લિઙ્ગપુરાણમ્

ખ્યાયતે યત્ત્વિતિ ખ્યાતિર્ જ્ઞાનાદિભિર્ અનેકશઃ સર્વતત્ત્વાધિપઃ સર્વં વિજાનાતિ યદીશ્વરઃ

ખ્યાતિ એ છે જેના દ્વારા અનેક રીતે જ્ઞાનથી કંઈક જાણી શકાય છે; ઈશ્વર સર્વ તત્ત્વનો સ્વામી છે, જે બધું જાણે છે.

મનુતે મન્યતે યસ્માન્ મતિર્મતિમતાંવરાઃ અર્થં બોધયતે યચ્ચ બુધ્યતે બુદ્ધિરુચ્યતે

મતિ એ છે જેના દ્વારા મનુષ્ય વિચારે છે, હે વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ; જે અર્થ સમજાવે છે તેને બુદ્ધિ કહે છે.

અસ્યા બુદ્ધેઃ પ્રસાદસ્તુ પ્રાણાયામેન સિધ્યતિ દોષાન્વિનિર્દહેત્સર્વાન્ પ્રાણાયામાદસૌ યમી

આ બુદ્ધિની પ્રસાદી પ્રાણાયામથી પ્રાપ્ત થાય છે; પ્રાણાયામથી સર્વ દોષો પર નિયંત્રણ આવે છે — તેને યમ કહે છે.

પાતકં ધારણાભિસ્તુ પ્રત્યાહારેણ નિર્દહેત્ વિષયાન્વિષવદ્ધ્યાત્વા ધ્યાનેનાનીશ્વરાન્ ગુણાન્

ધારણા અને પ્રતિાહારથી પાપ નાશ પામે છે; વિષયોને વિષ સમજીને, ઈશ્વરતા વિનાના ગુણોમાં ધ્યાન કરવું જોઈએ.

સમાધિના યતિશ્રેષ્ઠાઃ પ્રજ્ઞાવૃદ્ધિં વિવર્ધયેત્ સ્થાનં લબ્ધ્વૈવ કુર્વીત યોગાષ્ટાઙ્ગાનિ વૈ ક્રમાત્

સમાધિથી શ્રેષ્ઠ યતિઓએ પ્રજ્ઞાની વૃદ્ધિ કરવી જોઈએ; યોગ્ય અવસ્થા પ્રાપ્ત કરીને, યોગના આઠ અંગો ક્રમશઃ અનુસરવા જોઈએ.

લબ્ધ્વાસનાનિ વિધિવદ્ યોગસિદ્ધ્યર્થમ્ આત્મવિત્ આદેશકાલે યોગસ્ય દર્શનં હિ ન વિદ્યતે

યોગની સિદ્ધિ માટે યોગ્ય રીતે આસન પ્રાપ્ત કર્યા પછી, આત્માનું જ્ઞાન ધરાવનાર યોગ્ય સમયે જ યોગનું દર્શન કરે છે, અયોગ્ય સમયે નહિ.

અગ્ન્યભ્યાસે જલે વાપિ શુષ્કપર્ણચયે તથા જન્તુવ્યાપ્તે શ્મશાને ચ જીર્ણગોષ્ઠે ચતુષ્પથે

અગ્નિ સાધનામાં, પાણીમાં, સુકાં પાંદડાંના ઢગલામાં, જીવજંતુઓથી ભરેલા સ્થળે, સ્મશાનમાં, જૂના ગૌશાળામાં કે ચાર રસ્તા પર—

સશબ્દે સભયે વાપિ ચૈત્યવલ્મીકસંચયે અશુભે દુર્જનાક્રાન્તે મશકાદિસમન્વિતે

શબ્દથી ભરેલા કે ભયજનક સ્થળે, વાંદળીયાના ઢગલામાં, અશુદ્ધ સ્થળે, દુષ્ટ લોકોથી ઘેરાયેલા કે મચ્છર વગેરેથી ભરેલા સ્થળે—

નાચરેદ્દેહબાધાયાં દૌર્મનસ્યાદિસમ્ભવે સુગુપ્તે તુ શુભે રમ્યે ગુહાયાં પર્વતસ્ય તુ

શરીર દુઃખે કે મનમાં કલેશ હોય ત્યાં યોગનો અભ્યાસ કરવો નહિ. પણ સારી રીતે છુપાયેલા, શુભ અને મનોહર સ્થળે, જેમ કે પર્વતની ગુફામાં—

