લિઙ્ગપુરાણમ્

પુષ્કરં ચાન્તરિક્ષં વૈ રથનીડશ્ ચ મન્દરઃ અસ્તાદ્રિરુદયાદ્રિશ્ ચ ઉભૌ તૌ કૂબરૌ સ્મૃતૌ

રથનું મધ્ય સ્થાન એટલે અંતરિક્ષ હતું, રથનું દાંડો મંદર પર્વત હતો; પશ્ચિમ અને પૂર્વ પર્વતો બંનેને ધુરા માનવામાં આવ્યા હતા.

અધિષ્ઠાનં મહામેરુર્ આશ્રયાઃ કેસરાચલાઃ વેગઃ સંવત્સરસ્તસ્ય અયને ચક્રસંગમૌ

મહામેરુ એ આધાર છે, કેસર પર્વતો એ આધારરૂપ છે, તેનું ગતિ વર્ષ છે અને આયન એ તેના ચક્રના સંધિબિંદુઓ છે.

મુહૂર્તા બન્ધુરાસ્તસ્ય શમ્યાશ્ચૈવ કલાઃ સ્મૃતાઃ તસ્ય કાષ્ઠાઃ સ્મૃતા ઘોણા ચાક્ષદણ્ડાઃ ક્ષણાશ્ ચ વૈ

મુહૂર્તો એ તેના બંધુરા કહેવાય છે, શમ્યાઓ એટલે કલાઓ છે, તેના ભાગોને કાંઠા કહે છે, ઘોણા એ ધુરા છે અને ક્ષણો એ દંડ છે.

નિમેષાશ્ચાનુકર્ષાશ્ ચ ઈષા ચાસ્ય લવાઃ સ્મૃતાઃ દ્યૌર્વરૂથં રથસ્યાસ્ય સ્વર્ગમોક્ષાવુભૌ ધ્વજૌ

નિમેષ અને અનુકર્ષ એ તેના ભાગ છે, ઈષા એ લવ કહેવાય છે, આકાશ એ છાપરું છે અને સ્વર્ગ તથા મોક્ષ એ બે ધ્વજ છે.

ધર્મો વિરાગો દણ્ડો ઽસ્ય યજ્ઞા દણ્ડાશ્રયાઃ સ્મૃતાઃ દક્ષિણાઃ સંધયસ્તસ્ય લોહાઃ પઞ્ચાશદગ્નયઃ

ધર્મ, વૈરાગ્ય અને દંડ એ તેના દંડ છે; યજ્ઞો એ દંડ આધારિત છે; દક્ષિણાઓ એ સંધિ છે અને પચાસ અગ્નિઓ એ તેના ધાતુ છે.

યુગાન્તકોટી તૌ તસ્ય ધર્મકામાવુભૌ સ્મૃતૌ ઈષાદણ્ડસ્તથાવ્યક્તં બુદ્ધિસ્તસ્યૈવ નડ્વલઃ

યુગના બે છેડે ધર્મ અને કામ કહેવાય છે; માર્ગદર્શક દંડ અવ્યક્ત છે અને બુદ્ધિ એ તેની વાંસની લાકડી છે.

કોણસ્ તથા હ્યહઙ્કારો ભૂતાનિ ચ બલં સ્મૃતમ્ ઇન્દ્રિયાણિ ચ તસ્યૈવ ભૂષણાનિ સમન્તતઃ

કોણ એ અહંકાર છે, ભૂતો એ તેની શક્તિ છે અને ઇન્દ્રિયો એ ચારેય બાજુએ તેની શોભા છે.

શ્રદ્ધા ચ ગતિરસ્યૈવ વેદાસ્તસ્ય હયાઃ સ્મૃતાઃ પદાનિ ભૂષણાન્યેવ ષડઙ્ગાન્યુપભૂષણમ્

શ્રદ્ધા અને ગતિ એ તેની પોતાની છે; વેદો તેના ઘોડા કહેવાય છે; અંગો એ શણગાર છે અને છ અંગો એ તેની વધારાની શોભા છે.

પુરાણન્યાયમીમાંસાધર્મશાસ્ત્રાણિ સુવ્રતાઃ વાલાશ્રયાઃ પટાશ્ચૈવ સર્વલક્ષણસંયુતાઃ

પુરાણ, ન્યાય, મીમાંસા અને ધર્મશાસ્ત્રો, હે સદ્ગુણીઓ, એ વાલા આધારિત પટ છે, અને તેમાં સર્વ લક્ષણો છે.

