લિઙ્ગપુરાણમ્

ત્રિકોણં ચ તથાગ્નેયં સૌમ્યં સૌરં સ્વશક્તિભિઃ સૌરં સૌમ્ય તથાગ્નેયમ્ અથ વાનુક્રમેણ તુ

અને અગ્નિપ્રદેશનું ત્રિકોણ, ચંદ્રમય, સૂર્યમય, તેમની પોતાની શક્તિઓ સાથે; સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિનું ક્રમશઃ ધ્યાન કરે—

આગ્નેયં ચ તતઃ સૌરં સૌમ્યમેવં વિધાનતઃ અગ્નેરધઃ પ્રકલ્પ્યૈવં ધર્માદીનાં ચતુષ્ટયમ્

પહેલા અગ્નિમય, પછી સૂર્યમય, પછી ચંદ્રમય આ રીતે, અગ્નિપ્રદેશની નીચે ગોઠવીને, ધર્માદિ ચાર વિભાગોનું પણ ધ્યાન કરે—

ગુણત્રયં ક્રમેણૈવ મણ્ડલોપરિ ભાવયેત્ સત્ત્વસ્થં ચિન્તયેદ્રુદ્રં સ્વશક્ત્યા પરિમણ્ડિતમ્

મંડળ ઉપર ક્રમશઃ ત્રણ ગુણોનું ધ્યાન કરીને, સત્વગુણમાં સ્થિર રહી, પોતાની શક્તિથી ઘેરાયેલા રુદ્રનું ધ્યાન કરે.

નાભૌ વાથ ગલે વાપિ ભ્રૂમધ્યે વા યથાવિધિ લલાટફલિકાયાં વા મૂર્ધ્નિ ધ્યાનં સમાચરેત્

ધ્યાન યોગ્ય રીતે નાભિમાં, ગળામાં, ભ્રૂમધ્યમાં, કપાળના મધ્યમાં કે મસ્તક પર કરવું જોઈએ.

દ્વિદલે ષોડશારે વા દ્વાદશારે ક્રમેણ તુ દશારે વા ષડસ્રે વા ચતુરસ્રે સ્મરેચ્છિવમ્

શિવજીનું સ્મરણ બે પાંખડાવાળાં, સોળ કિરણવાળાં, બાર કિરણવાળાં, દસ કિરણવાળાં, છકોણાં કે ચતુરસ્ર કમળમાં કરવું જોઈએ.

કનકાભે તથાગારસંનિભે સુસિતે ઽપિ વા દ્વાદશાદિત્યસંકાશે ચન્દ્રબિમ્બસમે ઽપિ વા

કમળ સોનાની જેમ તેજસ્વી હોય, મહેલ જેવું ભાસે, શુદ્ધ સફેદ હોય, બાર સૂર્ય જેટલું તેજ ધરાવતું હોય કે ચાંદની જેમ શાંત હોય—

વિદ્યુત્કોટિનિભે સ્થાને ચિન્તયેત્પરમેશ્વરમ્ અગ્નિવર્ણે ઽથવા વિદ્યુદ્ વલયાભે સમાહિતઃ

કે વીજળીના ઝલક જેવું સ્થાન હોય, ત્યાં પરમેશ્વરનું ધ્યાન કરવું; અથવા અગ્નિ જેવા રંગમાં કે વીજળીના વર્તુળમાં એકાગ્રતાથી ધ્યાન કરવું.

વજ્રકોટિપ્રભે સ્થાને પદ્મરાગનિભે ઽપિ વા નીલલોહિતબિમ્બે વા યોગી ધ્યાનં સમભ્યસેત્

વજ્રની ટોચ જેવું તેજ ધરાવતું, પદ્મરાગ જેવું લાલ, કે નીલાં-લાલ વર્તુળમાં યોગીએ ધ્યાન કરવું જોઈએ.

મહેશ્વરં હૃદિ ધ્યાયેન્ નાભિપદ્મે સદાશિવમ્ ચન્દ્રચૂડં લલાટે તુ ભ્રૂમધ્યે શંકરં સ્વયમ્

હૃદયમાં મહેશ્વરનું, નાભિના કમળમાં સદાશિવનું, કપાળ પર ચંદ્રશિખરવાળાનું અને ભ્રૂમધ્યમાં શંકરનું ધ્યાન કરવું.

