લિઙ્ગપુરાણમ્

આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ સાક્ષાત્સમરસે સ્થિતઃ ધારણા દ્વાદશાયામા ધ્યાનં દ્વાદશ ધારણમ્

જે વિદ્વાન સમરસતામાં સ્થિર છે, તે બ્રહ્માનંદને જાણે છે; ધારણા બાર માત્રાની, ધ્યાન બાર ધારણાનું ગણાય છે.

ધ્યાનં દ્વાદશકં યાવત્ સમાધિર્ અભિધીયતે અથવા જ્ઞાનિનાં વિપ્રાઃ સમ્પર્કાદેવ જાયતે

ધ્યાનના બાર તબક્કા સુધી જે અવસ્થા આવે છે, તેને સમાધિ કહે છે; અથવા, જ્ઞાનીઓ માટે તો, હે બ્રાહ્મણો, માત્ર સારા સંગથી પણ એ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે.

પ્રયત્નાદ્વા તયોસ્તુલ્યં ચિરાદ્વા હ્યચિરાદ્દ્વિજાઃ યોગાન્તરાયાસ્ તસ્યાથ જાયન્તે યુઞ્જતઃ પુનઃ

અથવા, પ્રયત્નથી બંને સમાન રીતે પ્રાપ્ત થાય છે, એ લાંબા સમય પછી હોય કે ટૂંકા સમયમાં, હે દ્વિજો; પણ સાધનામાં લાગેલા માટે યોગમાં અવરોધો ફરીથી ઉભા થાય છે.

નશ્યન્ત્ય્ અભ્યાસતસ્ તે ઽપિ પ્રણિધાનેન વૈ ગુરોઃ

એ અવરોધો પણ વારંવાર અભ્યાસ અને ગુરૂ પ્રત્યે ભક્તિથી નાશ પામે છે.

આલસ્યં પ્રથમં પશ્ચાદ્ વ્યાધિપીડા પ્રજાયતે પ્રમાદઃ સંશયસ્થાને ચિત્તસ્યેહાનવસ્થિતિઃ

પ્રથમ તો આળસ આવે છે, પછી રોગની પીડા થાય છે; બેદરકારી, શંકા અને મનની અસ્થિરતા પણ થાય છે.

અશ્રદ્ધાદર્શનં ભ્રાન્તિર્ દુઃખં ચ ત્રિવિધં તતઃ દૌર્મનસ્યમયોગ્યેષુ વિષયેષુ ચ યોગ્યતા

પછી શ્રદ્ધા ન હોવી, સાચું સમજાય નહીં, ભ્રમ થાય અને ત્રણ પ્રકારનું દુઃખ આવે છે; મન દુઃખી થાય છે, અનુકૂળ ન હોય તેવા વિષયોમાં અયોગ્યતા અને યોગ્ય વિષયોમાં યોગ્યતા રહે છે.

દશધાભિપ્રજાયન્તે મુનેર્યોગાન્તરાયકાઃ આલસ્યં ચાપ્રવૃત્તિશ્ ચ ગુરુત્વાત્કાયચિત્તયોઃ

મુનિ માટે યોગમાં અવરોધ દસ રીતે થાય છે: આળસ, કાર્યમાં ન લાગવું, શરીર અને મનનું ભારપણ.

વ્યાધયો ધાતુવૈષમ્યાત્ કર્મજા દોષજાસ્ તથા પ્રમાદસ્તુ સમાધેસ્તુ સાધનાનામ્ અભાવનમ્

શરીરનાં તત્વો બગડવાથી થતા રોગો, કર્મથી અને દોષથી થતા રોગો; અને બેદરકારી એ સમાધિ માટેના સાધનો પર વિચાર ન કરવો છે.

ઇદં વેત્યુભયસ્પૃક્તં વિજ્ઞાનં સ્થાનસંશયઃ અનવસ્થિતચિત્તત્વમ્ અપ્રતિષ્ઠા હિ યોગિનઃ

આ જ્ઞાન બંને તરફ વળે છે એટલે સ્થાન અંગે શંકા થાય છે; મન અસ્થિર રહેવું એટલે યોગી માટે સ્થિરતા ન હોવી.

લબ્ધાયામપિ ભૂમૌ ચ ચિત્તસ્ય ભવબન્ધનાત્ અશ્રદ્ધાભાવરહિતા વૃત્તિર્વૈ સાધનેષુ ચ

સ્થિતિ પ્રાપ્ત થયા પછી પણ, મનના બંધનને કારણે શ્રદ્ધા નથી રહેતી અને સાધનામાં સ્થિરતા રહેતી નથી.

