લિઙ્ગપુરાણમ્

કર્મયજ્ઞસહસ્રેભ્યસ્ તપોયજ્ઞો વિશિષ્યતે તપોયજ્ઞસહસ્રેભ્યો જપયજ્ઞો વિશિષ્યતે

હજારો કર્મયજ્ઞ કરતાં તપયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે; અને હજારો તપયજ્ઞ કરતાં જપયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે.

જપયજ્ઞસહસ્રેભ્યો ધ્યાનયજ્ઞો વિશિષ્યતે ધ્યાનયજ્ઞાત્પરો નાસ્તિ ધ્યાનં જ્ઞાનસ્ય સાધનમ્

હજારો જપયજ્ઞ કરતાં ધ્યાનયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે; ધ્યાનયજ્ઞ કરતાં ઊંચું બીજું કંઈ નથી; ધ્યાન જ જ્ઞાન મેળવવાનો માર્ગ છે.

યદા સમરસે નિષ્ઠો યોગી ધ્યાનેન પશ્યતિ ધ્યાનયજ્ઞરતસ્યાસ્ય તદા સંનિહિતઃ શિવઃ

જ્યારે યોગી સમતામાં સ્થિર રહી ધ્યાનથી દર્શન કરે છે, ત્યારે ધ્યાનયજ્ઞમાં તત્પર એવા માટે શિવ હાજર રહે છે.

નાસ્તિ વિજ્ઞાનિનાં શૌચં પ્રાયશ્ચિત્તાદિ ચોદના વિશુદ્ધા વિદ્યયા સર્વે બ્રહ્મવિદ્યાવિદો જનાઃ

સાચા જ્ઞાન ધરાવનારા માટે શુદ્ધિ કે પ્રાયશ્ચિત્તની જરૂર નથી; બ્રહ્મને જાણતા હોય કે ન જાણતા હોય, બધા જ્ઞાનથી જ પવિત્ર થાય છે.

નાસ્તિ ક્રિયા ચ લોકેષુ સુખં દુઃખં વિચારતઃ ધર્માધર્મૌ જપો હોમો ધ્યાનિનાં સંનિધિઃ સદા

વિચારશીલ વ્યક્તિ માટે દુનિયામાં કોઈ કર્મ નથી, સુખ કે દુઃખ પણ નથી; ધ્યાનમાં લીન રહેનાર માટે ધર્મ, અધર્મ, જપ અને હોમ હંમેશા અંદર જ રહે છે.

પરાનન્દાત્મકં લિઙ્ગં વિશુદ્ધં શિવમક્ષરમ્ નિષ્કલં સર્વગં જ્ઞેયં યોગિનાં હૃદિ સંસ્થિતમ્

પરમ આનંદરૂપ, શુદ્ધ, કલ્યાણમય, અવિનાશી, અખંડ અને સર્વવ્યાપી એવા લિંગને, યોગીઓના હૃદયમાં સ્થિત છે એમ જાણવું જોઈએ.

લિઙ્ગં તુ દ્વિવિધં પ્રાહુર્ બાહ્યમાભ્યન્તરં દ્વિજાઃ બાહ્યં સ્થૂલં મુનિશ્રેષ્ઠાઃ સૂક્ષ્મમાભ્યન્તરં દ્વિજાઃ

દ્વિજોએ કહ્યું છે કે લિંગ બે પ્રકારનું છે: બહારનું અને અંદરનું; મહાન મુનિઓ કહે છે કે બહારનું સ્થૂળ છે અને અંદરનું સૂક્ષ્મ છે.

કર્મયજ્ઞરતાઃ સ્થૂલાઃ સ્થૂલલિઙ્ગાર્ચને રતાઃ અસતાં ભાવનાર્થાય નાન્યથા સ્થૂલવિગ્રહઃ

કર્મકાંડમાં રત લોકો સ્થૂળ લિંગની પૂજામાં મગ્ન રહે છે; સ્થૂળ સ્વરૂપ માત્ર અયોગ્ય લોકોના ધ્યાન માટે છે, બીજું કોઈ કારણ નથી.

આધ્યાત્મિકં ચ યલ્લિઙ્ગં પ્રત્યક્ષં યસ્ય નો ભવેત્ અસૌ મૂઢો બહિઃ સર્વં કલ્પયિત્વૈવ નાન્યથા

જેને અંદરનું લિંગ સ્પષ્ટ રીતે અનુભવાતું નથી, તે મૂઢ છે, બધું બહારનું જ માને છે અને બીજું કશું સમજતો નથી.