ભવક્ષેત્રે સુગુપ્તે વા ભવારામે વને ઽપિ વા ગૃહે તુ સુશુભે દેશે વિજને જન્તુવર્જિતે

ખેતરમાં, સારી રીતે છુપાયેલા સ્થળે, મન ભાવે એવા વનમાં, કે ઘરમાં પણ ખૂબ શુભ અને એકાંત, જીવજંતુઓથી રહિત સ્થળે—

અત્યન્તનિર્મલે સમ્યક્ સુપ્રલિપ્તે વિચિત્રિતે દર્પણોદરસંકાશે કૃષ્ણાગરુસુધૂપિતે

સર્વથા શુદ્ધ, સારી રીતે લિપેલા, સુંદર રીતે સજાવેલા, દર્પણની અંદર જેવી ચમક ધરાવતા અને કૃષ્ણાગરૂની સુગંધથી સુગંધિત સ્થળે—

નાનાપુષ્પસમાકીર્ણે વિતાનોપરિ શોભિતે ફલપલ્લવમૂલાઢ્યે કુશપુષ્પસમન્વિતે

વિવિધ ફૂલોથી શોભાયમાન, ઉપર છતાવાળી શોભા ધરાવતું, ફળ અને કોમળ પાંદડાંથી સમૃદ્ધ, કુશ અને ફૂલો વડે સજ્જ—

સમાસનસ્થો યોગાઙ્ગાન્ય્ અભ્યસેદ્ધૃષિતઃ સ્વયમ્ પ્રણિપત્ય ગુરું પશ્ચાદ્ ભવં દેવીં વિનાયકમ્

યોગી યોગ્ય રીતે આસન પર બેસી, પ્રથમ ગુરુને વંદન કરે, પછી ભવ, દેવી અને વિનાયકને વંદન કરીને યોગના અંગોનું મનથી અભ્યાસ કરે.

યોગીશ્વરાન્ સશિષ્યાંશ્ ચ યોગં યુઞ્જીત યોગવિત્ આસનં સ્વસ્તિકં બદ્ધ્વા પદ્મમર્ધાસનં તુ વા

યોગ જાણનાર યોગીશ્વરો અને તેમના શિષ્યોની હાજરીમાં, સ્વસ્તિક, બંધ, પદ્મ અથવા અર્ધપદ્મ આસન ધારણ કરીને યોગમાં તલીન થાય.

સમજાનુસ્ તથા ધીમાન્ એકજાનુરથાપિવા સમં દૃઢાસનો ભૂત્વા સંહૃત્ય ચરણાવુભૌ

બંને ઘૂંટણ સરખા રાખીને, અથવા એક ઘૂંટણ પણ રાખી, દૃઢ અને સ્થિર આસન ધારણ કરીને, બંને પગને જોડીને—

સંવૃતાસ્યોપબદ્ધાક્ષ ઉરો વિષ્ટભ્ય ચાગ્રતઃ પાર્ષ્ણિભ્યાં વૃષણૌ રક્ષંસ્ તથા પ્રજનનં પુનઃ

મોઢું બંધ રાખીને, આંખો નિયંત્રિત કરીને, છાતી સીધી રાખી, એડી વડે વૃષણને અને પુરૂષેન્દ્રિયને સુરક્ષિત રાખી—

કિંચિદુન્નામિતશિર દન્તૈર્દન્તાન્ન સંસ્પૃશેત્ સમ્પ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્

માથું થોડું ઊંચું રાખીને, દાંતને દાંત સાથે ન લગાડીને, પોતાની નાકના ટોચ પર દ્રષ્ટિ રાખીને, ચારે બાજુ નજર ન ફેરવી—

તમઃ પ્રચ્છાદ્ય રજસા રજઃ સત્ત્વેન છાદયેત્ તતઃ સત્ત્વસ્થિતો ભૂત્વા શિવધ્યાનં સમભ્યસેત્

અંધકારને રજોગુણથી ઢાંકી, રજોગુણને સત્વગુણથી ઢાંકી, પછી સત્વગુણમાં સ્થિર રહીને શિવનું ધ્યાન કરવું.

ઓંકારવાચ્યં પરમં શુદ્ધં દીપશિખાકૃતિમ્ ધ્યાયેદ્વૈ પુણ્ડરીકસ્ય કર્ણિકાયાં સમાહિતઃ

'ઑમ'થી વ્યક્ત થતી સર્વોચ્ચ શુદ્ધ દીપશિખા જેવી આકારવાળી મૂર્તિને, કમળના કર્ણિકામાં એકાગ્રતાથી ધ્યાનમાં ધારો.