સાધ્યે ચિત્તસ્ય હિ ગુરૌ જ્ઞાનાચારશિવાદિષુ વિપર્યયજ્ઞાનમિતિ ભ્રાન્તિદર્શનમ્ ઉચ્યતે

મન ગુરૂ, જ્ઞાન, વર્તન કે શિવ વગેરેમાં સ્થિર થાય ત્યારે, ખોટું જ્ઞાન એટલે ભ્રમિત દૃષ્ટિ કહેવાય છે.

અનાત્મન્યાત્મવિજ્ઞાનમ્ અજ્ઞાનાત્તસ્ય સંનિધૌ દુઃખમાધ્યાત્મિકં પ્રોક્તં તથા ચૈવાધિભૌતિકમ્

જ્યાં આત્મા નથી ત્યાં આત્માનું જ્ઞાન, અજ્ઞાનથી, એના સાનિધ્યમાં, આંતરિક દુઃખ કહેવાય છે; અને એ જ રીતે બહારથી થતું દુઃખ પણ થાય છે.

આધિદૈવિકમિત્યુક્તં ત્રિવિધં સહજં પુનઃ ઇચ્છાવિઘાતાત્સંક્ષોભશ્ ચેતસસ્તદુદાહૃતમ્

દૈવી કારણોથી થતું દુઃખ ત્રીજું કહેવાય છે અને આ ત્રણેય કુદરતી છે; ઇચ્છા પૂરી ન થાય ત્યારે મનમાં ઉથલપાથલ થાય છે, એ ઉદાહરણ છે.

દૌર્મનસ્યં નિરોદ્ધવ્યં વૈરાગ્યેણ પરેણ તુ તમસા રજસા ચૈવ સંસ્પૃષ્ટં દુર્મનઃ સ્મૃતમ્

મનનું દુઃખ ઊંચી વૈરાગ્યથી રોકવું જોઈએ; અંધકાર અને રજોગુણથી સ્પર્શાયેલી મનની દુઃખાવટને દુર્મનસ કહેવાય છે.

તદા મનસિ સંજાતં દૌર્મનસ્યમિતિ સ્મૃતમ્ હઠાત્સ્વીકરણં કૃત્વા યોગ્યાયોગ્યવિવેકતઃ

જ્યારે મનમાં દુઃખ આવે છે, ત્યારે તેને દુર્મનસ કહે છે; યોગ્ય અને અયોગ્યમાં ફરક કર્યા વિના જોરથી સ્વીકારી લેવું.

વિષયેષુ વિચિત્રેષુ જન્તોર્વિષયલોલતા અન્તરાયા ઇતિ ખ્યાતા યોગસ્યૈતે હિ યોગિનામ્

જીવમાં વિવિધ વિષયોની લાલસા અવરોધરૂપ છે; યોગીઓ માટે આ બધું યોગના અવરોધો છે.

અત્યન્તોત્સાહયુક્તસ્ય નશ્યન્તિ ન ચ સંશયઃ પ્રનષ્ટેષ્વન્તરાયેષુ દ્વિજાઃ પશ્ચાદ્ધિ યોગિનઃ

જેમાં અત્યંત ઉત્સાહ હોય છે, એ માટે આ અવરોધો નિશ્ચિતપણે નાશ પામે છે; હે દ્વિજો, જ્યારે અવરોધો દૂર થાય છે, ત્યારે યોગી આગળ વધે છે.

ઉપસર્ગાઃ પ્રવર્તન્તે સર્વે તે ઽસિદ્ધિસૂચકાઃ પ્રતિભા પ્રથમા સિદ્ધિર્ દ્વિતીયા શ્રવણા સ્મૃતા

બધી વિઘ્નો આવે છે, એ બધું અધૂરપના સંકેત છે; પ્રથમ સિદ્ધિ પ્રતિતિ છે, બીજી શ્રવણ કહેવાય છે.

વાર્ત્તા તૃતીયા વિપ્રેન્દ્રાસ્ તુરીયા ચેહ દર્શના આસ્વાદા પઞ્ચમી પ્રોક્તા વેદના ષષ્ઠિકા સ્મૃતા

ત્રીજી, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, માહિતી છે; ચોથી અહીં દર્શન છે; પાંચમી આસ્વાદ કહેવાય છે અને છઠ્ઠી અનુભવ કહેવાય છે.

સ્વલ્પષટ્સિદ્ધિસંત્યાગાત્ સિદ્ધિદાઃ સિદ્ધયો મુનેઃ પ્રતિભા પ્રતિભાવૃતિઃ પ્રતિભાવ ઇતિ સ્થિતિઃ

મુનિએ નાના પ્રકારની અદભુત શક્તિઓ પણ ત્યજી દે છે, ત્યારે સાચી સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે—જેમાં આત્મજ્ઞાન, જ્ઞાનની પ્રકટિ અને જ્ઞાનની અવસ્થા આવે છે.