જ્ઞાનિનાં સૂક્ષ્મમમલં ભવેત્પ્રત્યક્ષમવ્યયમ્ યથા સ્થૂલમયુક્તાનાં મૃત્કાષ્ઠાદ્યૈઃ પ્રકલ્પિતમ્

જ્ઞાની માટે સૂક્ષ્મ, નિર્મળ અને અવિનાશી લિંગ સ્પષ્ટ અનુભવાય છે; જેમ અજ્ઞાની માટે માટી, લાકડાં વગેરેમાંથી બનેલું સ્થૂળ લિંગ કલ્પાય છે.

અર્થો વિચારતો નાસ્તીત્ય્ અન્યે તત્ત્વાર્થવેદિનઃ નિષ્કલઃ સકલશ્ચેતિ સર્વં શિવમયં તતઃ

કેટલાંક તત્વજ્ઞાની કહે છે કે વિચાર કરતાં કોઈ અલગ વસ્તુ નથી; સર્વત્ર, ગુણવાળું કે નિર્ગુણ, બધું શિવમય છે.

વ્યોમૈકમપિ દૃષ્ટં હિ શરાવં પ્રતિ સુવ્રતાઃ પૃથક્ત્વં ચાપૃથક્ત્વં ચ શઙ્કરસ્યેતિ ચાપરે

સજ્જનો, જેમ માટીના વાસણમાં એકજ આકાશ દેખાય છે, તેમ જ કેટલાક કહે છે કે ભેદ અને અભેદ બંને શંકરનાં છે.

પ્રત્યયાર્થં હિ જગતામ્ એકસ્થો ઽપિ દિવાકરઃ એકો ઽપિ બહુધા દૃષ્ટો જલાધારેષુ સુવ્રતાઃ

સમજ માટે, સજ્જનો, જેમ એક સૂર્ય વિવિધ પાણીના પાત્રોમાં અનેક દેખાય છે, તેમ દુનિયામાં પણ એવું જ છે.

જન્તવો દિવિ ભૂમૌ ચ સર્વે વૈ પાઞ્ચભૌતિકાઃ તથાપિ બહુલા દૃષ્ટા જાતિવ્યક્તિવિભેદતઃ

આકાશે કે ધરતી પરના બધા જીવ પાંચ તત્ત્વોથી બનેલા છે; છતાં જાતિ અને વ્યક્તિના ભેદથી અનેક દેખાય છે.

દૃશ્યતે શ્રૂયતે યદ્યત્ તત્તદ્વિદ્ધિ શિવાત્મકમ્ ભેદો જનાનાં લોકે ઽસ્મિન્ પ્રતિભાસો વિચારતઃ

જે કંઈ જોવાય કે સાંભળાય, એ બધું શિવરૂપ જ જાણો; દુનિયામાં લોકોમાં દેખાતો ભેદ માત્ર દેખાવ છે, વિચાર કરતાં એ સાચો નથી.

સ્વપ્ને ચ વિપુલાન્ ભોગાન્ ભુક્ત્વા મર્ત્યઃ સુખી ભવેત્ દુઃખી ચ ભોગં દુઃખં ચ નાનુભૂતં વિચારતઃ

સ્વપ્નમાં મનુષ્ય અનેક આનંદો માણી ખુશ કે દુઃખી થાય છે, પણ વિચાર કરતાં એ આનંદ કે દુઃખ સાચે અનુભવાતાં નથી.

એવમાહુસ્તથાન્યે ચ સર્વે વેદાર્થતત્ત્વગાઃ હૃદિ સંસારિણાં સાક્ષાત્ સકલઃ પરમેશ્વરઃ

આ રીતે જ વેદનો સાચો અર્થ જાણનારા અન્ય લોકો પણ કહે છે: સંસારમાં બંધાયેલા લોકોના હૃદયમાં પરમેશ્વર સર્વ ગુણો સાથે સીધો હાજર છે.

યોગિનાં નિષ્કલો દેવો જ્ઞાનિનાં ચ જગન્મયઃ ત્રિવિધં પરમેશસ્ય વપુર્લોકે પ્રશસ્યતે

યોગીઓ માટે દેવ નિર્ગુણ છે, જ્ઞાની માટે સર્વવ્યાપી છે; પરમેશ્વરના ત્રણ સ્વરૂપો દુનિયામાં વખાણવામાં આવે છે.

નિષ્કલં પ્રથમં ચૈકં તતઃ સકલનિષ્કલમ્ તૃતીયં સકલં ચૈવ નાન્યથેતિ દ્વિજોત્તમાઃ

પ્રથમ સ્વરૂપ નિર્ગુણ છે, પછી ગુણવાળું-નિર્ગુણ અને ત્રીજું ગુણવાળું છે; એ સિવાય બીજું કંઈ નથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

અર્ચયન્તિ મુહુઃ કેચિત્ સદા સકલનિષ્કલમ્ સર્વજ્ઞં હૃદયે કેચિચ્ છિવલિઙ્ગે વિભાવસૌ

કેટલાક વારંવાર ગુણવાળું-નિર્ગુણ સ્વરૂપે પૂજે છે; કેટલાક સર્વજ્ઞાને હૃદયમાં, શિવલિંગમાં અથવા અગ્નિમાં પૂજે છે.

