લિઙ્ગપુરાણમ્

સ્વચ્છન્દતઃ સ્વચ્છન્દાંસિ વયસા ચ વયાંસિ ચ પશૂન્સૃષ્ટ્વા સ દેવેશો ઽસૃજત્પક્ષિગણાનપિ

પ્રભુએ પોતાની ઇચ્છા અને ઉંમારૂપે વિવિધ પક્ષીઓનું સર્જન કર્યું; પશુઓનું સર્જન કર્યા પછી દેવોના સ્વામી પ્રભુએ પક્ષીઓના જૂથો પણ ઉત્પન્ન કર્યા.

મુખતો ઽજાઃ સસર્જાથ વક્ષસશ્ ચાવયો ઽસૃજત્ ગાશ્ચૈવાથોદરાદ્બ્રહ્મા પાર્શ્વાભ્યાં ચ વિનિર્મમે

પ્રભુએ પોતાના મોઢામાંથી બકરાં, છાતીમાંથી ધોળાં, પેટમાંથી ગાયો અને બાજુઓમાંથી પણ વિવિધ પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું.

પદ્ભ્યાં ચાશ્વાન્ સમાતઙ્ગાન્ રાસભાન્ આવયાન્ મૃગાન્ ઉષ્ટ્રાનશ્વતરાંશ્ચૈવ તથાન્યાશ્ચૈવ જાતયઃ

પગમાંથી ઘોડા, હાથી, ગધેડા, ઉંટ, હરણ, ખચ્ચર અને અન્ય જાતિઓનું સર્જન કર્યું.

ઓષધ્યઃ ફલમૂલિન્યો રોમભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે એવં પશ્વોષધીઃ સૃષ્ટ્વા યૂયુજત્ સો ઽધ્વરે પ્રભુઃ

તેણાં વાળમાંથી ઔષધિઓ, ફળ-મૂળ વાળી વનસ્પતિઓ ઉત્પન્ન થઈ. આવું કરીને પ્રભુએ પશુઓ અને વનસ્પતિઓનું સર્જન કરી તેમને યજ્ઞમાં જોડ્યા.

ગૌરજઃ પૂરુષો મેષો હ્ય્ અશ્વો ઽશ્વતરગર્દભૌ એતાન્ગ્રામ્યાન્પશૂનાહુર્ આરણ્યાન્વૈ નિબોધત

બળદ, મનુષ્ય, ધોળો, ઘોડો, ખચ્ચર અને ગધેડો—આ બધાને ઘરેલુ પશુ કહેવાય છે; હવે જંગલના પશુઓ સાંભળો.

શ્વાપદો દ્વિખુરો હસ્તી વાનરાઃ પક્ષિપઞ્ચમાઃ ઔદકાઃ પશવઃ ષષ્ઠાઃ સપ્તમાસ્તુ સરીસૃપાઃ

માંસાહારી, બે ખુર વાળા, હાથી, વાનર, પક્ષીઓ (પાંચમા), જળમાં રહેતા પશુઓ (છઠ્ઠા) અને સરપામા ચાલતા (સાતમા) એવા છે.

મહિષા ગવયાક્ષાશ્ ચ પ્લવંગાઃ શરભા વૃકાઃ સિંહસ્તુ સપ્તમસ્તેષામ્ આરણ્યાઃ પશવઃ સ્મૃતાઃ

મહિષ, જંગલી ગાય, રીંછ, વાનર, શરભ, વાઘ અને સિંહ—આ સાતમા જૂથમાં આવે છે; તેમને જંગલના પશુ તરીકે ઓળખાય છે.

ગાયત્રં ચ ઋચં ચૈવ ત્રિવૃત્સામરથંતરમ્ અગ્નિષ્ટોમં ચ યજ્ઞાનાં નિર્મમે પ્રથમાન્ મુખાત્

પ્રભુએ પોતાના મોઢામાંથી ગાયત્રી, ઋચા, ત્રિવૃત, સામ, રથંતર અને અગ્નિષ્ઠોમ જેવા પ્રથમ યજ્ઞોનું સર્જન કર્યું.

યજૂંષિ ત્રૈષ્ટુભં છન્દસ્તોમં પઞ્ચદશં તથા બૃહત્સામ તથોક્થ્યં ચ દક્ષિણાદસૃજન્મુખાત્

તેણે યજુર, ત્રૈષ્ટુભ છંદ, છંદસ્તોમ, પંચદશ, બૃહત્સામ, ઉક્ત્ય અને દક્ષિણા પણ પોતાના મોઢામાંથી ઉત્પન્ન કર્યા.