દિવ્યે ચ શાશ્વતસ્થાને શિવધ્યાનં સમભ્યસેત્ નિર્મલં નિષ્કલં બ્રહ્મ સુશાન્તં જ્ઞાનરૂપિણમ્

દિવ્ય અને શાશ્વત સ્થાને, શુદ્ધ, નિષ્કલ, શાંત અને જ્ઞાનરૂપ એવા શિવનું ધ્યાન કરવું.

અલક્ષણમનિર્દેશ્યમ્ અણોરલ્પતરં શુભમ્ નિરાલમ્બમ્ અતર્ક્યં ચ વિનાશોત્પત્તિવર્જિતમ્

જે લક્ષણરહિત, વર્ણનથી પર, અત્યંત સૂક્ષ્મ, શુભ, આધારરહિત, કલ્પનાથી પર અને જન્મ-વિનાશથી રહિત છે.

કૈવલ્યં ચૈવ નિર્વાણં નિઃશ્રેયસમ્ અનુત્તમમ્ અમૃતં ચાક્ષરં બ્રહ્મ હ્ય્ અપુનર્ભવમ્ અદ્ભુતમ્

તે મુક્તિ, નિર્વાણ, સર્વોત્તમ કલ્યાણ, અમર, અક્ષય બ્રહ્મ અને પુનર્જન્મથી પર, અદ્ભુત છે.

મહાનન્દં પરાનન્દં યોગાનન્દમનામયમ્ હેયોપાદેયરહિતં સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરં શિવમ્

તે મહાન આનંદ, પરમ આનંદ, યોગનો આનંદ, દુઃખરહિત, ગ્રહણ-ત્યાગથી પર અને અત્યંત સૂક્ષ્મ એવા શિવ છે.

સ્વયંવેદ્યમવેદ્યં તચ્ છિવં જ્ઞાનમયં પરમ્ અતીન્દ્રિયમ્ અનાભાસં પરં તત્ત્વં પરાત્પરમ્

એ શિવ, જ્ઞાનમય, પોતે જ અનુભવાય છે, અજ્ઞેય છે, પરમ છે, ઇન્દ્રિયોથી પર છે, પ્રકાશરહિત છે અને સર્વોચ્ચ તત્વ છે.

સર્વોપાધિવિનિર્મુક્તં ધ્યાનગમ્યં વિચારતઃ અદ્વયં તમસશ્ચૈવ પરસ્તાત્સંસ્થિતં પરમ્

જે સર્વ ઉપાધિથી મુક્ત, ધ્યાન અને વિચારથી પ્રાપ્ત થાય છે, અદ્વિતીય છે અને અંધકારથી પર સ્થિત છે—એ પરમ છે.

મનસ્યેવં મહાદેવં હૃત્પદ્મે વાપિ ચિન્તયેત્ નાભૌ સદાશિવં ચાપિ સર્વદેવાત્મકં વિભુમ્

આ રીતે મનમાં કે હૃદયકમળમાં મહાદેવનું, નાભિમાં સદાશિવનું અને સર્વ દેવોના સ્વરૂપ એવા સર્વવ્યાપક ભગવાનનું ધ્યાન કરવું.

દેહમધ્યે શિવં દેવં શુદ્ધજ્ઞાનમયં વિભુમ્ કન્યસેનૈવ માર્ગેણ ચોદ્ઘાતેનાપિ શંકરમ્

શરીરનાં મધ્યમાં, શુદ્ધ જ્ઞાનરૂપ અને સર્વવ્યાપક એવા શિવનું ધ્યાન, કન્યાસા માર્ગે કે ઉર્ધ્વગતિ દ્વારા શંકર પર કરવું.

ક્રમશઃ કન્યસેનૈવ મધ્યમેનાપિ સુવ્રતઃ ઉત્તમેનાપિ વૈ વિદ્વાન્ કુમ્ભકેન સમભ્યસેત્

ક્રમશઃ કન્યાસા માર્ગે, મધ્યમ માર્ગે કે શ્રેષ્ઠ રીતથી, વિદ્વાન પુરુષે કુંભક સાથે અભ્યાસ કરવો.

દ્વાત્રિંશદ્ રેચયેદ્ધીમાન્ હૃદિ નાભૌ સમાહિતઃ રેચકં પૂરકં ત્યક્ત્વા કુમ્ભકં ચ દ્વિજોત્તમાઃ

હૃદય કે નાભિમાં એકાગ્ર રહી, બુદ્ધિમાન પુરુષે બત્રીસ વખત શ્વાસ છોડવો, શ્વાસ લેવું-છોડવું છોડીને કુંભકનો અભ્યાસ કરવો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

સાક્ષાત્સમરસેનૈવ દેહમધ્યે સ્મરેચ્છિવમ્ એકીભાવં સમેત્યૈવં તત્ર યદ્રસસમ્ભવમ્

સાક્ષાત્ સમરસતાથી, શરીરમાં શિવનું સ્મરણ કરવું, એકરૂપતા પ્રાપ્ત કરીને ત્યાં જે સાર મળે તેને અનુભવું.

આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ સાક્ષાત્સમરસે સ્થિતઃ ધારણા દ્વાદશાયામા ધ્યાનં દ્વાદશ ધારણમ્

જે વિદ્વાન સમરસતામાં સ્થિર છે, તે બ્રહ્માનંદને જાણે છે; ધારણા બાર માત્રાની, ધ્યાન બાર ધારણાનું ગણાય છે.

ધ્યાનં દ્વાદશકં યાવત્ સમાધિર્ અભિધીયતે અથવા જ્ઞાનિનાં વિપ્રાઃ સમ્પર્કાદેવ જાયતે

ધ્યાનના બાર તબક્કા સુધી જે અવસ્થા આવે છે, તેને સમાધિ કહે છે; અથવા, જ્ઞાનીઓ માટે તો, હે બ્રાહ્મણો, માત્ર સારા સંગથી પણ એ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે.

પ્રયત્નાદ્વા તયોસ્તુલ્યં ચિરાદ્વા હ્યચિરાદ્દ્વિજાઃ યોગાન્તરાયાસ્ તસ્યાથ જાયન્તે યુઞ્જતઃ પુનઃ

અથવા, પ્રયત્નથી બંને સમાન રીતે પ્રાપ્ત થાય છે, એ લાંબા સમય પછી હોય કે ટૂંકા સમયમાં, હે દ્વિજો; પણ સાધનામાં લાગેલા માટે યોગમાં અવરોધો ફરીથી ઉભા થાય છે.

નશ્યન્ત્ય્ અભ્યાસતસ્ તે ઽપિ પ્રણિધાનેન વૈ ગુરોઃ

એ અવરોધો પણ વારંવાર અભ્યાસ અને ગુરૂ પ્રત્યે ભક્તિથી નાશ પામે છે.

આલસ્યં પ્રથમં પશ્ચાદ્ વ્યાધિપીડા પ્રજાયતે પ્રમાદઃ સંશયસ્થાને ચિત્તસ્યેહાનવસ્થિતિઃ

પ્રથમ તો આળસ આવે છે, પછી રોગની પીડા થાય છે; બેદરકારી, શંકા અને મનની અસ્થિરતા પણ થાય છે.

અશ્રદ્ધાદર્શનં ભ્રાન્તિર્ દુઃખં ચ ત્રિવિધં તતઃ દૌર્મનસ્યમયોગ્યેષુ વિષયેષુ ચ યોગ્યતા

પછી શ્રદ્ધા ન હોવી, સાચું સમજાય નહીં, ભ્રમ થાય અને ત્રણ પ્રકારનું દુઃખ આવે છે; મન દુઃખી થાય છે, અનુકૂળ ન હોય તેવા વિષયોમાં અયોગ્યતા અને યોગ્ય વિષયોમાં યોગ્યતા રહે છે.

દશધાભિપ્રજાયન્તે મુનેર્યોગાન્તરાયકાઃ આલસ્યં ચાપ્રવૃત્તિશ્ ચ ગુરુત્વાત્કાયચિત્તયોઃ

મુનિ માટે યોગમાં અવરોધ દસ રીતે થાય છે: આળસ, કાર્યમાં ન લાગવું, શરીર અને મનનું ભારપણ.

વ્યાધયો ધાતુવૈષમ્યાત્ કર્મજા દોષજાસ્ તથા પ્રમાદસ્તુ સમાધેસ્તુ સાધનાનામ્ અભાવનમ્

શરીરનાં તત્વો બગડવાથી થતા રોગો, કર્મથી અને દોષથી થતા રોગો; અને બેદરકારી એ સમાધિ માટેના સાધનો પર વિચાર ન કરવો છે.

ઇદં વેત્યુભયસ્પૃક્તં વિજ્ઞાનં સ્થાનસંશયઃ અનવસ્થિતચિત્તત્વમ્ અપ્રતિષ્ઠા હિ યોગિનઃ

આ જ્ઞાન બંને તરફ વળે છે એટલે સ્થાન અંગે શંકા થાય છે; મન અસ્થિર રહેવું એટલે યોગી માટે સ્થિરતા ન હોવી.