સકલં મુનયઃ કેચિત્ સદા સંસારવર્તિનઃ એવમભ્યર્ચયન્ત્યેવ સદારાઃ સસુતા નરાઃ

કેટલાક મુનિઓ, જે હંમેશા સંસારમાં રહે છે, માત્ર ગુણવાળું સ્વરૂપે પૂજે છે; એ રીતે પત્ની અને પુત્રવાળા લોકો સતત પૂજા કરે છે.

યથા શિવસ્ તથા દેવી યથા દેવી તથા શિવઃ તસ્માદભેદબુદ્ધ્યૈવ સપ્તવિંશત્પ્રભેદતઃ

જેમ શિવ છે, તેમ દેવી છે; જેમ દેવી છે, તેમ શિવ છે. એટલે, ભેદભાવ વગર સમજવાથી સત્તાવીસ પ્રકારના ભેદ દેખાય છે.

યજન્તિ દેહે બાહ્યે ચ ચતુષ્કોણે ષડસ્રકે દશારે દ્વાદશારે ચ ષોડશારે ત્રિરસ્રકે

તેઓ શરીરમાં અને બહાર, ચતુરસ્ફટિક, ષડકોણ, દશાર, દ્વાદશાર, ષોડશાર અને ત્રિકોણ સ્વરૂપોમાં પૂજા કરે છે.

સ સ્વેચ્છયા શિવઃ સાક્ષાદ્ દેવ્યા સાર્ધં સ્થિતઃ પ્રભુઃ સંતારણાર્થં ચ શિવઃ સદસદ્વ્યક્તિવર્જિતઃ

શિવ પોતાના ઇચ્છાથી દેવી સાથે રહે છે અને મુક્તિના હેતુથી શિવ સદા સદાસતના ભેદથી પર છે.

તમેકમાહુર્દ્વિગુણં ચ કેચિત્ કેચિત્તમાહુસ્ત્રિગુણાત્મકં ચ ઊચુસ્ તથા તં ચ શિવં તથાન્યે સંસારિણં વેદવિદો વદન્તિ

કેટલાંક તેમને એક કહે છે, કેટલાંક બે રૂપના કહે છે, કેટલાંક ત્રણ ગુણવાળા કહે છે; અને બીજા, જે વેદ જાણે છે, તેઓ શિવને સંસારમાં ફરતા આત્મા કહે છે.

ભક્ત્યા ચ યોગેન શુભેન યુક્તા વિપ્રાઃ સદા ધર્મરતા વિશિષ્ટાઃ યજન્તિ યોગેશમ્ અશેષમૂર્તિં ષડસ્રમધ્યે ભગવન્તમેવ

જે બ્રાહ્મણો હંમેશાં ધર્મમાં તત્પર અને ભક્તિ-યોગથી યુક્ત હોય છે, તેઓ યોગના સ્વામી, સર્વરૂપવાળા ભગવાનની ષડકોણના મધ્યમાં પૂજા કરે છે.

યે તત્ર પશ્યન્તિ શિવં ત્રિરસ્રે ત્રિતત્ત્વમધ્યે ત્રિગુણં ત્રિયક્ષમ્ તે યાન્તિ ચૈનં ન ચ યોગિનો ઽન્યે તયા ચ દેવ્યા પુરુષં પુરાણમ્

જે લોકો ત્રિકોણમાં, ત્રણ તત્વના મધ્યમાં, ત્રણ ગુણ અને ત્રણ આંખવાળા શિવને ત્યાં જુએ છે, તેઓ તેમને પામે છે; બીજાં યોગીઓ એમ નથી પામતા. અને એ દેવી દ્વારા પુરાતન પુરુષને પ્રાપ્ત થાય છે.

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સ્વેચ્છાવિગ્રહસંભવમ્ પ્રતિષ્ઠાયાઃ ફલં સર્વં સર્વલોકહિતાય વૈ

હવે પછી હું સ્વઇચ્છાથી થયેલી પ્રતિષ્ઠાનો સર્વ ફળ, સર્વ લોકના હિત માટે, કહું છું.

સ્કન્દોમાસહિતં દેવમ્ આસીનં પરમાસને કૃત્વા ભક્ત્યા પ્રતિષ્ઠાપ્ય સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

સ્કંદ સાથે ભગવાનને સર્વોચ્ચ આસન પર બેસાડી, ભક્તિપૂર્વક પ્રતિષ્ઠા કરીને, સર્વ ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત થાય છે.