સામાનિ જગતીછન્દસ્તોમં સપ્તદશં તથા વૈરૂપમતિરાત્રં ચ પશ્ચિમાદસૃજન્મુખાત્

પશ્ચિમ દિશાના મોઢામાંથી પ્રભુએ સામગાન, જગતી છંદ, છંદસ્તોમ, સપ્તદશ, વૈરૂપ અને અતિરાત્રનું સર્જન કર્યું.

એકવિંશમથર્વાણમ્ આપ્તોર્યામાણમ્ એવ ચ અનુષ્ટુભં સવૈરાજમ્ ઉત્તરાદસૃજન્મુખાત્

ઉત્તર દિશાના મોઢામાંથી પ્રભુએ અથર્વણ, આપ્તોર્યામ, અનુષ્ઠુપ અને સવૈરાજનું સર્જન કર્યું.

વિદ્યુતો ઽશનિમેઘાંશ્ ચ રોહિતેન્દ્રધનૂંષિ ચ તેજાંસિ ચ સસર્જાદૌ કલ્પસ્ય ભગવાન્પ્રભુઃ

કલ્પના આરંભે ભગવાને વીજળી, ગાજવીજ, ઇન્દ્રધનુષ્ય અને બીજા તેજસ્વી દ્રશ્યો સર્જ્યા.

ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ ગાત્રેભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે બ્રહ્મણસ્તુ પ્રજાસર્ગં સૃજતો હિ પ્રજાપતેઃ

બ્રહ્માએ જીવજાતિની સર્જના કરતાં પોતાનાં અંગોથી ઊંચા-નીચા અનેક પ્રકારનાં જીવો ઉત્પન્ન કર્યા.

સૃષ્ટ્વા ચતુષ્ટયં પૂર્વં દેવાસુરનરાન્પિતૄન્ તતો ઽસૃજત્ સ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ

પ્રથમ તેણે દેવ, અસુર, માનવ અને પિતૃ—આ ચાર વર્ગો સર્જ્યા; પછી સ્થાવર અને જંગમ બધા જીવો પેદા કર્યા.

યક્ષાન્પિશાચાન્ ગન્ધર્વાંસ્ ત્વ્ અથૈવાપ્સરસાં ગણાન્ નરકિન્નરરક્ષાંસિ વયઃપશુમૃગોરગાન્

પછી તેણે યક્ષ, પિશાચ, ગંધર્વ, અપ્સરા, નાગ, કિન્નર, રાક્ષસ, પક્ષીઓ, પશુઓ, જંગલી પ્રાણીઓ અને સાપો સર્જ્યા.

અવ્યયં ચ વ્યયં ચાપિ યદિદં સ્થાણુજઙ્ગમમ્ તેષાં વૈ યાનિ કર્માણિ પ્રાક્સૃષ્ટ્યાં પ્રતિપેદિરે

અવિનાશી અને વિનાશી—સ્થાવર કે જંગમ જે કંઈ છે, તે બધું તેણે સર્જ્યું; અને અગાઉની સર્જનામાં જે કર્મો કર્યા હતા, તે ફરીથી સ્વીકાર્યા.

તાન્યેવ પ્રતિપદ્યન્તે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્મે નૃતાનૃતે

પુનઃપુનઃ સર્જાતા જીવો એ જ કર્મો કરે છે—હિંસક કે અહિંસક, કોમળ કે ક્રૂર, ધર્મમય કે અધર્મમય, સાચા કે ખોટા.

તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે મહાભૂતેષુ સૃષ્ટેષુ ઇન્દ્રિયાર્થેષુ મૂર્તિષુ

એ કર્મોથી ઘડાયેલા જીવો પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે જ વસ્તુઓમાં, મહાભૂતોમાં, ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં અને આકારોમાં આકર્ષાય છે.

વિનિયોગં ચ ભૂતાનાં ધાતૈવ વ્યદધાત્ સ્વયમ્ કેચિત્પુરુષકારં તુ પ્રાહુઃ કર્મ સુમાનવાઃ

ભગવાને જાતજાતના જીવોને પોતપોતાનું કાર્ય આપ્યું; પણ કેટલાક વિદ્વાનો કહે છે કે પુરુષાર્થથી કર્મ થાય છે.