મન્ત્રા ઘણ્ટાઃ સ્મૃતાસ્તેષાં વર્ણાઃ પાદાસ્તથાશ્રમાઃ અવચ્છેદો હ્યનન્તસ્તુ સહસ્રફણભૂષિતઃ

મંત્રો એ તેની ઘંટીઓ છે, અક્ષરો એ પગ છે અને આશ્રમો એ આધાર છે; તેની સીમા અનંત છે, હજારો ફણીઓથી શોભાયમાન છે.

દિશઃ પાદા રથસ્યાસ્ય તથા ચોપદિશશ્ ચ હ પુષ્કરાદ્યાઃ પતાકાશ્ ચ સૌવર્ણા રત્નભૂષિતાઃ

દિશાઓ એ રથના ચક્ર છે, તેમ જ ઉપદિશાઓ પણ; કમળ વગેરે સોનાના અને રત્નોથી શોભિત ધ્વજ છે.

સમુદ્રાસ્તસ્ય ચત્વારો રથકમ્બલિકાઃ સ્મૃતાઃ ગઙ્ગાદ્યાઃ સરિતઃ શ્રેષ્ઠાઃ સર્વાભરણભૂષિતાઃ

ચાર મહાસાગરો તેના રથની દોરીઓ કહેવાય છે; ગંગા વગેરે શ્રેષ્ઠ નદીઓ સર્વે શણગારથી શોભાયમાન છે.

ચામરાસક્તહસ્તાગ્રાઃ સર્વાઃ સ્ત્રીરૂપશોભિતાઃ તત્રતત્ર કૃતસ્થાનાઃ શોભયાંચક્રિરે રથમ્

બધી સ્ત્રીઓ, હાથમાં ચામર ધારણ કરી, સુંદર રૂપે સજ્જ, અહીં ત્યાં ઉભી રહી રથને શોભાવતી હતી.

આવહાદ્યાસ્ તથા સપ્ત સોપાનં હૈમમુત્તમમ્ સારથિર્ભગવાન્બ્રહ્મા દેવાભીષુધરાઃ સ્મૃતાઃ

સાત શ્રેષ્ઠ સોનાના પગથિયા છે; રથચાલક ભગવાન બ્રહ્મા છે અને દેવતાઓ શસ્ત્રધારી કહેવાય છે.

પ્રતોદો બ્રહ્મણસ્તસ્ય પ્રણવો બ્રહ્મદૈવતમ્ લોકાલોકાચલસ્તસ્ય સસોપાનઃ સમન્તતઃ

પ્રતોડ બ્રહ્મ છે; પ્રણવ એ બ્રહ્મનું દૈવત છે; લોકાલોક પર્વત તેના ચારેય બાજુ પગથિયા છે.

વિષમશ્ ચ તદા બાહ્યો માનસાદ્રિઃ સુશોભનઃ નાસાઃ સમન્તતસ્તસ્ય સર્વ એવાચલાઃ સ્મૃતાઃ

બાહ્ય મનપર્વત અતિ સુંદર છે; તેની આસપાસના બધા પર્વતો તેની નાક તરીકે ઓળખાય છે.

તલાઃ કપોતાઃ કાપોતાઃ સર્વે તલનિવાસિનઃ મેરુરેવ મહાછત્રં મન્દરઃ પાર્શ્વડિણ્ડિમઃ

તલ, કપોત અને કાપોત — બધા તલવાસીઓ છે; મેરુ એ મહા છત્ર છે અને મંદર એ બાજુનો ઢોલ છે.

શૈલેન્દ્રઃ કાર્મુકં ચૈવ જ્યા ભુજઙ્ગાધિપઃ સ્વયમ્ કાલરાત્ર્યા તથૈવેહ તથેન્દ્રધનુષા પુનઃ

પર્વતરાજ એ ધનુષ્ય છે, જ્યા એ સાપોના સ્વામી છે; કાળરાત્રિ અને ઇન્દ્રધનુષ્ય પણ તેની ધનુષ્યડોર છે.

ઘણ્ટા સરસ્વતી દેવી ધનુષઃ શ્રુતિરૂપિણી ઇષુર્વિષ્ણુર્મહાતેજાઃ શલ્યં સોમઃ શરસ્ય ચ

ઘંટ એ દેવી સરસ્વતી છે, જે વેદરૂપ છે; બાણ એ તેજસ્વી વિષ્ણુ છે અને બાણનું શલ્ય સોમ છે.