નાભેરધસ્તાદ્વા વિદ્વાન્ ધ્યાત્વા કમલમુત્તમમ્ ત્ર્યઙ્ગુલે ચાષ્ટકોણં વા પઞ્ચકોણમથાપિ વા

અથવા, જ્ઞાની પુરુષ નાભિથી નીચે શ્રેષ્ઠ કમળનું, ત્રણ આંગળ જેટલું, આઠ કે પાંચ પાંખડીઓ ધરાવતું ધ્યાન કરે—

ત્રિકોણં ચ તથાગ્નેયં સૌમ્યં સૌરં સ્વશક્તિભિઃ સૌરં સૌમ્ય તથાગ્નેયમ્ અથ વાનુક્રમેણ તુ

અને અગ્નિપ્રદેશનું ત્રિકોણ, ચંદ્રમય, સૂર્યમય, તેમની પોતાની શક્તિઓ સાથે; સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિનું ક્રમશઃ ધ્યાન કરે—

આગ્નેયં ચ તતઃ સૌરં સૌમ્યમેવં વિધાનતઃ અગ્નેરધઃ પ્રકલ્પ્યૈવં ધર્માદીનાં ચતુષ્ટયમ્

પહેલા અગ્નિમય, પછી સૂર્યમય, પછી ચંદ્રમય આ રીતે, અગ્નિપ્રદેશની નીચે ગોઠવીને, ધર્માદિ ચાર વિભાગોનું પણ ધ્યાન કરે—

ગુણત્રયં ક્રમેણૈવ મણ્ડલોપરિ ભાવયેત્ સત્ત્વસ્થં ચિન્તયેદ્રુદ્રં સ્વશક્ત્યા પરિમણ્ડિતમ્

મંડળ ઉપર ક્રમશઃ ત્રણ ગુણોનું ધ્યાન કરીને, સત્વગુણમાં સ્થિર રહી, પોતાની શક્તિથી ઘેરાયેલા રુદ્રનું ધ્યાન કરે.

નાભૌ વાથ ગલે વાપિ ભ્રૂમધ્યે વા યથાવિધિ લલાટફલિકાયાં વા મૂર્ધ્નિ ધ્યાનં સમાચરેત્

ધ્યાન યોગ્ય રીતે નાભિમાં, ગળામાં, ભ્રૂમધ્યમાં, કપાળના મધ્યમાં કે મસ્તક પર કરવું જોઈએ.

દ્વિદલે ષોડશારે વા દ્વાદશારે ક્રમેણ તુ દશારે વા ષડસ્રે વા ચતુરસ્રે સ્મરેચ્છિવમ્

શિવજીનું સ્મરણ બે પાંખડાવાળાં, સોળ કિરણવાળાં, બાર કિરણવાળાં, દસ કિરણવાળાં, છકોણાં કે ચતુરસ્ર કમળમાં કરવું જોઈએ.

કનકાભે તથાગારસંનિભે સુસિતે ઽપિ વા દ્વાદશાદિત્યસંકાશે ચન્દ્રબિમ્બસમે ઽપિ વા

કમળ સોનાની જેમ તેજસ્વી હોય, મહેલ જેવું ભાસે, શુદ્ધ સફેદ હોય, બાર સૂર્ય જેટલું તેજ ધરાવતું હોય કે ચાંદની જેમ શાંત હોય—

વિદ્યુત્કોટિનિભે સ્થાને ચિન્તયેત્પરમેશ્વરમ્ અગ્નિવર્ણે ઽથવા વિદ્યુદ્ વલયાભે સમાહિતઃ

કે વીજળીના ઝલક જેવું સ્થાન હોય, ત્યાં પરમેશ્વરનું ધ્યાન કરવું; અથવા અગ્નિ જેવા રંગમાં કે વીજળીના વર્તુળમાં એકાગ્રતાથી ધ્યાન કરવું.

વજ્રકોટિપ્રભે સ્થાને પદ્મરાગનિભે ઽપિ વા નીલલોહિતબિમ્બે વા યોગી ધ્યાનં સમભ્યસેત્

વજ્રની ટોચ જેવું તેજ ધરાવતું, પદ્મરાગ જેવું લાલ, કે નીલાં-લાલ વર્તુળમાં યોગીએ ધ્યાન કરવું જોઈએ.

મહેશ્વરં હૃદિ ધ્યાયેન્ નાભિપદ્મે સદાશિવમ્ ચન્દ્રચૂડં લલાટે તુ ભ્રૂમધ્યે શંકરં સ્વયમ્

હૃદયમાં મહેશ્વરનું, નાભિના કમળમાં સદાશિવનું, કપાળ પર ચંદ્રશિખરવાળાનું અને ભ્રૂમધ્યમાં શંકરનું ધ્યાન કરવું.