દૈવમિત્યપરે વિપ્રાઃ સ્વભાવં ભૂતચિન્તકાઃ પૌરુષં કર્મ દૈવં ચ ફલવૃત્તિસ્વભાવતઃ

બીજા બ્રાહ્મણો તેને દૈવ કહે છે; તત્વવિચારક લોકો સ્વભાવ કહે છે; અને કેટલાક કહે છે કે પુરુષાર્થ, કર્મ અને દૈવ—ત્રણે મળીને પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે ફળ આપે છે.

ન ચૈકં ન પૃથગ્ભાવમ્ અધિકં ન તતો વિદુઃ એતદેવં ચ નૈકં ચ નામભેદેન નાપ્યુભે

પણ કોઈ તેને એકમાત્ર માને છે નહીં, અલગ-અલગ પણ નથી માને, કે એથી પણ વધારે કંઈક છે એમ પણ નથી જાણતા; એટલે એ માત્ર નામભેદથી એક નથી, કે બંને સાથે મળીને પણ નથી.

કર્મસ્થા વિષમં બ્રૂયુઃ સત્ત્વસ્થાઃ સમદર્શનાઃ નામ રૂપં ચ ભૂતાનાં કૃતાનાં ચ પ્રપઞ્ચનમ્

કર્મમાં આસક્ત લોકો ભેદની વાત કરે છે; સત્વગુણમાં સ્થિત લોકો સર્વેમાં સમતા જુએ છે; અને જીવોના નામ-રૂપ એ સર્જનાનું જ વિસ્તરણ છે.

વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ નિર્મમે સ મહેશ્વરઃ ઋષીણાં નામધેયાનિ યાશ્ ચ વેદેષુ વૃત્તયઃ

આરંભમાં મહાદેવે વેદના શબ્દોથી ઋષિઓનાં નામ અને વેદોમાં નિર્ધારિત વિધિઓ રચ્યાં.

શર્વર્યન્તે પ્રસૂતાનાં તાન્યેવૈભ્યો દદાત્યજઃ એવંવિધાઃ સૃષ્ટયસ્તુ બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ

રાતના અંતે જે જીવો જન્મે છે, તેમને એ જ વસ્તુઓ આપે છે; આવી છે અવ્યક્ત જન્મવાળા બ્રહ્માની સર્જનાઓ.

શર્વર્યન્તે પ્રદૃશ્યન્તે સિદ્ધિમાશ્રિત્ય માનસીમ્ એવંભૂતાનિ સૃષ્ટાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ

રાતના અંતે, મનથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરેલા એ જીવો દેખાય છે; આવી સ્થાવર અને જંગમ સર્જનાઓ ઉત્પન્ન થાય છે.

યદાસ્ય તાઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટા ન વ્યવર્ધન્ત સત્તમાઃ તમોમાત્રાવૃતો બ્રહ્મા તદા શોકેન દુઃખિતઃ

જ્યારે શ્રેષ્ઠ પ્રજાઓ સર્જાયા પછી વધ્યા નહીં, ત્યારે માત્ર અંધકારથી ઢંકાયેલા બ્રહ્મા દુઃખથી વ્યાકુળ થયા.

તતઃ સ વિદધે બુદ્ધિમ્ અર્થનિશ્ચયગામિનીમ્ અથાત્મનિ સમદ્રાક્ષીત્ તમોમાત્રાં નિયામિકામ્

પછી તેણે નિશ્ચયવાળી બુદ્ધિ તરફ મન લગાવ્યું અને પોતાના અંદર માત્ર અંધકાર જ કારણ છે એવું જોયું.

રજઃસત્ત્વં પરિત્યજ્ય વર્તમાનાં સ્વધર્મતઃ તતઃ સ તેન દુઃખેન દુઃખં ચક્રે જગત્પતિઃ

રજ અને સત્વને ત્યજી, પોતાનાં સ્વભાવમાં સ્થિત રહ્યો; પછી એ દુઃખને લીધે જગતના સ્વામીએ દુઃખની રચના કરી.

તમશ્ ચ વ્યનુદત્પશ્ચાદ્ રજઃ સત્ત્વં તમાવૃણોત્ તત્તમઃ પ્રતિનુન્નં વૈ મિથુનં સમજાયત

પછી તેણે અંધકાર દૂર કર્યું અને રાજસ તથા સત્વગુણ એ અંધકારને ઢાંકી લીધા; જ્યારે એ અંધકાર દબાઈ ગયો, ત્યારે એક જોડી ઉત્પન્ન થઈ.