કાલાગ્નિસ્તચ્છરસ્યૈવ સાક્ષાત્તીક્ષ્ણઃ સુદારુણઃ અનીકં વિષસમ્ભૂતં વાયવો વાજકાઃ સ્મૃતાઃ

કાળની અગ્નિ, જે અત્યંત તીવ્ર અને ભયાનક છે, એ જ તેનું મુખ છે; અને ઝેરથી ઉત્પન્ન થયેલી પવનો તેના ઘોડા ગણાય છે.

એવં કૃત્વા રથં દિવ્યં કાર્મુકં ચ શરં તથા સારથિં જગતાં ચૈવ બ્રહ્માણં પ્રભુમીશ્વરમ્

આ રીતે દૈવી રથ, ધનુષ્ય, બાણ, સારથિ અને જગતના સ્વામી બ્રહ્માને તૈયાર કર્યા પછી,

આરુરોહ રથં દિવ્યં રણમણ્ડનધૃગ્ ભવઃ સર્વદેવગણૈર્યુક્તં કમ્પયન્નિવ રોદસી

ભવ એ યુદ્ધ માટે શોભાયમાન એવા દૈવી રથ પર ચઢ્યા, જેમાં સર્વ દેવતાઓ જોડાયેલા હતા, જાણે આકાશ અને ધરતી હલાવી નાખે છે.

ઋષિભિઃ સ્તૂયમાનશ્ ચ વન્દ્યમાનશ્ ચ બન્દિભિઃ ઉપનૃત્તશ્ચાપ્સરસાં ગણૈર્નૃત્યવિશારદૈઃ

ઋષિઓ દ્વારા સ્તુતિ પામતા, ભટ્ટો દ્વારા વંદિત થતા અને નૃત્યકલા જાણનારી અપ્સરાઓના સમૂહોથી ઘેરાયેલા,

સુશોભમાનો વરદઃ સમ્પ્રેક્ષ્યૈવ ચ સારથિમ્ તસ્મિન્નારોહતિ રથં કલ્પિતં લોકસંભૃતમ્

વરદાન આપનાર ભગવાન તેજથી ઝગમગાવતા, રથમાં ચડતા સમયે સારથિને જોઈ રહ્યા હતા; એ રથ જગતના જીવોથી ભરેલો અને તૈયાર કરેલો હતો.

શિરોભિઃ પતિતા ભૂમીં તુરગા વેદસંભવાઃ અથાધસ્તાદ્રથસ્યાસ્ય ભગવાન્ ધરણીધરઃ

વેદમાંથી જન્મેલા ઘોડાઓ તેમના માથાથી જમીન પર પડી ગયા; ત્યારે ભગવાન, ધરતીના આધાર, તેમના રથની નીચે દેખાયા.

વૃષેન્દ્રરૂપી ચોત્થાપ્ય સ્થાપયામાસ વૈ ક્ષણમ્ ક્ષણાન્તરે વૃષેન્દ્રો ઽપિ જાનુભ્યામગમદ્ધરામ્

ત્યારે વૃષભરાજા રૂપ ધારણ કરીને ભગવાને ઘોડાઓને ઊભા કર્યા, પણ થોડી જ વારમાં વૃષભરાજા ફરી ઘૂંટણીએ જમીન પર પડ્યા.

અભીષુહસ્તો ભગવાન્ ઉદ્યમ્ય ચ હયાન્ વિભુઃ સ્થાપયામાસ દેવસ્ય વચનાદ્વૈ રથં શુભમ્

ભગવાને હાથમાં બાણ લઈને, ઘોડાઓને ઊભા કર્યા અને દેવના આજ્ઞાથી શુભ રથને સ્થિર કર્યો.

તતો ઽશ્વાંશ્ચોદયામાસ મનોમારુતરંહસઃ પુરાણ્યુદ્દિશ્ય ખસ્થાનિ દાનવાનાં તરસ્વિનામ્

પછી તેમણે મન અને પવન જેટલા ઝડપી એવા ઘોડાઓને, આકાશમાં રહેલા પ્રાચીન અને શક્તિશાળી દાનવો તરફ દોડાવ્યા.

અથાહ ભગવાન્ રુદ્રો દેવાનાલોક્ય શઙ્કરઃ પશૂનામાધિપત્યં મે દત્તં હન્મિ તતો ઽસુરાન્

ત્યારે ભગવાન રુદ્રે, દેવતાઓને જોઈને કહ્યું: 'મને સર્વ પ્રાણીઓ પર અધિપત્ય મળ્યું છે; તેથી હવે હું અસુરોને સંહારું છું.'