લિઙ્ગપુરાણમ્

શબ્દાદિવિષયં જ્ઞાનં જ્ઞાનમિત્યભિધીયતે તજ્જ્ઞાનં ભ્રાન્તિરહિતમ્ ઇત્યન્યે નેતિ ચાપરે

શબ્દ વગેરે વિષયનું જ્ઞાન જ્ઞાન કહેવાય છે; એ જ્ઞાન ભૂલ વિના હોય તો કેટલાક તેને જ્ઞાન કહે છે, જ્યારે બીજા કહે છે કે એ જ્ઞાન નથી.

યજ્જ્ઞાનં નિર્મલં શુદ્ધં નિર્વિકલ્પં નિરાશ્રયમ્ ગુરુપ્રકાશકં જ્ઞાનમ્ ઇત્યન્યે મુનયો દ્વિજાઃ

જે જ્ઞાન શુદ્ધ, નિર્મળ, ભેદરહિત અને આધારરહિત છે, અને ગુરુને પ્રકાશિત કરે છે, તેને કેટલાક મુનિઓ અને બ્રાહ્મણો જ્ઞાન કહે છે.

જ્ઞાનેનૈવ ભવેન્મુક્તિઃ પ્રસાદો જ્ઞાનસિદ્ધયે ઉભાભ્યાં મુચ્યતે યોગી તત્રાનન્દમયો ભવેત્

મુક્તિ માત્ર જ્ઞાનથી મળે છે; કૃપા જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા માટે છે; બંનેથી યોગી બંધનમુક્ત થાય છે અને આનંદથી ભરાઈ જાય છે.

વદન્તિ મુનયઃ કેચિત્ કર્મણા તસ્ય સંગતિમ્ કલ્પનાકલ્પિતં રૂપં સંહૃત્ય સ્વેચ્છયૈવ હિ

કેટલાક મુનિઓ કહે છે કે કર્મ દ્વારા તેની સાથે જોડાણ થાય છે; કલ્પિત રૂપને સંકોચી, તે પોતાની ઇચ્છાથી જ કાર્ય કરે છે.

દ્યૌર્મૂર્ધા તુ વિભોસ્તસ્ય ખં નાભિઃ પરમેષ્ઠિનઃ સોમસૂર્યાગ્નયો નેત્રે દિશઃ શ્રોત્રં મહાત્મનઃ

પ્રભુનું માથું આકાશ છે; પરમેશ્વરનું નાભિ ખગોળ છે; ચંદ્ર, સૂર્ય અને અગ્નિ તેની આંખો છે; દિશાઓ મહાત્માનું કાન છે.

ચરણૌ ચૈવ પાતાલં સમુદ્રસ્તસ્ય ચાંબરમ્ દેવાસ્તસ્ય ભુજાઃ સર્વે નક્ષત્રાણિ ચ ભૂષણમ્

પાતાળ તેની પગ છે, સમુદ્ર તેનું વસ્ત્ર છે; બધા દેવો તેની બાહુઓ છે અને તારાઓ તેની આભૂષણ છે.

પ્રકૃતિસ્તસ્ય પત્ની ચ પુરુષો લિઙ્ગમુચ્યતે વક્ત્રાદ્વૈ બ્રાહ્મણાઃ સર્વે બ્રહ્મા ચ ભગવાન્પ્રભુઃ

પ્રકૃતિ તેની પત્ની છે અને પુરુષને લિંગ કહે છે; તેના મુખમાંથી બધા બ્રાહ્મણો અને ભગવાન બ્રહ્મા પ્રગટ થાય છે.

ઇન્દ્રોપેન્દ્રૌ ભુજાભ્યાં તુ ક્ષત્રિયાશ્ ચ મહાત્મનઃ વૈશ્યાશ્ચોરુપ્રદેશાત્તુ શૂદ્રાઃ પાદાત્પિનાકિનઃ

ઇન્દ્ર અને ઉપેન્દ્ર તેની બાહુઓમાંથી, ક્ષત્રિય મહાત્માની બાહુઓમાંથી, વૈશ્ય તેના ઉરૂમાંથી અને શૂદ્ર પિનાકધારીના પગમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

પુષ્કરાવર્તકાદ્યાસ્તુ કેશાસ્તસ્ય પ્રકીર્તિતાઃ વાયવો ઘ્રાણજાસ્તસ્ય ગતિઃ શ્રૌતં સ્મૃતિસ્ તથા

પદ્માવર્ત અને બીજા પ્રકારના વાળ તેના વાળ કહેવાય છે; પવન તેના નાકમાંથી, ગતિ શ્રવણથી અને સ્મૃતિ પણ એમ જ થાય છે.

