંતરિક દુઃખ કહેવાય છે; અને એ જ રીતે બહારથી થતું દુઃખ પણ થાય છે.

આધિદૈવિકમિત્યુક્તં ત્રિવિધં સહજં પુનઃ ઇચ્છાવિઘાતાત્સંક્ષોભશ્ ચેતસસ્તદુદાહૃતમ્

દૈવી કારણોથી થતું દુઃખ ત્રીજું કહેવાય છે અને આ ત્રણેય કુદરતી છે; ઇચ્છા પૂરી ન થાય ત્યારે મનમાં ઉથલપાથલ થાય છે, એ ઉદાહરણ છે.

દૌર્મનસ્યં નિરોદ્ધવ્યં વૈરાગ્યેણ પરેણ તુ તમસા રજસા ચૈવ સંસ્પૃષ્ટં દુર્મનઃ સ્મૃતમ્

મનનું દુઃખ ઊંચી વૈરાગ્યથી રોકવું જોઈએ; અંધકાર અને રજોગુણથી સ્પર્શાયેલી મનની દુઃખાવટને દુર્મનસ કહેવાય છે.

તદા મનસિ સંજાતં દૌર્મનસ્યમિતિ સ્મૃતમ્ હઠાત્સ્વીકરણં કૃત્વા યોગ્યાયોગ્યવિવેકતઃ

જ્યારે મનમાં દુઃખ આવે છે, ત્યારે તેને દુર્મનસ કહે છે; યોગ્ય અને અયોગ્યમાં ફરક કર્યા વિના જોરથી સ્વીકારી લેવું.

વિષયેષુ વિચિત્રેષુ જન્તોર્વિષયલોલતા અન્તરાયા ઇતિ ખ્યાતા યોગસ્યૈતે હિ યોગિનામ્

જીવમાં વિવિધ વિષયોની લાલસા અવરોધરૂપ છે; યોગીઓ માટે આ બધું યોગના અવરોધો છે.

અત્યન્તોત્સાહયુક્તસ્ય નશ્યન્તિ ન ચ સંશયઃ પ્રનષ્ટેષ્વન્તરાયેષુ દ્વિજાઃ પશ્ચાદ્ધિ યોગિનઃ

જેમાં અત્યંત ઉત્સાહ હોય છે, એ માટે આ અવરોધો નિશ્ચિતપણે નાશ પામે છે; હે દ્વિજો, જ્યારે અવરોધો દૂર થાય છે, ત્યારે યોગી આગળ વધે છે.

ઉપસર્ગાઃ પ્રવર્તન્તે સર્વે તે ઽસિદ્ધિસૂચકાઃ પ્રતિભા પ્રથમા સિદ્ધિર્ દ્વિતીયા શ્રવણા સ્મૃતા

બધી વિઘ્નો આવે છે, એ બધું અધૂરપના સંકેત છે; પ્રથમ સિદ્ધિ પ્રતિતિ છે, બીજી શ્રવણ કહેવાય છે.

વાર્ત્તા તૃતીયા વિપ્રેન્દ્રાસ્ તુરીયા ચેહ દર્શના આસ્વાદા પઞ્ચમી પ્રોક્તા વેદના ષષ્ઠિકા સ્મૃતા

ત્રીજી, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, માહિતી છે; ચોથી અહીં દર્શન છે; પાંચમી આસ્વાદ કહેવાય છે અને છઠ્ઠી અનુભવ કહેવાય છે.

સ્વલ્પષટ્સિદ્ધિસંત્યાગાત્ સિદ્ધિદાઃ સિદ્ધયો મુનેઃ પ્રતિભા પ્રતિભાવૃતિઃ પ્રતિભાવ ઇતિ સ્થિતિઃ

મુનિએ નાના પ્રકારની અદભુત શક્તિઓ પણ ત્યજી દે છે, ત્યારે સાચી સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે—જેમાં આત્મજ્ઞાન, જ્ઞાનની પ્રકટિ અને જ્ઞાનની અવસ્થા આવે છે.

બુદ્ધિર્વિવેચના વેદ્યં બુધ્યતે બુદ્ધિરુચ્યતે સૂક્ષ્મે વ્યવહિતે ઽતીતે વિપ્રકૃષ્ટે ત્વનાગતે

વિવેકને બુદ્ધિ કહે છે; જેનાથી જાણવાની વસ્તુ સમજાય છે, તેને બુદ્ધિ કહે છે—એ સૂક્ષ્મ હોય, છુપાયેલી હોય, ભૂતકાળની હોય, દૂર હોય કે આવનારી હોય.