બુદ્ધિર્વિવેચના વેદ્યં બુધ્યતે બુદ્ધિરુચ્યતે સૂક્ષ્મે વ્યવહિતે ઽતીતે વિપ્રકૃષ્ટે ત્વનાગતે

વિવેકને બુદ્ધિ કહે છે; જેનાથી જાણવાની વસ્તુ સમજાય છે, તેને બુદ્ધિ કહે છે—એ સૂક્ષ્મ હોય, છુપાયેલી હોય, ભૂતકાળની હોય, દૂર હોય કે આવનારી હોય.

સર્વત્ર સર્વદા જ્ઞાનં પ્રતિભાનુક્રમેણ તુ શ્રવણાત્સર્વશબ્દાનામ્ અપ્રયત્નેન યોગિનઃ

યોગીને સર્વત્ર અને સર્વ સમયે જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે, જે પ્રતીભા પછી આવે છે; તે બધા શબ્દો સાંભળીને સહેલાઈથી સમજાઈ જાય છે.

હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતાદીનાં ગુહ્યાનાં શ્રવણાદપિ સ્પર્શસ્યાધિગમો યસ્ તુ વેદના તૂપપાદિતા

ટૂંકા, લાંબા અને ખેંચાયેલા ધ્વનિ અને અન્ય ગુપ્ત અવાજો સાંભળવાથી સ્પર્શની પણ પ્રાપ્તિ થાય છે; આ જ અનુભવ કહેવાય છે.

દર્શનાદ્દિવ્યરૂપાણાં દર્શનં ચાપ્રયત્નતઃ સંવિદ્દિવ્યરસે તસ્મિન્ન્ આસ્વાદો હ્યપ્રયત્નતઃ

દિવ્ય રૂપોનું દર્શન થવાથી સહેલાઈથી દર્શન થાય છે; દિવ્ય રસની જ્ઞાનમાં સહજ આનંદ મળે છે.

વાર્ત્તા ચ દિવ્યગન્ધાનાં તન્માત્રા બુદ્ધિસંવિદા વિન્દન્તે યોગિનસ્તસ્માદ્ આબ્રહ્મભુવનં દ્વિજાઃ

બુદ્ધિની જ્ઞાનથી યોગીઓ સર્વત્ર—even બ્રહ્મા સુધીના લોકોમાં—દિવ્ય સુગંધના તત્ત્વને અનુભવે છે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ.

જગત્યસ્મિન્ હિ દેહસ્થં ચતુઃષષ્ટિગુણં સમમ્ ઔપસર્ગિકમ્ એતેષુ ગુણેષુ ગુણિતં દ્વિજાઃ

આ જગતમાં શરીરમાં ચૌસઠ ગુણો સમાન રીતે રહે છે, જે અવરોધોથી ઉત્પન્ન થાય છે; હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, એ બધા ગુણો એમાં ભેગા થયેલા છે.

સંત્યાજ્યં સર્વથા સર્વમ્ ઔપસર્ગિકમાત્મનઃ પૈશાચે પાર્થિવં ચાપ્યં રાક્ષસાનાં પુરે દ્વિજાઃ

શરીરે ઉત્પન્ન થતા બધા અવરોધજન્ય ગુણો, પિશાચ, પૃથ્વી અને જલથી સંબંધિત, અને રાક્ષસોના શહેરોમાં જે મળે છે—એ બધું હંમેશા ત્યજવું જોઈએ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ.

યાક્ષે તુ તૈજસં પ્રોક્તં ગાન્ધર્વે શ્વસનાત્મકમ્ ઐન્દ્રે વ્યોમાત્મકં સર્વં સૌમ્યે ચૈવ તુ માનસમ્

યક્ષલોકમાં અગ્નિતત્વ મુખ્ય છે; ગંધર્વલોકમાં વાયુતત્વ; ઇન્દ્રલોકમાં આકાશતત્વ અને સોમલોકમાં મનસ્વરૂપ તત્વ છે.

પ્રાજાપત્યે ત્વહઙ્કારં બ્રાહ્મે બોધમનુત્તમમ્ આદ્યે ચાષ્ટૌ દ્વિતીયે ચ તથા ષોડશરૂપકમ્

પ્રજાપતિલોકમાં અહંકાર છે; બ્રહ્મલોકમાં શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન છે; પ્રથમ લોકમાં આઠ રૂપો છે અને બીજામાં સોળ રૂપો છે.