અથાનેનૈવ કર્માત્મા પ્રકૃતેસ્તુ પ્રવર્તકઃ પુંસાં તુ પુરુષઃ શ્રીમાન્ જ્ઞાનગમ્યો ન ચાન્યથા

એ રીતે, તે કર્મનો આત્મા છે, પ્રકૃતિમાંથી પ્રવર્તક છે; એ મહાન પુરુષ જ્ઞાનથી જ ઓળખાય છે, બીજું કોઈ માર્ગ નથી.

કર્મયજ્ઞસહસ્રેભ્યસ્ તપોયજ્ઞો વિશિષ્યતે તપોયજ્ઞસહસ્રેભ્યો જપયજ્ઞો વિશિષ્યતે

હજારો કર્મયજ્ઞ કરતાં તપયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે; અને હજારો તપયજ્ઞ કરતાં જપયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે.

જપયજ્ઞસહસ્રેભ્યો ધ્યાનયજ્ઞો વિશિષ્યતે ધ્યાનયજ્ઞાત્પરો નાસ્તિ ધ્યાનં જ્ઞાનસ્ય સાધનમ્

હજારો જપયજ્ઞ કરતાં ધ્યાનયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે; ધ્યાનયજ્ઞ કરતાં ઊંચું બીજું કંઈ નથી; ધ્યાન જ જ્ઞાન મેળવવાનો માર્ગ છે.

યદા સમરસે નિષ્ઠો યોગી ધ્યાનેન પશ્યતિ ધ્યાનયજ્ઞરતસ્યાસ્ય તદા સંનિહિતઃ શિવઃ

જ્યારે યોગી સમતામાં સ્થિર રહી ધ્યાનથી દર્શન કરે છે, ત્યારે ધ્યાનયજ્ઞમાં તત્પર એવા માટે શિવ હાજર રહે છે.

નાસ્તિ વિજ્ઞાનિનાં શૌચં પ્રાયશ્ચિત્તાદિ ચોદના વિશુદ્ધા વિદ્યયા સર્વે બ્રહ્મવિદ્યાવિદો જનાઃ

સાચા જ્ઞાન ધરાવનારા માટે શુદ્ધિ કે પ્રાયશ્ચિત્તની જરૂર નથી; બ્રહ્મને જાણતા હોય કે ન જાણતા હોય, બધા જ્ઞાનથી જ પવિત્ર થાય છે.

નાસ્તિ ક્રિયા ચ લોકેષુ સુખં દુઃખં વિચારતઃ ધર્માધર્મૌ જપો હોમો ધ્યાનિનાં સંનિધિઃ સદા

વિચારશીલ વ્યક્તિ માટે દુનિયામાં કોઈ કર્મ નથી, સુખ કે દુઃખ પણ નથી; ધ્યાનમાં લીન રહેનાર માટે ધર્મ, અધર્મ, જપ અને હોમ હંમેશા અંદર જ રહે છે.

પરાનન્દાત્મકં લિઙ્ગં વિશુદ્ધં શિવમક્ષરમ્ નિષ્કલં સર્વગં જ્ઞેયં યોગિનાં હૃદિ સંસ્થિતમ્

પરમ આનંદરૂપ, શુદ્ધ, કલ્યાણમય, અવિનાશી, અખંડ અને સર્વવ્યાપી એવા લિંગને, યોગીઓના હૃદયમાં સ્થિત છે એમ જાણવું જોઈએ.

લિઙ્ગં તુ દ્વિવિધં પ્રાહુર્ બાહ્યમાભ્યન્તરં દ્વિજાઃ બાહ્યં સ્થૂલં મુનિશ્રેષ્ઠાઃ સૂક્ષ્મમાભ્યન્તરં દ્વિજાઃ

દ્વિજોએ કહ્યું છે કે લિંગ બે પ્રકારનું છે: બહારનું અને અંદરનું; મહાન મુનિઓ કહે છે કે બહારનું સ્થૂળ છે અને અંદરનું સૂક્ષ્મ છે.

કર્મયજ્ઞરતાઃ સ્થૂલાઃ સ્થૂલલિઙ્ગાર્ચને રતાઃ અસતાં ભાવનાર્થાય નાન્યથા સ્થૂલવિગ્રહઃ

કર્મકાંડમાં રત લોકો સ્થૂળ લિંગની પૂજામાં મગ્ન રહે છે; સ્થૂળ સ્વરૂપ માત્ર અયોગ્ય લોકોના ધ્યાન માટે છે, બીજું કોઈ કારણ નથી.

આધ્યાત્મિકં ચ યલ્લિઙ્ગં પ્રત્યક્ષં યસ્ય નો ભવેત્ અસૌ મૂઢો બહિઃ સર્વં કલ્પયિત્વૈવ નાન્યથા

જેને અંદરનું લિંગ સ્પષ્ટ રીતે અનુભવાતું નથી, તે મૂઢ છે, બધું બહારનું જ માને છે અને બીજું કશું સમજતો નથી.

