લિઙ્ગપુરાણમ્

અલક્ષણમનિર્દેશ્યમ્ અણોરલ્પતરં શુભમ્ નિરાલમ્બમ્ અતર્ક્યં ચ વિનાશોત્પત્તિવર્જિતમ્

જે લક્ષણરહિત, વર્ણનથી પર, અત્યંત સૂક્ષ્મ, શુભ, આધારરહિત, કલ્પનાથી પર અને જન્મ-વિનાશથી રહિત છે.

કૈવલ્યં ચૈવ નિર્વાણં નિઃશ્રેયસમ્ અનુત્તમમ્ અમૃતં ચાક્ષરં બ્રહ્મ હ્ય્ અપુનર્ભવમ્ અદ્ભુતમ્

તે મુક્તિ, નિર્વાણ, સર્વોત્તમ કલ્યાણ, અમર, અક્ષય બ્રહ્મ અને પુનર્જન્મથી પર, અદ્ભુત છે.

મહાનન્દં પરાનન્દં યોગાનન્દમનામયમ્ હેયોપાદેયરહિતં સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરં શિવમ્

તે મહાન આનંદ, પરમ આનંદ, યોગનો આનંદ, દુઃખરહિત, ગ્રહણ-ત્યાગથી પર અને અત્યંત સૂક્ષ્મ એવા શિવ છે.

સ્વયંવેદ્યમવેદ્યં તચ્ છિવં જ્ઞાનમયં પરમ્ અતીન્દ્રિયમ્ અનાભાસં પરં તત્ત્વં પરાત્પરમ્

એ શિવ, જ્ઞાનમય, પોતે જ અનુભવાય છે, અજ્ઞેય છે, પરમ છે, ઇન્દ્રિયોથી પર છે, પ્રકાશરહિત છે અને સર્વોચ્ચ તત્વ છે.

સર્વોપાધિવિનિર્મુક્તં ધ્યાનગમ્યં વિચારતઃ અદ્વયં તમસશ્ચૈવ પરસ્તાત્સંસ્થિતં પરમ્

જે સર્વ ઉપાધિથી મુક્ત, ધ્યાન અને વિચારથી પ્રાપ્ત થાય છે, અદ્વિતીય છે અને અંધકારથી પર સ્થિત છે—એ પરમ છે.

મનસ્યેવં મહાદેવં હૃત્પદ્મે વાપિ ચિન્તયેત્ નાભૌ સદાશિવં ચાપિ સર્વદેવાત્મકં વિભુમ્

આ રીતે મનમાં કે હૃદયકમળમાં મહાદેવનું, નાભિમાં સદાશિવનું અને સર્વ દેવોના સ્વરૂપ એવા સર્વવ્યાપક ભગવાનનું ધ્યાન કરવું.

દેહમધ્યે શિવં દેવં શુદ્ધજ્ઞાનમયં વિભુમ્ કન્યસેનૈવ માર્ગેણ ચોદ્ઘાતેનાપિ શંકરમ્

શરીરનાં મધ્યમાં, શુદ્ધ જ્ઞાનરૂપ અને સર્વવ્યાપક એવા શિવનું ધ્યાન, કન્યાસા માર્ગે કે ઉર્ધ્વગતિ દ્વારા શંકર પર કરવું.

ક્રમશઃ કન્યસેનૈવ મધ્યમેનાપિ સુવ્રતઃ ઉત્તમેનાપિ વૈ વિદ્વાન્ કુમ્ભકેન સમભ્યસેત્

ક્રમશઃ કન્યાસા માર્ગે, મધ્યમ માર્ગે કે શ્રેષ્ઠ રીતથી, વિદ્વાન પુરુષે કુંભક સાથે અભ્યાસ કરવો.

દ્વાત્રિંશદ્ રેચયેદ્ધીમાન્ હૃદિ નાભૌ સમાહિતઃ રેચકં પૂરકં ત્યક્ત્વા કુમ્ભકં ચ દ્વિજોત્તમાઃ

હૃદય કે નાભિમાં એકાગ્ર રહી, બુદ્ધિમાન પુરુષે બત્રીસ વખત શ્વાસ છોડવો, શ્વાસ લેવું-છોડવું છોડીને કુંભકનો અભ્યાસ કરવો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

સાક્ષાત્સમરસેનૈવ દેહમધ્યે સ્મરેચ્છિવમ્ એકીભાવં સમેત્યૈવં તત્ર યદ્રસસમ્ભવમ્

સાક્ષાત્ સમરસતાથી, શરીરમાં શિવનું સ્મરણ કરવું, એકરૂપતા પ્રાપ્ત કરીને ત્યાં જે સાર મળે તેને અનુભવું.

આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ સાક્ષાત્સમરસે સ્થિતઃ ધારણા દ્વાદશાયામા ધ્યાનં દ્વાદશ ધારણમ્

જે વિદ્વાન સમરસતામાં સ્થિર છે, તે બ્રહ્માનંદને જાણે છે; ધારણા બાર માત્રાની, ધ્યાન બાર ધારણાનું ગણાય છે.

ધ્યાનં દ્વાદશકં યાવત્ સમાધિર્ અભિધીયતે અથવા જ્ઞાનિનાં વિપ્રાઃ સમ્પર્કાદેવ જાયતે

ધ્યાનના બાર તબક્કા સુધી જે અવસ્થા આવે છે, તેને સમાધિ કહે છે; અથવા, જ્ઞાનીઓ માટે તો, હે બ્રાહ્મણો, માત્ર સારા સંગથી પણ એ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે.

પ્રયત્નાદ્વા તયોસ્તુલ્યં ચિરાદ્વા હ્યચિરાદ્દ્વિજાઃ યોગાન્તરાયાસ્ તસ્યાથ જાયન્તે યુઞ્જતઃ પુનઃ

અથવા, પ્રયત્નથી બંને સમાન રીતે પ્રાપ્ત થાય છે, એ લાંબા સમય પછી હોય કે ટૂંકા સમયમાં, હે દ્વિજો; પણ સાધનામાં લાગેલા માટે યોગમાં અવરોધો ફરીથી ઉભા થાય છે.

નશ્યન્ત્ય્ અભ્યાસતસ્ તે ઽપિ પ્રણિધાનેન વૈ ગુરોઃ

એ અવરોધો પણ વારંવાર અભ્યાસ અને ગુરૂ પ્રત્યે ભક્તિથી નાશ પામે છે.

આલસ્યં પ્રથમં પશ્ચાદ્ વ્યાધિપીડા પ્રજાયતે પ્રમાદઃ સંશયસ્થાને ચિત્તસ્યેહાનવસ્થિતિઃ

પ્રથમ તો આળસ આવે છે, પછી રોગની પીડા થાય છે; બેદરકારી, શંકા અને મનની અસ્થિરતા પણ થાય છે.

અશ્રદ્ધાદર્શનં ભ્રાન્તિર્ દુઃખં ચ ત્રિવિધં તતઃ દૌર્મનસ્યમયોગ્યેષુ વિષયેષુ ચ યોગ્યતા

પછી શ્રદ્ધા ન હોવી, સાચું સમજાય નહીં, ભ્રમ થાય અને ત્રણ પ્રકારનું દુઃખ આવે છે; મન દુઃખી થાય છે, અનુકૂળ ન હોય તેવા વિષયોમાં અયોગ્યતા અને યોગ્ય વિષયોમાં યોગ્યતા રહે છે.

દશધાભિપ્રજાયન્તે મુનેર્યોગાન્તરાયકાઃ આલસ્યં ચાપ્રવૃત્તિશ્ ચ ગુરુત્વાત્કાયચિત્તયોઃ

મુનિ માટે યોગમાં અવરોધ દસ રીતે થાય છે: આળસ, કાર્યમાં ન લાગવું, શરીર અને મનનું ભારપણ.

વ્યાધયો ધાતુવૈષમ્યાત્ કર્મજા દોષજાસ્ તથા પ્રમાદસ્તુ સમાધેસ્તુ સાધનાનામ્ અભાવનમ્

શરીરનાં તત્વો બગડવાથી થતા રોગો, કર્મથી અને દોષથી થતા રોગો; અને બેદરકારી એ સમાધિ માટેના સાધનો પર વિચાર ન કરવો છે.

ઇદં વેત્યુભયસ્પૃક્તં વિજ્ઞાનં સ્થાનસંશયઃ અનવસ્થિતચિત્તત્વમ્ અપ્રતિષ્ઠા હિ યોગિનઃ

આ જ્ઞાન બંને તરફ વળે છે એટલે સ્થાન અંગે શંકા થાય છે; મન અસ્થિર રહેવું એટલે યોગી માટે સ્થિરતા ન હોવી.

લબ્ધાયામપિ ભૂમૌ ચ ચિત્તસ્ય ભવબન્ધનાત્ અશ્રદ્ધાભાવરહિતા વૃત્તિર્વૈ સાધનેષુ ચ

સ્થિતિ પ્રાપ્ત થયા પછી પણ, મનના બંધનને કારણે શ્રદ્ધા નથી રહેતી અને સાધનામાં સ્થિરતા રહેતી નથી.