સર્વત્ર સર્વદા જ્ઞાનં પ્રતિભાનુક્રમેણ તુ શ્રવણાત્સર્વશબ્દાનામ્ અપ્રયત્નેન યોગિનઃ

યોગીને સર્વત્ર અને સર્વ સમયે જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે, જે પ્રતીભા પછી આવે છે; તે બધા શબ્દો સાંભળીને સહેલાઈથી સમજાઈ જાય છે.

હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતાદીનાં ગુહ્યાનાં શ્રવણાદપિ સ્પર્શસ્યાધિગમો યસ્ તુ વેદના તૂપપાદિતા

ટૂંકા, લાંબા અને ખેંચાયેલા ધ્વનિ અને અન્ય ગુપ્ત અવાજો સાંભળવાથી સ્પર્શની પણ પ્રાપ્તિ થાય છે; આ જ અનુભવ કહેવાય છે.

દર્શનાદ્દિવ્યરૂપાણાં દર્શનં ચાપ્રયત્નતઃ સંવિદ્દિવ્યરસે તસ્મિન્ન્ આસ્વાદો હ્યપ્રયત્નતઃ

દિવ્ય રૂપોનું દર્શન થવાથી સહેલાઈથી દર્શન થાય છે; દિવ્ય રસની જ્ઞાનમાં સહજ આનંદ મળે છે.

વાર્ત્તા ચ દિવ્યગન્ધાનાં તન્માત્રા બુદ્ધિસંવિદા વિન્દન્તે યોગિનસ્તસ્માદ્ આબ્રહ્મભુવનં દ્વિજાઃ

બુદ્ધિની જ્ઞાનથી યોગીઓ સર્વત્ર—even બ્રહ્મા સુધીના લોકોમાં—દિવ્ય સુગંધના તત્ત્વને અનુભવે છે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ.

જગત્યસ્મિન્ હિ દેહસ્થં ચતુઃષષ્ટિગુણં સમમ્ ઔપસર્ગિકમ્ એતેષુ ગુણેષુ ગુણિતં દ્વિજાઃ

આ જગતમાં શરીરમાં ચૌસઠ ગુણો સમાન રીતે રહે છે, જે અવરોધોથી ઉત્પન્ન થાય છે; હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, એ બધા ગુણો એમાં ભેગા થયેલા છે.

સંત્યાજ્યં સર્વથા સર્વમ્ ઔપસર્ગિકમાત્મનઃ પૈશાચે પાર્થિવં ચાપ્યં રાક્ષસાનાં પુરે દ્વિજાઃ

શરીરે ઉત્પન્ન થતા બધા અવરોધજન્ય ગુણો, પિશાચ, પૃથ્વી અને જલથી સંબંધિત, અને રાક્ષસોના શહેરોમાં જે મળે છે—એ બધું હંમેશા ત્યજવું જોઈએ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ.

યાક્ષે તુ તૈજસં પ્રોક્તં ગાન્ધર્વે શ્વસનાત્મકમ્ ઐન્દ્રે વ્યોમાત્મકં સર્વં સૌમ્યે ચૈવ તુ માનસમ્

યક્ષલોકમાં અગ્નિતત્વ મુખ્ય છે; ગંધર્વલોકમાં વાયુતત્વ; ઇન્દ્રલોકમાં આકાશતત્વ અને સોમલોકમાં મનસ્વરૂપ તત્વ છે.

પ્રાજાપત્યે ત્વહઙ્કારં બ્રાહ્મે બોધમનુત્તમમ્ આદ્યે ચાષ્ટૌ દ્વિતીયે ચ તથા ષોડશરૂપકમ્

પ્રજાપતિલોકમાં અહંકાર છે; બ્રહ્મલોકમાં શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન છે; પ્રથમ લોકમાં આઠ રૂપો છે અને બીજામાં સોળ રૂપો છે.

ચતુર્વિંશત્તૃતીયે તુ દ્વાત્રિંશચ્ચ ચતુર્થકે ચત્વારિંશત્ પઞ્ચમે તુ ભૂતમાત્રાત્મકં સ્મૃતમ્

ત્રીજા લોકમાં ચોવીસ ગુણો છે; ચોથામાં બત્રીસ છે; પાંચમાં ચાલીસ છે અને એમાં તત્વમય સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે.