જ્ઞાનિનાં સૂક્ષ્મમમલં ભવેત્પ્રત્યક્ષમવ્યયમ્ યથા સ્થૂલમયુક્તાનાં મૃત્કાષ્ઠાદ્યૈઃ પ્રકલ્પિતમ્

જ્ઞાની માટે સૂક્ષ્મ, નિર્મળ અને અવિનાશી લિંગ સ્પષ્ટ અનુભવાય છે; જેમ અજ્ઞાની માટે માટી, લાકડાં વગેરેમાંથી બનેલું સ્થૂળ લિંગ કલ્પાય છે.

અર્થો વિચારતો નાસ્તીત્ય્ અન્યે તત્ત્વાર્થવેદિનઃ નિષ્કલઃ સકલશ્ચેતિ સર્વં શિવમયં તતઃ

કેટલાંક તત્વજ્ઞાની કહે છે કે વિચાર કરતાં કોઈ અલગ વસ્તુ નથી; સર્વત્ર, ગુણવાળું કે નિર્ગુણ, બધું શિવમય છે.

વ્યોમૈકમપિ દૃષ્ટં હિ શરાવં પ્રતિ સુવ્રતાઃ પૃથક્ત્વં ચાપૃથક્ત્વં ચ શઙ્કરસ્યેતિ ચાપરે

સજ્જનો, જેમ માટીના વાસણમાં એકજ આકાશ દેખાય છે, તેમ જ કેટલાક કહે છે કે ભેદ અને અભેદ બંને શંકરનાં છે.

પ્રત્યયાર્થં હિ જગતામ્ એકસ્થો ઽપિ દિવાકરઃ એકો ઽપિ બહુધા દૃષ્ટો જલાધારેષુ સુવ્રતાઃ

સમજ માટે, સજ્જનો, જેમ એક સૂર્ય વિવિધ પાણીના પાત્રોમાં અનેક દેખાય છે, તેમ દુનિયામાં પણ એવું જ છે.

જન્તવો દિવિ ભૂમૌ ચ સર્વે વૈ પાઞ્ચભૌતિકાઃ તથાપિ બહુલા દૃષ્ટા જાતિવ્યક્તિવિભેદતઃ

આકાશે કે ધરતી પરના બધા જીવ પાંચ તત્ત્વોથી બનેલા છે; છતાં જાતિ અને વ્યક્તિના ભેદથી અનેક દેખાય છે.

દૃશ્યતે શ્રૂયતે યદ્યત્ તત્તદ્વિદ્ધિ શિવાત્મકમ્ ભેદો જનાનાં લોકે ઽસ્મિન્ પ્રતિભાસો વિચારતઃ

જે કંઈ જોવાય કે સાંભળાય, એ બધું શિવરૂપ જ જાણો; દુનિયામાં લોકોમાં દેખાતો ભેદ માત્ર દેખાવ છે, વિચાર કરતાં એ સાચો નથી.

સ્વપ્ને ચ વિપુલાન્ ભોગાન્ ભુક્ત્વા મર્ત્યઃ સુખી ભવેત્ દુઃખી ચ ભોગં દુઃખં ચ નાનુભૂતં વિચારતઃ

સ્વપ્નમાં મનુષ્ય અનેક આનંદો માણી ખુશ કે દુઃખી થાય છે, પણ વિચાર કરતાં એ આનંદ કે દુઃખ સાચે અનુભવાતાં નથી.

એવમાહુસ્તથાન્યે ચ સર્વે વેદાર્થતત્ત્વગાઃ હૃદિ સંસારિણાં સાક્ષાત્ સકલઃ પરમેશ્વરઃ

આ રીતે જ વેદનો સાચો અર્થ જાણનારા અન્ય લોકો પણ કહે છે: સંસારમાં બંધાયેલા લોકોના હૃદયમાં પરમેશ્વર સર્વ ગુણો સાથે સીધો હાજર છે.

યોગિનાં નિષ્કલો દેવો જ્ઞાનિનાં ચ જગન્મયઃ ત્રિવિધં પરમેશસ્ય વપુર્લોકે પ્રશસ્યતે

યોગીઓ માટે દેવ નિર્ગુણ છે, જ્ઞાની માટે સર્વવ્યાપી છે; પરમેશ્વરના ત્રણ સ્વરૂપો દુનિયામાં વખાણવામાં આવે છે.

નિષ્કલં પ્રથમં ચૈકં તતઃ સકલનિષ્કલમ્ તૃતીયં સકલં ચૈવ નાન્યથેતિ દ્વિજોત્તમાઃ

પ્રથમ સ્વરૂપ નિર્ગુણ છે, પછી ગુણવાળું-નિર્ગુણ અને ત્રીજું ગુણવાળું છે; એ સિવાય બીજું કંઈ નથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.