સાધ્યે ચિત્તસ્ય હિ ગુરૌ જ્ઞાનાચારશિવાદિષુ વિપર્યયજ્ઞાનમિતિ ભ્રાન્તિદર્શનમ્ ઉચ્યતે

મન ગુરૂ, જ્ઞાન, વર્તન કે શિવ વગેરેમાં સ્થિર થાય ત્યારે, ખોટું જ્ઞાન એટલે ભ્રમિત દૃષ્ટિ કહેવાય છે.

અનાત્મન્યાત્મવિજ્ઞાનમ્ અજ્ઞાનાત્તસ્ય સંનિધૌ દુઃખમાધ્યાત્મિકં પ્રોક્તં તથા ચૈવાધિભૌતિકમ્

જ્યાં આત્મા નથી ત્યાં આત્માનું જ્ઞાન, અજ્ઞાનથી, એના સાનિધ્યમાં, આંતરિક દુઃખ કહેવાય છે; અને એ જ રીતે બહારથી થતું દુઃખ પણ થાય છે.

આધિદૈવિકમિત્યુક્તં ત્રિવિધં સહજં પુનઃ ઇચ્છાવિઘાતાત્સંક્ષોભશ્ ચેતસસ્તદુદાહૃતમ્

દૈવી કારણોથી થતું દુઃખ ત્રીજું કહેવાય છે અને આ ત્રણેય કુદરતી છે; ઇચ્છા પૂરી ન થાય ત્યારે મનમાં ઉથલપાથલ થાય છે, એ ઉદાહરણ છે.

દૌર્મનસ્યં નિરોદ્ધવ્યં વૈરાગ્યેણ પરેણ તુ તમસા રજસા ચૈવ સંસ્પૃષ્ટં દુર્મનઃ સ્મૃતમ્

મનનું દુઃખ ઊંચી વૈરાગ્યથી રોકવું જોઈએ; અંધકાર અને રજોગુણથી સ્પર્શાયેલી મનની દુઃખાવટને દુર્મનસ કહેવાય છે.

તદા મનસિ સંજાતં દૌર્મનસ્યમિતિ સ્મૃતમ્ હઠાત્સ્વીકરણં કૃત્વા યોગ્યાયોગ્યવિવેકતઃ

જ્યારે મનમાં દુઃખ આવે છે, ત્યારે તેને દુર્મનસ કહે છે; યોગ્ય અને અયોગ્યમાં ફરક કર્યા વિના જોરથી સ્વીકારી લેવું.

વિષયેષુ વિચિત્રેષુ જન્તોર્વિષયલોલતા અન્તરાયા ઇતિ ખ્યાતા યોગસ્યૈતે હિ યોગિનામ્

જીવમાં વિવિધ વિષયોની લાલસા અવરોધરૂપ છે; યોગીઓ માટે આ બધું યોગના અવરોધો છે.

અત્યન્તોત્સાહયુક્તસ્ય નશ્યન્તિ ન ચ સંશયઃ પ્રનષ્ટેષ્વન્તરાયેષુ દ્વિજાઃ પશ્ચાદ્ધિ યોગિનઃ

જેમાં અત્યંત ઉત્સાહ હોય છે, એ માટે આ અવરોધો નિશ્ચિતપણે નાશ પામે છે; હે દ્વિજો, જ્યારે અવરોધો દૂર થાય છે, ત્યારે યોગી આગળ વધે છે.

ઉપસર્ગાઃ પ્રવર્તન્તે સર્વે તે ઽસિદ્ધિસૂચકાઃ પ્રતિભા પ્રથમા સિદ્ધિર્ દ્વિતીયા શ્રવણા સ્મૃતા

બધી વિઘ્નો આવે છે, એ બધું અધૂરપના સંકેત છે; પ્રથમ સિદ્ધિ પ્રતિતિ છે, બીજી શ્રવણ કહેવાય છે.

વાર્ત્તા તૃતીયા વિપ્રેન્દ્રાસ્ તુરીયા ચેહ દર્શના આસ્વાદા પઞ્ચમી પ્રોક્તા વેદના ષષ્ઠિકા સ્મૃતા

ત્રીજી, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, માહિતી છે; ચોથી અહીં દર્શન છે; પાંચમી આસ્વાદ કહેવાય છે અને છઠ્ઠી અનુભવ કહેવાય છે.