ગન્ધો રસસ્ તથા રૂપં શબ્દઃ સ્પર્શસ્તથૈવ ચ પ્રત્યેકમષ્ટધા સિદ્ધં પઞ્ચમે તચ્છતક્રતોઃ

ગંધ, રસ, રૂપ, ધ્વનિ અને સ્પર્શ—દરેકની આઠ પ્રકારની સિદ્ધિ છે; પાંચમા લોકમાં આ બધું શતક્રતુની સિદ્ધિ કહેવાય છે.

તથાષ્ટચત્વારિંશચ્ ચ ષટ્પઞ્ચાશત્તથૈવ ચ ચતુઃષષ્ટિગુણં બ્રાહ્મં લભતે દ્વિજસત્તમાઃ

એ રીતે અડતાલીસ, છપ્પન અને પછી ચૌસઠ ગુણવત્તા પ્રાપ્ત થાય છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

ઔપસર્ગિકમ્ આ બ્રહ્મ ભુવનેષુ પરિત્યજેત્ લોકેષ્વાલોક્ય યોગેન યોગવિત્પરમં સુખમ્

બ્રહ્મલોક સુધીના બધા અવરોધજન્ય ગુણો ત્યજી દેવા જોઈએ; યોગથી બધા લોકોએ નિહાળી યોગજ્ઞાની પરમ સુખ પામે છે.

સ્થૂલતા હ્રસ્વતા બાલ્યં વાર્ધક્યં યૌવનં તથા નાનાજાતિસ્વરૂપં ચ ચતુર્ભિર્ દેહધારણમ્

સ્થૂળતા, ટૂંકાશ, બાળપણ, વૃદ્ધાવસ્થા, યુવાની અને વિવિધ જાતિના સ્વરૂપો—આ ચારથી શરીરનું ધારણ થાય છે.

પાર્થિવાંશં વિના નિત્યં સુરભિર્ ગન્ધસંયુતઃ એતદષ્ટગુણં પ્રોક્તમ્ ઐશ્વર્યં પાર્થિવં મહત્

પૃથ્વી તત્વ વિના હંમેશા સુગંધિત અને સુગંધથી ભરપૂર રહે છે; આ આઠ ગુણવાળી મહાન પૃથ્વીશક્તિ કહેવાય છે.

જલે નિવસનં યદ્વદ્ ભૂમ્યામિવ વિનિર્ગમઃ ઇચ્છેચ્છક્તઃ સ્વયં પાતું સમુદ્રમપિ નાતુરઃ

જેમ પાણીમાં રહેવું અને જમીન પર બહાર આવવું શક્ય છે, તેમ ઇચ્છાશક્તિવાળો મનુષ્ય પોતાની ઇચ્છાથી સમુદ્ર પણ પી શકે છે અને તેને કોઈ તકલીફ થતી નથી.

યત્રેચ્છતિ જગત્યસ્મિંસ્ તત્રાસ્ય જલદર્શનમ્ યદ્યદ્વસ્તુ સમાદાય ભોક્તુમિચ્છતિ કામતઃ

આ જગતમાં જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં તેને પાણી દેખાય છે; જે વસ્તુ ઇચ્છે તે લઈ અને આનંદથી ભોગવી શકે છે.

તત્તદ્રસાન્વિતં તસ્ય ત્રયાણાં દેહધારણમ્ ભાણ્ડં વિનાથ હસ્તેન જલપિણ્ડસ્ય ધારણમ્

તે ત્રણ દેહોને તેમની પોતાની પોતાની તત્ત્વસ્વરૂપતાથી જાળવવું એ એવું છે જેમ કે વાસણ વિના હાથમાં પાણીનો ગોળ રાખવો.

અવ્રણત્વં શરીરસ્ય પાર્થિવેન સમન્વિતમ્ એતત્ ષોડશકં પ્રોક્તમ્ આપ્યમૈશ્વર્યમુત્તમમ્

પૃથ્વી તત્વ સાથે જોડાયેલ શરીરનું અખંડિત રહેવું, એ જ સોળ પ્રકારનું શ્રેષ્ઠ જળરૂપ ઐશ્વર્ય કહેવાય છે.